Dawkowanie i sposób podawania
Betametazon

Dawkowanie i sposób podawania betametazonu

Betametazon jest glikokortykosteroidem stosowanym miejscowo w leczeniu różnych chorób dermatologicznych. Dawkowanie i sposób podawania betametazonu zależy od postaci leku, wskazania, wieku pacjenta oraz obszaru ciała, na który jest aplikowany. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące dawkowania dla różnych preparatów zawierających betametazon.¹

Postaci miejscowe betametazonu

Betametazon jest dostępny w różnych postaciach do stosowania miejscowego, które różnią się dawkowaniem:^{2 3}

• Kremy i maści z betametazonem (np. Beloderm, Betnovate) – stosuje się cienką warstwę preparatu na zmienioną chorobowo skórę raz lub dwa razy na dobę.⁴
• Roztwory i płyny na skórę (np. Belosalic, Salbetan) – aplikuje się na zmienioną chorobowo skórę raz lub dwa razy na dobę.⁵
• Pianki na skórę (np. Enstilar) – stosuje się raz na dobę na obszar skóry dotknięty chorobą.⁶
• Żel (np. Duosone, Betacal) – aplikuje się raz na dobę na zmienioną chorobowo skórę.⁷

Dawkowanie standardowych preparatów z betametazonem

Dla większości standardowych preparatów z betametazonem (np. Beloderm, Betnovate) stosuje się następujące dawkowanie:⁸

• Nakładać cienką warstwę preparatu na chorobowo zmienione miejsca na skórze raz lub dwa razy na dobę
• Nie stosować opatrunku zamkniętego (okluzyjnego), chyba że jest to wyraźnie zalecone
• Leczenie standardowo nie powinno trwać dłużej niż 2-4 tygodnie
• Nie stosować więcej niż 50 g produktu na tydzień

⁹

Preparaty złożone z betametazonem

W przypadku preparatów złożonych zawierających betametazon i inne składniki aktywne, dawkowanie może różnić się od standardowego:¹⁰

Preparaty z betametazonem i kwasem salicylowym

Belosalic, Bedicort salic, Diprosalic, Salbetan:¹¹

• Dorośli i dzieci powyżej 12 lat: niewielką ilość (0,2-0,5 cm preparatu na 10 cm² powierzchni skóry) należy nanieść na zmienione chorobowo miejsca dwa razy na dobę
• W lżejszych przypadkach może wystarczyć rzadsze stosowanie
• Okres leczenia nie powinien trwać dłużej niż 14 dni
• Nie stosować u dzieci poniżej 12 lat

¹²

Preparaty z betametazonem i antybiotykiem

Belogent, Bedicort G, Diprogenta, Gebetil (betametazon + gentamycyna):¹³

• Cienką warstwę preparatu nakładać na miejsca chorobowo zmienione raz lub dwa razy na dobę
• Nie stosować opatrunku okluzyjnego
• Ze względu na zawartość antybiotyku, czas stosowania nie powinien przekraczać 7-10 dni
• Nie stosować u dzieci poniżej 12-13 lat (w zależności od preparatu)

¹⁴

Betnovate N (betametazon + neomycyna):¹⁵

• Niewielką ilością preparatu należy pokrywać chorobowo zmienione miejsca raz lub dwa razy na dobę
• Nie stosować dłużej niż przez 7 dni
• W przypadku twarzy ograniczyć leczenie do 5 dni

Betnovate C (betametazon + kliochinol):¹⁶

• Cienką warstwą preparatu należy pokrywać obszar chorobowo zmieniony 1 lub 2 razy na dobę
• Nie stosować dłużej niż przez 7 dni
• W przypadku twarzy ograniczyć leczenie do 5 dni

Preparaty z betametazonem i lekiem przeciwgrzybiczym

Lotriderm (betametazon + klotrymazol):¹⁷

• Cienką warstwę preparatu nakładać na zmienione chorobowo miejsca i otaczającą je skórę dwa razy na dobę
• Czas leczenia wynosi:
  • 2 tygodnie w przypadku grzybicy pachwin, krocza, nieowłosionej skóry oraz kandydoz
  • 4 tygodnie w przypadku grzybicy stóp
• Nie stosować u dzieci poniżej 12 lat

Preparaty z betametazonem i kalcypotriolem

Daivobet, Betacal, Psotriol, Duosone, Wynzora (betametazon + kalcypotriol):^{18 19}

• Stosować na obszar skóry dotknięty chorobą raz na dobę
• Zalecany okres leczenia:
  • 4 tygodnie dla skóry owłosionej głowy
  • 8 tygodni dla pozostałych obszarów skóry
• Podczas stosowania produktów zawierających kalcypotriol, maksymalna dawka dobowa nie powinna przekraczać 15 g
• Powierzchnia skóry leczonej nie powinna przekraczać 30% powierzchni ciała
• Nie stosować u dzieci poniżej 18 lat

²⁰

Enstilar (betametazon + kalcypotriol w pianie na skórę):²¹

• Stosować na obszar skóry dotknięty chorobą raz na dobę
• Zalecany okres leczenia wynosi 4 tygodnie
• W wyniku jednego pełnego przyciśnięcia dozownika przez około 1 minutę jest dostarczane 15 g produktu
• Dwusekundowa aplikacja dostarcza około 0,5 g – taka ilość piany powinna wystarczyć do pokrycia powierzchni w przybliżeniu równej wielkości dorosłej dłoni
• Maksymalna dawka dobowa nie powinna być większa niż 15 g

Trójskładnikowe preparaty z betametazonem

Triderm (betametazon + klotrymazol + gentamycyna):²²

• Cienką warstwę preparatu nakładać na miejsca chorobowo zmienione i otaczającą skórę dwa razy na dobę
• Czas leczenia zależy od rozmiaru i umiejscowienia zmian oraz odpowiedzi pacjenta na leczenie
• Nie stosować u dzieci poniżej 2 lat
• U dzieci powyżej 2 lat stosować nie dłużej niż przez 5 dni

Stosowanie u dzieci

Poniżej przedstawiono ogólne zalecenia dotyczące stosowania betametazonu u dzieci:²³

• Betametazon jest przeciwwskazany u dzieci w 1. roku życia
• U dzieci częściej występują miejscowe i ogólne działania niepożądane związane ze stosowaniem kortykosteroidów
• Dzieci wymagają stosowania krótszych okresów terapii oraz leczenia produktami o mniejszej mocy niż produkty stosowane u dorosłych
• U dzieci należy stosować lek do 5-7 dni (w zależności od preparatu)
• U dzieci nie należy stosować opatrunku okluzyjnego
• Leczona powierzchnia skóry nie powinna przekraczać 10% powierzchni ciała dziecka

²⁴

Różne preparaty betametazonu mają następujące specyficzne zalecenia dotyczące wieku dzieci:²⁵

• Beloderm, Belogent, Bedicort G, Bedicort salic, Diprosalic, Belosalic: nie stosować u dzieci poniżej 12 lat
• Diprolene: nie stosować u dzieci poniżej 12 lat
• Triderm: nie stosować u dzieci poniżej 2 lat, powyżej 2 lat stosować nie dłużej niż 5 dni
• Betacal, Daivobet, Psotriol, Duosone, Wynzora, Enstilar: nie stosować u dzieci poniżej 18 lat

^{26 27}

Droga podania parenteralna

Betametazon jest również dostępny w postaci do podania parenteralnego (Celestone, Diprophos), które są stosowane w różnych wskazaniach systemowych. Dawkowanie betametazonu podawanego parenteralnie różni się znacząco od preparatów miejscowych:²⁸

Celestone (roztwór do wstrzykiwań)

Dawkowanie:²⁹

• U dorosłych początkowa dawka wynosi do 8 mg betametazonu na dobę
• U dzieci początkowa dawka dobowa betametazonu wynosi od 0,02 do 0,125 mg/kg masy ciała
• Dawkowanie zależy od rodzaju schorzenia i jego nasilenia

W zależności od wskazania:³⁰

• Wstrząs: 3 mg betametazonu, dawkę można powtarzać co 4-6 godzin
• Obrzęk mózgu: 2-4 mg betametazonu, pacjenci w stanie śpiączki mogą otrzymywać dawki od 2 do 4 mg cztery razy na dobę
• Schorzenia układu ruchu:
  • Duże stawy (kolano, staw biodrowy, bark): 2-4 mg
  • Małe stawy (stawy stopy, dłoni, klatki piersiowej): 0,8-2 mg
  • Kaletka maziowa: 2-3 mg
  • Pochewka ścięgna: 0,4-1 mg
  • Tkanki miękkie: 2-6 mg
  • Ganglion: 1-2 mg
• W zapobieganiu zespołowi zaburzeń oddychania u wcześniaków: 4-6 mg betametazonu domięśniowo co 12 godzin przez 24-48 godzin

Diprophos (zawiesina do wstrzykiwań)

Dawkowanie:³¹

• Leczenie ogólne: początkowa dawka wynosi od 1 do 2 ml produktu (odpowiada 7-9 mg betametazonu) w większości wskazań. Podawane w głębokim wstrzyknięciu w mięsień pośladkowy.
• Leczenie chorób dermatologicznych: domięśniowe wstrzyknięcia 1 ml produktu.
• Choroby układu oddechowego: od 1 do 2 ml produktu.
• Ostre lub przewlekłe zapalenie kaletki: od 1 do 2 ml produktu we wstrzyknięciu domięśniowym.

Leczenie miejscowe (podanie dostawowe, dokaletkowe itp.):³²

• Duże stawy (kolano, biodro, bark): 1 do 2 ml
• Stawy średnie (łokieć, nadgarstek, staw skokowy): 0,5 do 1 ml
• Małe stawy (stawy stopy, dłoni, klatki piersiowej): od 0,25 do 0,5 ml
• W schorzeniach dermatologicznych: wstrzyknięcie śródskórne (nie podskórne) dawki 0,2 ml/cm² powierzchni zmiany

Szczegółowa tabela dawkowania

Metoda jednostki opuszki palca

Do określenia ilości aplikowanego preparatu miejscowego można zastosować metodę jednostki opuszki palca (ang. Fingertip Unit, FTU). Jedna jednostka opuszki palca odpowiada ilości kremu czy maści wyciśniętej z tuby na palec wskazujący osoby dorosłej od czubka palca do pierwszego zgięcia. Ta ilość wystarcza do pokrycia powierzchni skóry równej dwóm dłoniom dorosłego człowieka.³³

Liczba jednostek opuszki palca potrzebnych do pokrycia różnych części ciała u dorosłych:³⁴

• Twarz i szyja: 2½
• Tylna część tułowia: 7
• Przednia część tułowia: 7
• Ramię (bez ręki): 3
• Ręka (obie strony): 1
• Noga (bez stopy): 6
• Stopa: 2

Liczba jednostek opuszki palca u dzieci w wieku od 1 do 10 lat (pomiar z użyciem palca osoby dorosłej):³⁵

Twarz i szyja:

• Dzieci w wieku 1-2 lat: 1½
• Dzieci w wieku 3-5 lat: 1½
• Dzieci w wieku 6-10 lat: 2

Ramię i ręka:

• Dzieci w wieku 1-2 lat: 1½
• Dzieci w wieku 3-5 lat: 2
• Dzieci w wieku 6-10 lat: 2½

Noga i stopa:

• Dzieci w wieku 1-2 lat: 2
• Dzieci w wieku 3-5 lat: 3
• Dzieci w wieku 6-10 lat: 4½

Przednia część tułowia:

• Dzieci w wieku 1-2 lat: 2
• Dzieci w wieku 3-5 lat: 3
• Dzieci w wieku 6-10 lat: 3½

Tylna część tułowia z pośladkami:

• Dzieci w wieku 1-2 lat: 3
• Dzieci w wieku 3-5 lat: 3½
• Dzieci w wieku 6-10 lat: 5

Sposób podawania preparatów z betametazonem

Postaci miejscowe betametazonu należy aplikować następująco:³⁶

• Na skórę nanieść cienką warstwę preparatu, tylko na zmienione chorobowo miejsca
• Delikatnie wmasować preparat w skórę
• Po zastosowaniu preparatu umyć ręce (chyba że preparat był stosowany do leczenia rąk)
• Nie stosować opatrunku okluzyjnego, chyba że jest to wyraźnie zalecone przez lekarza
• W przypadku stanów opornych na leczenie (np. zmiany łuszczycowe na łokciach i kolanach) można zastosować opatrunek okluzyjny tylko na noc, co zwiększa skuteczność leku

³⁷

W przypadku stosowania preparatów na owłosioną skórę głowy:³⁸

• Zazwyczaj od 1 g do 4 g żelu na dobę wystarcza do leczenia owłosionej skóry głowy (4 g żelu odpowiada zawartości jednej łyżeczki)
• Przed nałożeniem preparatu na skórę głowy należy przeczesać włosy, aby usunąć wszelkie luźne łuski
• Przechylić głowę, aby upewnić się, że preparat nie spływa po twarzy
• Pomocne może być przedzielenie włosów przed użyciem preparatu
• Preparat należy nałożyć opuszkami palców na obszar dotknięty chorobą i delikatnie wmasować
• W celu uzyskania optymalnego działania nie zaleca się mycia włosów bezpośrednio po nałożeniu preparatu

³⁹

Wskazówki dotyczące stosowania preparatów z betametazonem

• Po zastosowaniu preparatu należy zachować odstęp czasu umożliwiający jego wchłonięcie przed zastosowaniem emolientu⁴⁰
• W celu uzyskania optymalnego działania, nie zaleca się brania prysznica czy kąpieli bezpośrednio po nałożeniu preparatu⁴¹
• Preparat powinien pozostać na skórze przez całą noc lub dzień⁴²
• W przypadku preparatu Enstilar w pianie, należy wstrząsnąć pojemnik przez kilka sekund przed użyciem i trzymać pojemnik przynajmniej 3 cm od skóry podczas aplikacji⁴³
• W przypadku preparatów z kalcypotriolem i betametazonem, należy unikać stosowania na więcej niż 30% powierzchni ciała⁴⁴
• W miarę uzyskiwania poprawy stanu pacjenta, leczenie betametazonem powinno być stopniowo wycofywane i zastępowane w terapii podtrzymującej emolientami⁴⁵
• W przypadku nagłego zaprzestania leczenia betametazonem może pojawić się „efekt z odbicia” (rebound effect)⁴⁶

Szczególne grupy pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku

Nie stwierdzono istotnych różnic w odpowiedzi na leczenie u osób w podeszłym wieku w porównaniu do osób młodszych. Jednakże, ze względu na większą częstość występowania zaburzeń czynności wątroby i nerek u osób w podeszłym wieku, może wystąpić większe ryzyko działań ogólnoustrojowych. Dlatego należy stosować najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas.⁴⁷

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby

W przypadku wchłaniania ogólnoustrojowego (gdy preparat stosowany jest na dużą powierzchnię skóry przez długi okres), metabolizm i eliminacja mogą ulec zmniejszeniu, co zwiększa ryzyko toksyczności ogólnoustrojowej. Dlatego należy stosować preparat w najmniejszej podanej dawce oraz przez możliwie najkrótszy czas.⁴⁸

Specjalne wskazania terapeutyczne

Atopowe zapalenie skóry (wyprysk atopowy)

W miarę uzyskiwania poprawy stanu pacjenta, leczenie betametazonem powinno być stopniowo wycofywane i zastępowane w terapii podtrzymującej emolientami. W przypadku nagłego zaprzestania leczenia może pojawić się „efekt z odbicia”.⁴⁹

Oporne dermatozy

Pacjenci z częstymi nawrotami: W przypadku skutecznego opanowania zaostrzenia choroby, podczas stosowania terapii ciągłej miejscowymi kortykosteroidami, można rozważyć terapię przerywaną (jeden raz na dobę, dwa razy w tygodniu, bez opatrunku okluzyjnego). Schemat ten może pomóc w zmniejszeniu częstości nawrotów choroby.⁵⁰

Stosowanie preparatu powinno być kontynuowane w miejscach wcześniej zmienionych chorobowo lub w miejscach, gdzie występują nawroty. Taki schemat stosowania powinien być połączony z codziennym, rutynowym stosowaniem emolientów.⁵¹