Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu – wprowadzenie

Omeprazol, substancja czynna leku Losec, należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (IPP) i jest oznaczony kodem ATC: A02BC01. Jako racemiczna mieszanina dwóch enancjomerów, charakteryzuje się wysoką specyficznością działania względem pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka.¹

Mechanizm działania

Omeprazol działa jako słaba zasada, która osiąga wysokie stężenie w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym miejscu ulega przekształceniu do postaci czynnej, która hamuje aktywność enzymu H+/K+-ATP-azy (pompy protonowej). Hamowanie pompy protonowej wpływa na ostatni etap produkcji kwasu solnego w sposób zależny od dawki, zapewniając skuteczne zahamowanie wydzielania kwasu niezależnie od rodzaju czynnika stymulującego.²

Działanie omeprazolu jest szybkie i zapewnia skuteczną kontrolę objawów poprzez odwracalne hamowanie wydzielania kwasu, nawet przy dawkowaniu tylko raz na dobę. Wszystkie obserwowane efekty farmakodynamiczne omeprazolu można wytłumaczyć jego bezpośrednim wpływem na sekrecję kwasu solnego.³

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Doustne podawanie omeprazolu w schemacie raz na dobę prowadzi do szybkiego i efektywnego hamowania wydzielania kwasu solnego, zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy. Maksymalny efekt terapeutyczny osiągany jest po 4 dniach regularnego stosowania leku.⁴

U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg dziennie powoduje:

• Zmniejszenie 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego średnio o około 80%⁵
• Redukcję maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną o około 70% (po 24 godzinach od podania leku)⁶
• Utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby⁷

Stopień zahamowania wydzielania kwasu jest bezpośrednio skorelowany z polem pod krzywą zależności stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), a nie z chwilowym stężeniem leku w osoczu. Podczas terapii omeprazolem nie obserwuje się tachyfilaksji (zjawiska zmniejszania się reakcji na wielokrotne podawanie leku).⁸

W następstwie redukcji wydzielania kwasu i kwaśności soku żołądkowego, omeprazol w sposób zależny od dawki zmniejsza lub normalizuje ekspozycję przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku.⁹

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori ma istotne znaczenie w patogenezie wielu schorzeń górnego odcinka przewodu pokarmowego, szczególnie choroby wrzodowej dwunastnicy i żołądka. Bakteria ta jest kluczowym czynnikiem w rozwoju zapalenia błony śluzowej żołądka i w połączeniu z kwasem solnym stanowi główną przyczynę choroby wrzodowej. Ponadto, H. pylori odgrywa znaczącą rolę w patogenezie zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które zwiększa ryzyko rozwoju raka żołądka.¹⁰

Terapia eradykacyjna H. pylori z zastosowaniem omeprazolu w połączeniu z odpowiednimi antybiotykami wykazuje wysoki odsetek wygojenia zmian błony śluzowej żołądka oraz długotrwałą remisję wrzodów trawiennych.¹¹

W praktyce klinicznej stosowane są różne schematy eradykacji H. pylori. Badania wykazały, że schematy dwulekowe są mniej skuteczne niż trójlekowe, jednak mogą być rozważane w przypadkach, gdy nadwrażliwość na którykolwiek składnik terapii trójlekowej uniemożliwia jej zastosowanie.¹²

Wpływ na inne procesy związane ze zmniejszeniem wydzielania kwasu solnego

Torbiele gruczołowe żołądka

Podczas długotrwałego leczenia omeprazolem odnotowano nieco zwiększoną częstość występowania torbieli gruczołowych żołądka. Te zmiany są fizjologicznym następstwem znaczącego hamowania wydzielania kwasu solnego. Mają one łagodny charakter i zwykle ustępują samoistnie.¹³

Wpływ na mikroflorę przewodu pokarmowego

Obniżenie kwaśności soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny, w tym również w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej, prowadzi do zwiększenia liczby bakterii normalnie występujących w przewodzie pokarmowym. Leczenie preparatami zmniejszającymi wydzielanie kwasu może nieznacznie zwiększać ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami z rodzaju Salmonella i Campylobacter. U pacjentów hospitalizowanych może również występować zwiększone ryzyko zakażenia bakterią Clostridium difficile.¹⁴

Wpływ na poziom gastryny i chromograniny A

Stosowanie leków przeciwwydzielniczych, w tym omeprazolu, prowadzi do zwiększenia stężenia gastryny w surowicy, co jest fizjologiczną odpowiedzią na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego. Równocześnie obserwuje się podwyższenie stężenia chromograniny A (CgA) spowodowane zmniejszeniem kwaśności wewnątrzżołądkowej.¹⁵

Podwyższone stężenie CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych. W związku z tym, zgodnie z dostępnymi dowodami klinicznymi, zaleca się przerwanie leczenia inhibitorami pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni przed pomiarem stężenia CgA. Pozwala to na powrót błędnie podwyższonego poziomu CgA do zakresu referencyjnego.¹⁶

Wpływ na komórki ECL

U niektórych pacjentów, zarówno dorosłych jak i dzieci, podczas długotrwałego leczenia omeprazolem zaobserwowano zwiększenie liczby komórek enterochromafinopodobnych (ECL). Zjawisko to jest prawdopodobnie spowodowane podwyższonym stężeniem gastryny w surowicy. Obserwacje te są uznawane za nieistotne klinicznie.¹⁷

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Skuteczność omeprazolu w populacji pediatrycznej została potwierdzona w kilku badaniach klinicznych:

Refluksowe zapalenie przełyku u dzieci

W badaniu bez grupy kontrolnej przeprowadzonym u dzieci w wieku 1-16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach od 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała powodował:

• Poprawę stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków¹⁸
• Istotne zmniejszenie nasilenia objawów refluksu¹⁹

W innym badaniu, przeprowadzonym z zastosowaniem pojedynczej ślepej próby u niemowląt i małych dzieci (0-24 miesiące) z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku, zastosowanie omeprazolu w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała prowadziło do zmniejszenia częstości epizodów wymiotów/zarzucania treści żołądkowej o 50% po 8 tygodniach terapii. Efekt ten był obserwowany niezależnie od zastosowanej dawki leku.²⁰

Eradykacja zakażenia H. pylori u dzieci

Skuteczność i bezpieczeństwo terapii eradykacyjnej z udziałem omeprazolu u dzieci zostały ocenione w randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym (badanie Héliot). Badanie to wykazało, że omeprazol w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną oraz klarytromycyną) jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka.²¹

Należy zauważyć, że w badaniu tym nie odnotowano dowodów na korzyści kliniczne w zakresie objawów dyspeptycznych. Ponadto, badanie to nie dostarczyło informacji dotyczących stosowania omeprazolu u dzieci w wieku poniżej 4 lat.²²