Działania niepożądane leku Pentasa 1 g (mesalazyna)

Mesalazyna zawarta w preparacie Pentasa 1 g (tabletki o przedłużonym uwalnianiu) może powodować szereg działań niepożądanych, których znajomość jest kluczowa dla bezpiecznego stosowania terapii u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit. Spektrum działań niepożądanych obejmuje zarówno często występujące, łagodne dolegliwości, jak i rzadkie, lecz potencjalnie zagrażające życiu powikłania.¹

Najczęstsze działania niepożądane

W badaniach klinicznych dotyczących mesalazyny najczęściej zgłaszanymi przez pacjentów działaniami niepożądanymi były zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak biegunka, nudności, ból brzucha i wymioty, a także bóle głowy oraz wysypka skórna. Należy pamiętać, że część z tych objawów może również wynikać z podstawowej choroby zapalnej jelit, co czasem utrudnia różnicowanie.²

Ciężkie reakcje skórne

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia ciężkich skórnych działań niepożądanych (SCAR), w tym zespołu Stevensa-Johnsona (SJS) oraz toksycznego martwiczego oddzielania się naskórka (TEN). Te zagrażające życiu reakcje nadwrażliwości wymagają natychmiastowego odstawienia leku i wdrożenia odpowiedniego leczenia.³

Reakcje nadwrażliwości i gorączka polekowa

U pacjentów leczonych mesalazyną mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, włącznie z reakcjami anafilaktycznymi oraz gorączka polekowa. Szczególną postacią reakcji nadwrażliwości jest wysypka polekowa z eozynofilią oraz objawami ogólnymi (DRESS) oraz rumień wielopostaciowy.⁴

Klasyfikacja działań niepożądanych według częstości występowania

Poniższa tabela przedstawia pełne spektrum działań niepożądanych związanych ze stosowaniem mesalazyny, wraz z ich częstością występowania, zgodnie z klasyfikacją układów i narządów MedDRA. Częstość występowania została skategoryzowana jako: często (≥1/100 do <1/10), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000) oraz częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).⁵

* Mechanizm powodowanego przez mesalazynę zapalenia mięśnia sercowego, zapalenia osierdzia, zapalenia trzustki, zapalenia nerek i zapalenia wątroby jest nieznany, ale może mieć podłoże alergiczne.
** Nadwrażliwość na światło: Cięższe reakcje notowano u pacjentów z wcześniej występującymi schorzeniami skóry, takimi jak atopowe zapalenie skóry i wyprysk atopowy.
*** Więcej informacji w punkcie 4.4 ChPL.⁶

Szczegółowe omówienie wybranych działań niepożądanych

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego są najczęstszymi działaniami niepożądanymi zgłaszanymi podczas terapii mesalazyną. Obejmują one:⁷

• Biegunka – występuje często, może być trudna do odróżnienia od objawów podstawowej choroby jelit
• Ból brzucha – objaw częsty, wymagający diagnostyki różnicowej z zaostrzeniem choroby podstawowej
• Nudności i wymioty – dolegliwości często ustępujące po modyfikacji dawkowania lub sposobu przyjmowania leku
• Wzdęcie – objaw dyskomfortu brzusznego zgłaszany przez wielu pacjentów

Do rzadszych, ale poważniejszych powikłań żołądkowo-jelitowych należą: zwiększona aktywność amylazy, ostre zapalenie trzustki oraz pancolitis (zapalenie całej okrężnicy). Zapalenie trzustki wywołane mesalazyną ma prawdopodobnie podłoże alergiczne, choć dokładny mechanizm nie został w pełni poznany.⁸

Zaburzenia hematologiczne

Mesalazyna może wywoływać szereg zaburzeń hematologicznych, które należą do bardzo rzadkich, ale potencjalnie poważnych działań niepożądanych:⁹

• Niedokrwistość – zarówno pierwotna, jak i wtórna do innych zaburzeń hematologicznych
• Niedokrwistość aplastyczna – ciężkie zaburzenie wymagające natychmiastowego odstawienia leku i wdrożenia specjalistycznego leczenia
• Agranulocytoza – stan zagrażający życiu, zwiększający ryzyko ciężkich zakażeń
• Neutropenia i leukopenia (w tym granulocytopenia) – zaburzenia potencjalnie zwiększające podatność na infekcje
• Pancytopenia – obniżenie liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi
• Małopłytkowość – zwiększająca ryzyko krwawień
• Eozynofilia – zazwyczaj występująca jako część reakcji alergicznej

Ze względu na ryzyko wystąpienia tych zaburzeń, zaleca się okresowe monitorowanie morfologii krwi u pacjentów długotrwale przyjmujących mesalazynę.¹⁰

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Hepatotoksyczność związana z mesalazyną manifestuje się najczęściej w postaci nieprawidłowych wyników badań biochemicznych wątroby. Spektrum zaburzeń obejmuje:¹¹

• Zwiększona aktywność aminotransferaz – zazwyczaj przejściowa, ustępująca po odstawieniu leku
• Zwiększone parametry cholestazy – podwyższone wartości fosfatazy alkalicznej, gamma-glutamylotransferazy i bilirubiny
• Zapalenie wątroby – prawdopodobnie o podłożu alergicznym
• Zastoinowe zapalenie wątroby – związane z zaburzeniami przepływu żółci
• Marskość wątroby – rzadkie, ale bardzo poważne powikłanie długotrwałej hepatotoksyczności
• Niewydolność wątroby – najcięższa postać uszkodzenia wątroby, potencjalnie zagrażająca życiu

Mechanizm zapalenia wątroby indukowanego przez mesalazynę nie został w pełni wyjaśniony, jednak przypuszcza się, że ma on podłoże alergiczne, podobnie jak w przypadku innych narządowych manifestacji nadwrażliwości na lek.¹²

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Mesalazyna może wywołać szereg zaburzeń nefrologicznych, które choć występują rzadko, mogą mieć poważne konsekwencje kliniczne:¹³

• Ostre śródmiąższowe zapalenie nerek – manifestujące się nagłym pogorszeniem funkcji nerek, często z towarzyszącym białkomoczem, krwinkomoczem i objawami ogólnymi
• Przewlekłe śródmiąższowe zapalenie nerek – prowadzące do postępującego upośledzenia funkcji nerek
• Zespół nerczycowy – charakteryzujący się masywnym białkomoczem, hipoalbuminemią i obrzękami
• Niewydolność nerek – ostra lub przewlekła, wymagająca niekiedy leczenia nerkozastępczego
• Odbarwienie moczu – objaw mogący wynikać zarówno z działania leku, jak i z problemów nerkowych
• Kamica układu moczowego – szczegółowe informacje na ten temat zawarte są w punkcie 4.4 ChPL

Podobnie jak w przypadku innych narządowych manifestacji nadwrażliwości na mesalazynę, mechanizm jej nefrotoksycznego działania nie został w pełni poznany, ale przypuszcza się, że ma on podłoże alergiczne.¹⁴

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Do bardzo rzadkich, ale potencjalnie poważnych kardiologicznych działań niepożądanych mesalazyny należą:¹⁵

• Zapalenie mięśnia sercowego – objawiające się bólem w klatce piersiowej, zaburzeniami rytmu serca, objawami niewydolności serca oraz zmianami w badaniach laboratoryjnych (podwyższone markery uszkodzenia mięśnia sercowego) i elektrokardiograficznych
• Zapalenie osierdzia – charakteryzujące się bólem w klatce piersiowej, tarcie osierdziowe, zmiany w EKG oraz możliwy wysięk osierdziowy

Mechanizm powodowanego przez mesalazynę zapalenia mięśnia sercowego i zapalenia osierdzia nie został w pełni wyjaśniony, jednak podobnie jak w przypadku innych narządowych manifestacji nadwrażliwości na lek, przypuszcza się, że ma on podłoże alergiczne.¹⁶

Zaburzenia układu oddechowego

Mesalazyna może wywoływać reakcje alergiczne i zmiany włókniste w płucach, które obejmują szeroki zakres objawów i zespołów chorobowych:¹⁷

• Duszność – objaw mogący wynikać z różnych patologii płucnych
• Kaszel – często towarzyszący innym objawom płucnym
• Skurcz oskrzeli – zwężenie dróg oddechowych prowadzące do duszności i świszczącego oddechu
• Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych – reakcja nadwrażliwości płuc na mesalazynę
• Eozynofilia płucna – charakteryzująca się naciekiem eozynofilów w płucach
• Śródmiąższowa choroba płuc – obejmująca różne postaci zapalenia i włóknienia tkanki płucnej
• Naciek płucny – widoczny w badaniach obrazowych
• Zapalenie płuc – polekowe, wymagające różnicowania z infekcyjnymi przyczynami

Zaburzenia skóry i reakcje nadwrażliwości na światło

Reakcje skórne są jednymi z częstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem mesalazyny. Mogą one obejmować:¹⁸

• Wysypka – w tym pokrzywka i wysypka rumieniowa, występuje często
• Nadwrażliwość na światło – reakcja fotoalergiczna, której nasilenie może być większe u pacjentów z wcześniej występującymi chorobami skóry, takimi jak atopowe zapalenie skóry czy wyprysk atopowy
• Łysienie przemijające – ustępujące po odstawieniu leku
• Alergiczne zapalenie skóry – manifestujące się świądem, rumieniem i obrzękiem
• Zespół Stevensa-Johnsona (SJS) – ciężka, zagrażająca życiu reakcja skórna charakteryzująca się pęcherzami na skórze i błonach śluzowych
• Toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (TEN) – najcięższa postać reakcji skórnej, charakteryzująca się rozległym złuszczaniem naskórka i wysoką śmiertelnością

Szczególną uwagę należy zwrócić na nadwrażliwość na światło, która może być bardziej nasilona u pacjentów z wcześniej występującymi chorobami skóry, takimi jak atopowe zapalenie skóry czy wyprysk atopowy.¹⁹

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ważne jest, aby pamiętać, że wiele z opisanych powyżej zaburzeń może być również związanych z podstawową chorobą zapalną jelit, co niekiedy utrudnia ustalenie związku przyczynowo-skutkowego z leczeniem mesalazyną.²⁰

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych: Aleje Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel: +48 22 49 21 301, fax: +48 22 49 21 309, strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl. Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.²¹