Wpływ karbamazepiny na płodność, ciążę i laktację

Karbamazepina, substancja czynna produktu leczniczego Amizepin, należy do leków przeciwpadaczkowych, których stosowanie w okresie ciąży i karmienia piersią wymaga szczególnej ostrożności oraz dokładnej analizy korzyści i ryzyka. Lekarz prowadzący terapię karbamazepiną musi przeprowadzić wnikliwą ocenę stanu klinicznego pacjentki i przekazać jej kompleksowe informacje dotyczące potencjalnych zagrożeń zarówno dla niej, jak i dla płodu lub karmionego piersią dziecka.¹

Ogólne zalecenia dotyczące stosowania leków przeciwpadaczkowych w ciąży

Każda pacjentka w wieku rozrodczym, która przyjmuje leki przeciwpadaczkowe, a szczególnie planująca ciążę lub będąca w ciąży, powinna otrzymać specjalistyczną poradę medyczną dotyczącą potencjalnego ryzyka dla płodu. Ryzyko to może wynikać zarówno z samych napadów padaczkowych, jak i ze stosowania leków przeciwpadaczkowych.²

W trakcie ciąży należy bezwzględnie unikać nagłego odstawienia leków przeciwpadaczkowych, gdyż może to prowadzić do napadów padaczkowych, które mogą mieć poważne konsekwencje zarówno dla kobiety ciężarnej, jak i dla nienarodzonego dziecka.³

W leczeniu padaczki u kobiet w ciąży preferowana jest monoterapia, ponieważ terapia skojarzona z zastosowaniem kilku leków przeciwpadaczkowych może wiązać się z większym ryzykiem rozwoju wad wrodzonych niż stosowanie pojedynczego leku.⁴

Ryzyko związane ze stosowaniem karbamazepiny w ciąży

Karbamazepina przenika przez łożysko, co powoduje, że płód jest narażony na działanie leku. Ekspozycja płodu na karbamazepinę w okresie prenatalnym zwiększa ryzyko wystąpienia wad wrodzonych oraz może mieć inne niepożądane oddziaływania na rozwój dziecka. U ludzi ekspozycja na karbamazepinę w ciąży wiąże się z 2-3 krotnie większą częstością występowania poważnych wad rozwojowych w porównaniu do populacji ogólnej, gdzie częstość ta wynosi 2-3%.⁵

Do najczęściej występujących wad rozwojowych związanych ze stosowaniem karbamazepiny zalicza się:

• Wady cewy nerwowej (rozszczep kręgosłupa)
• Wady twarzoczaszki, takie jak rozszczep wargi lub podniebienia
• Wady układu krążenia
• Spodziectwo
• Hipoplazja palców
• Inne nieprawidłowości dotyczące różnych układów organizmu

Ze względu na powyższe ryzyko, zaleca się prowadzenie specjalistycznego nadzoru przedporodowego, ukierunkowanego na wczesne wykrycie tych wad rozwojowych.⁶

Dostępne dane wskazują również na możliwość występowania zaburzeń neurorozwojowych u dzieci matek, które w okresie ciąży stosowały karbamazepinę, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi lekami przeciwpadaczkowymi. Wyniki badań dotyczących ryzyka tych zaburzeń są niejednoznaczne, jednak nie można wykluczyć potencjalnego ryzyka.⁷

Zasady stosowania karbamazepiny w okresie ciąży

Karbamazepiny nie należy stosować w okresie ciąży, chyba że po starannym rozważeniu alternatywnych, odpowiednich metod leczenia, lekarz uzna, że korzyści wynikające z terapii tym lekiem przeważają nad potencjalnym ryzykiem. Pacjentka musi zostać szczegółowo poinformowana o ryzyku związanym z przyjmowaniem karbamazepiny w okresie ciąży i w pełni je zrozumieć.⁸

Istnieją dowody wskazujące, że ryzyko wad rozwojowych po zastosowaniu karbamazepiny może być zależne od dawki. Jeżeli na podstawie dokładnej oceny korzyści i ryzyka kontynuuje się leczenie karbamazepiną w ciąży, należy przestrzegać następujących zasad:⁹

• Stosować monoterapię (unikać leczenia skojarzonego)
• Podawać najmniejszą skuteczną dawkę karbamazepiny
• Regularnie kontrolować stężenie leku w osoczu
• Utrzymywać stężenie karbamazepiny w dolnej części zakresu terapeutycznego (4-12 mikrogramów/ml), o ile napady padaczkowe są kontrolowane

¹⁰

Suplementacja kwasem foliowym i witaminą K

Karbamazepina, podobnie jak niektóre inne leki przeciwpadaczkowe, zmniejsza stężenie folianów w surowicy. Niedobór ten może przyczyniać się do zwiększonej częstości występowania wad wrodzonych u potomstwa leczonych kobiet chorych na padaczkę.¹¹

Ze względu na to zaleca się:

1. Podawanie kwasu foliowego przed zajściem w ciążę i w jej trakcie
2. Stosowanie profilaktyki witaminą K1 u matki w ostatnich tygodniach ciąży oraz u noworodka po urodzeniu (w celu zapobiegania zaburzeniom krzepnięcia krwi u dziecka)

¹²

Postępowanie przed planowaną ciążą

Jeśli kobieta planuje zajście w ciążę, należy dołożyć wszelkich starań, aby przed poczęciem i przed przerwaniem stosowania antykoncepcji rozważyć zmianę leczenia na odpowiednią alternatywną terapię. W przypadku, gdy kobieta zajdzie w ciążę przyjmując karbamazepinę, należy skierować ją do specjalisty, który oceni dotychczasowe leczenie i rozważy inne możliwości terapeutyczne.¹³

Noworodki matek leczonych karbamazepiną

U noworodków, których matki przyjmowały karbamazepinę w ciąży, mogą wystąpić różne powikłania. W celu zapobiegania powikłaniom krwotocznym u dziecka, zaleca się profilaktyczne podawanie witaminy K1 matce w ostatnich tygodniach ciąży oraz noworodkowi po urodzeniu.¹⁴

U noworodków matek leczonych karbamazepiną (szczególnie w skojarzeniu z innymi lekami przeciwpadaczkowymi) obserwowano:

• Napady drgawkowe
• Depresję oddechową
• Objawy zespołu odstawienia takie jak:
  • Wymioty
  • Biegunka
  • Zaburzenia odżywiania

¹⁵

Stosowanie karbamazepiny u kobiet w wieku rozrodczym

Karbamazepiny nie należy stosować u kobiet w wieku rozrodczym, chyba że po starannym rozważeniu alternatywnych metod leczenia, lekarz uzna, że spodziewane korzyści przeważają nad ryzykiem. Pacjentka przyjmująca karbamazepinę powinna zostać szczegółowo poinformowana o ryzyku potencjalnego szkodliwego działania leku na płód.¹⁶

Przed rozpoczęciem leczenia karbamazepiną u kobiet w wieku rozrodczym należy rozważyć wykonanie testu ciążowego.¹⁷

Antykoncepcja podczas leczenia karbamazepiną

Kobiety w wieku rozrodczym powinny stosować skuteczną metodę antykoncepcji podczas leczenia karbamazepiną oraz przez dwa tygodnie po jego zakończeniu. Ze względu na indukcję enzymatyczną, karbamazepina może zmniejszać skuteczność antykoncepcji hormonalnej, dlatego pacjentkom należy udzielić porad dotyczących stosowania innych skutecznych metod zapobiegania ciąży.¹⁸

Zaleca się stosowanie co najmniej jednej skutecznej metody antykoncepcji (np. wkładki wewnątrzmacicznej) lub dwóch uzupełniających się form antykoncepcji, w tym metody barierowej. Przy wyborze metody antykoncepcji należy zawsze uwzględnić indywidualne okoliczności i preferencje pacjentki.¹⁹

Stosowanie karbamazepiny podczas karmienia piersią

Karbamazepina przenika do mleka kobiecego, osiągając stężenie wynoszące około 25-60% wartości stężenia w osoczu. Przy podejmowaniu decyzji o kontynuowaniu karmienia piersią podczas terapii karbamazepiną, lekarz powinien rozważyć korzyści płynące z karmienia naturalnego w stosunku do potencjalnego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych u niemowlęcia.²⁰

Kobiety przyjmujące Amizepin mogą karmić piersią pod warunkiem ścisłej obserwacji niemowlęcia pod kątem wystąpienia potencjalnych działań niepożądanych, takich jak:²¹

• Nadmierna senność
• Alergiczne reakcje skórne
• Zaburzenia funkcji wątroby i dróg żółciowych

Odnotowano przypadki cholestatycznego zapalenia wątroby u noworodków, które były narażone na karbamazepinę przed porodem i/lub podczas karmienia piersią. W związku z tym, niemowlęta karmione przez matki leczone karbamazepiną powinny być dokładnie obserwowane pod kątem potencjalnych działań niepożądanych dotyczących wątroby i dróg żółciowych.²²

Wpływ karbamazepiny na płodność

Istnieją bardzo rzadkie doniesienia o możliwym wpływie karbamazepiny na płodność męską, w tym o zaburzeniach płodności u mężczyzn i/lub zaburzeniach spermatogenezy. Lekarz powinien poinformować o tym pacjentów planujących posiadanie potomstwa.²³