Wpływ metotreksatu na płodność, ciążę i laktację

Metotreksat, substancja czynna preparatu Ebetrexat 20 mg/ml, wymaga szczególnej uwagi w zakresie wpływu na płodność, ciążę oraz laktację. Ze względu na potencjalne poważne działania niepożądane, lekarz musi przekazać pacjentce szczegółowe informacje dotyczące zagrożeń związanych ze stosowaniem tego leku w kontekście rozrodczości.¹

Stosowanie w okresie ciąży

Metotreksat jest bezwzględnie przeciwwskazany w okresie ciąży we wskazaniach nieonkologicznych. Wykazano, że substancja ta ma silne działanie teratogenne u ludzi, a narażenie na jej wpływ w czasie ciąży znacząco zwiększa ryzyko występowania poważnych powikłań.²

Badania na zwierzętach potwierdziły szkodliwy wpływ metotreksatu na rozrodczość, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży. Dane kliniczne wskazują na zwiększone ryzyko:³

• Poronień samoistnych – w przypadku stosowania małych dawek metotreksatu (poniżej 30 mg/tydzień) notowano poronienia u 42,5% kobiet, w porównaniu do 22,5% u pacjentek z analogiczną chorobą przyjmujących inne leki⁴
• Wad wrodzonych – poważne wady wrodzone występowały u 6,6% żywych urodzeń u kobiet narażonych na małe dawki metotreksatu, w porównaniu z około 4% u pacjentek przyjmujących inne leki⁵
• Wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu płodu⁶

W przypadku większych dawek metotreksatu (powyżej 30 mg/tydzień) przewiduje się jeszcze wyższy wskaźnik poronień samoistnych i wad wrodzonych, choć brak wystarczających danych klinicznych w tym zakresie.⁷

Należy zaznaczyć, że udokumentowano przypadki prawidłowych ciąż u pacjentek, które zaprzestały stosowania metotreksatu przed zapłodnieniem.⁸

Jeśli pacjentka zajdzie w ciążę w trakcie leczenia metotreksatem lub w ciągu sześciu miesięcy po jego zakończeniu, lekarz powinien:⁹

1. Udzielić szczegółowych porad medycznych dotyczących ryzyka szkodliwego wpływu leczenia na dziecko
2. Zalecić wykonywanie regularnych badań ultrasonograficznych w celu monitorowania prawidłowego rozwoju płodu

Antykoncepcja u kobiet w wieku rozrodczym

Lekarz musi podkreślić, że kluczowe znaczenie ma zapobieganie ciąży podczas terapii metotreksatem. Pacjentki w wieku rozrodczym muszą stosować skuteczną antykoncepcję w trakcie leczenia oraz przez co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu.¹⁰

Przed rozpoczęciem leczenia lekarz powinien:¹¹

1. Szczegółowo poinformować pacjentkę o ryzyku wad rozwojowych związanych z metotreksatem
2. Definitywnie potwierdzić, że pacjentka nie jest w ciąży, wykonując test ciążowy
3. Udzielić porady dotyczącej zapobiegania i planowania ciąży¹²

W trakcie leczenia testy ciążowe należy powtarzać, jeśli jest to uzasadnione klinicznie, np. po przerwie w stosowaniu antykoncepcji.¹³

Antykoncepcja u mężczyzn

Mimo że nie ma definitywnego potwierdzenia, czy metotreksat występuje w nasieniu, badania na zwierzętach wykazały, że substancja ta może wykazywać działanie genotoksyczne na plemniki.¹⁴

Dostępne dane kliniczne nie wskazują na zwiększone ryzyko wad rozwojowych lub poronień po narażeniu ojca na małe dawki metotreksatu (poniżej 30 mg/tydzień). W przypadku większych dawek brak wystarczających danych do oszacowania ryzyka.¹⁵

Jako środek ostrożności, lekarz powinien zalecić pacjentom płci męskiej oraz ich partnerkom:¹⁶

• Stosowanie niezawodnych metod antykoncepcji w czasie leczenia oraz przez co najmniej 3 miesiące od zakończenia przyjmowania metotreksatu
• Pacjent nie powinien być dawcą nasienia w trakcie terapii oraz przez 3 miesiące po jej zakończeniu

Stosowanie w okresie karmienia piersią

Metotreksat przenika do mleka kobiecego i może działać toksycznie na karmione nim niemowlę. Z tego powodu stosowanie preparatu Ebetrexat w okresie karmienia piersią jest bezwzględnie przeciwwskazane.¹⁷

Jeśli z istotnych powodów medycznych konieczne jest zastosowanie metotreksatu w okresie laktacji, przed rozpoczęciem leczenia należy definitywnie przerwać karmienie piersią.¹⁸

Wpływ na płodność

Metotreksat może negatywnie wpływać na płodność zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Lekarz musi poinformować pacjentów, że stosowanie tego leku może powodować:¹⁹

• U mężczyzn – zaburzenia spermatogenezy prowadzące do oligospermii (zmniejszona liczba plemników)
• U kobiet – zaburzenia miesiączkowania lub całkowity brak miesiączki (amenorrhea)

Istotną informacją, którą lekarz powinien przekazać, jest fakt, że w większości przypadków objawy te mają charakter odwracalny i ustępują po przerwaniu leczenia.²⁰