Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego

Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) jest stanem klinicznym, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej ze względu na potencjalnie zagrażające życiu konsekwencje. Zatrucie salicylanami może wystąpić w dwóch głównych formach: jako zatrucie przewlekłe (po długotrwałym przyjmowaniu dawek terapeutycznych) lub jako zatrucie ostre (w wyniku jednorazowego przedawkowania). Szczególnie niebezpieczne jest przyjmowanie dawki przekraczającej 100 mg/kg masy ciała na dobę przez okres dłuższy niż 2 dni.^{100 mg/kg mc./dobę przez więcej niż 2 dni) może być spowodowane długotrwałym przyjmowaniem dawek terapeutycznych lub zatruciem ostrym (w wyniku przedawkowania) potencjalnie zagrażającym życiu, np. po przypadkowym przyjęciu kwasu acetylosalicylowego przez dzieci.”>1}

Salicylizm – lekkie zatrucie

Lekkie zatrucie kwasem acetylosalicylowym, zwane również salicylizmem, występuje zazwyczaj po wielokrotnym przyjęciu zbyt dużych dawek leku. Objawy takiego zatrucia często mają charakter niespecyficzny, co może prowadzić do ich zbagatelizowania przez pacjenta i personel medyczny. Do objawów lekkiego zatrucia zaliczamy:

• Zawroty głowy (w tym pochodzenia błędnikowego)
• Szumy uszne
• Głuchotę
• Nadmierne pocenie się
• Nudności i wymioty
• Ból głowy
• Splątanie

Objawy te mogą ustąpić po zmniejszeniu dawki przyjmowanego preparatu.²

Warto zwrócić uwagę, że szumy uszne mogą pojawić się już przy stężeniu kwasu acetylosalicylowego we krwi wynoszącym od 150 do 300 μg/ml. Poważniejsze działania niepożądane obserwuje się przy stężeniu przekraczającym 300 μg/ml.³

Ciężkie zatrucie

Ciężkie zatrucie kwasem acetylosalicylowym charakteryzuje się przede wszystkim poważnymi zaburzeniami równowagi kwasowo-zasadowej, a jego objawy różnią się w zależności od wieku pacjenta i stopnia zatrucia. U dzieci najczęściej manifestuje się ono kwasicą metaboliczną. Istotną kwestią jest fakt, że samo stężenie kwasu acetylosalicylowego we krwi nie zawsze pozwala na precyzyjne oszacowanie stopnia zatrucia, ponieważ wchłanianie leku może być zaburzone wskutek opóźnionego opróżniania żołądka lub tworzenia się złogów w przewodzie pokarmowym.⁴

Postępowanie w przedawkowaniu

Leczenie ciężkiego zatrucia kwasem acetylosalicylowym musi być dostosowane do przyjętej dawki, stadium zatrucia oraz objawów klinicznych. Postępowanie opiera się na standardowych technikach stosowanych w przypadkach zatruć, ze szczególnym uwzględnieniem:

• Zwiększenia wydalania substancji czynnej
• Przywrócenia równowagi elektrolitowej
• Normalizacji równowagi kwasowo-zasadowej

⁵

Objawy przedawkowania

Zatrucie salicylanami ma złożony charakter patofizjologiczny, co przekłada się na różnorodność objawów klinicznych. Poniżej przedstawiono szczegółową tabelę objawów przedawkowania kwasu acetylosalicylowego wraz z wynikami badań i zalecanym postępowaniem.⁶

⁷

Objawy sercowo-naczyniowe

Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego może prowadzić do poważnych zaburzeń układu sercowo-naczyniowego, które w skrajnych przypadkach mogą zagrażać życiu pacjenta. Spektrum objawów obejmuje:

• Arytmie – zaburzenia rytmu serca o różnym nasileniu
• Hipotensję – obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, często prowadzące do wstrząsu
• Zatrzymanie pracy serca – najbardziej niebezpieczne powikłanie

W badaniach diagnostycznych można zaobserwować zmiany w zapisie EKG oraz spadek wartości ciśnienia tętniczego krwi.⁸

Objawy oddechowe

Zatrucie salicylanami prowadzi do charakterystycznych zaburzeń w układzie oddechowym, począwszy od:

• Hiperwentylacji – przyspieszenie i pogłębienie oddechów w ramach kompensacji zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej
• Obrzęku płuc niesercowego pochodzenia – gromadzenie się płynu w pęcherzykach płucnych
• Zatrzymania oddechu – w najcięższych przypadkach
• Asfiksji – niedotlenienia organizmu wynikającego z niewydolności oddechowej

Te objawy są bezpośrednio związane z rozwijającą się alkalozą oddechową, która w miarę pogłębiania się zatrucia może być kompensowana przez kwasicę metaboliczną.⁹

Objawy neurologiczne

Wpływ przedawkowania kwasu acetylosalicylowego na ośrodkowy układ nerwowy (OUN) manifestuje się jako toksyczna encefalopatia o różnym nasileniu. Objawy neurologiczne obejmują:

• Letarg – stan patologicznej senności z trudnością w utrzymaniu pełnej świadomości
• Splątanie – dezorientacja, zaburzenia poznawcze
• Śpiączka – głębokie zaburzenie świadomości
• Napady drgawkowe – niekontrolowana aktywność elektryczna mózgu

Objawy te są wynikiem bezpośredniego toksycznego działania salicylanów na tkankę mózgową oraz wtórnych zaburzeń metabolicznych.¹⁰

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej

Zatrucie kwasem acetylosalicylowym prowadzi do poważnych zaburzeń w zakresie gospodarki wodno-elektrolitowej. Obserwowane objawy obejmują:

• Odwodnienie – utrata wody z organizmu
• Oliguria – zmniejszenie objętości wydalanego moczu poniżej 500 ml/dobę
• Niewydolność nerek – upośledzenie funkcji wydalniczej, oczyszczającej i endokrynnej nerek

W badaniach laboratoryjnych stwierdza się:

• Hipokaliemię – obniżone stężenie potasu w surowicy
• Hipernatremię – podwyższone stężenie sodu w surowicy
• Hiponatremię – obniżone stężenie sodu w surowicy
• Zaburzenia parametrów funkcji nerek

Te zaburzenia wymagają intensywnego podawania płynów i monitorowania stężenia elektrolitów.¹¹

Zaburzenia metaboliczne

Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego prowadzi do istotnych zaburzeń metabolizmu glukozy, objawiających się:

• Hiperglikemią – podwyższonym stężeniem glukozy we krwi
• Hipoglikemią – obniżonym stężeniem glukozy we krwi (występującą szczególnie często u dzieci)
• Ketozą – zwiększonym stężeniem ciał ketonowych we krwi

Te zaburzenia wymagają regularnego monitorowania stężenia glukozy i ciał ketonowych oraz odpowiedniego postępowania terapeutycznego.¹²

Zaburzenia hematologiczne

Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego wpływa na układ krzepnięcia poprzez:

• Zahamowanie agregacji płytek krwi – utrudnienie tworzenia czopu płytkowego
• Koagulopatię – zaburzenie mechanizmów krzepnięcia

W badaniach laboratoryjnych obserwuje się wydłużenie czasu protrombinowego oraz hipoprotrombinemię.¹³

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Zatrucie kwasem acetylosalicylowym często manifestuje się objawami ze strony przewodu pokarmowego, w tym:

• Krwawieniami z przewodu pokarmowego – mogą one mieć różne nasilenie, od niewielkich krwawień śluzówkowych po masywne krwotoki zagrażające życiu
• Nudnościami i wymiotami – szczególnie na wczesnym etapie zatrucia

Krwawienia są konsekwencją zarówno miejscowego drażniącego działania kwasu acetylosalicylowego na błonę śluzową, jak i systemowego wpływu na układ krzepnięcia.¹⁴

Objawy uszne

Charakterystycznymi objawami zatrucia salicylanami są zaburzenia słuchu:

• Szumy uszne (tinnitus) – subiektywne wrażenie dźwięku przy braku bodźca dźwiękowego z zewnątrz
• Głuchota – częściowa lub całkowita utrata słuchu

Szumy uszne mogą pojawić się już przy stężeniu kwasu acetylosalicylowego we krwi wynoszącym od 150 do 300 μg/ml i są często pierwszym sygnałem ostrzegawczym przedawkowania.¹⁵