Zapalenie zatok
Patofizjologia i mechanizm
Zapalenie zatok przynosowych (sinusitis) to złożony proces zapalny błony śluzowej zatok, którego patogeneza opiera się na niedrożności ujść zatok, dysfunkcji mechanizmu oczyszczania śluzowo-rzęskowego oraz zmianach w składzie i lepkości śluzu. Kluczowe jest upośledzenie funkcji rzęsek (normalnie ok. 700 uderzeń/min, w zapaleniu spada poniżej 300/min) oraz metaplazja nabłonka walcowatego rzęskowego do komórek kubkowych, co pogarsza drenaż zatok. Etiologia obejmuje głównie infekcje wirusowe (98-99,8% przypadków ostrego zapalenia zatok), z możliwym wtórnym zakażeniem bakteryjnym (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis). Przewlekłe zapalenie zatok (>12 tygodni) charakteryzuje się dysbiozą mikrobioty, zaburzeniami bariery nabłonkowej i odpowiedzi immunologicznej, z podziałem na fenotypy z polipami nosowymi (Th2) i bez polipów (Th1), a także obecnością endotypu Th17. Biofilmy bakteryjne oraz grzybicze infekcje (alergiczne i inwazyjne) odgrywają istotną rolę w przewlekłości i powikłaniach choroby.
- Patogeneza zapalenia zatok
- Podstawowe mechanizmy patofizjologiczne
- Rola struktury anatomicznej i funkcji zatok
- Mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego
- Mechanizm rozwoju infekcji zatok
- Czynniki etiologiczne zapalenia zatok
- Patofizjologia przewlekłego zapalenia zatok
- Konsekwencje i powikłania zapalenia zatok
- Lokalne rozprzestrzenianie się infekcji
- Wpływ zapalenia zatok na funkcje mózgu
- Potencjalny wpływ zapalenia zatok na inne narządy
- Specyficzne mechanizmy w różnych typach zapalenia zatok
- Ostre wirusowe zapalenie zatok
- Ostre bakteryjne zapalenie zatok
- Alergiczne grzybicze zapalenie zatok
- Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok
- Zapalenie zatok związane z COVID-19
- Implikacje dla diagnostyki i leczenia
Patogeneza zapalenia zatok
Zapalenie zatok (sinusitis) to stan zapalny błony śluzowej wyścielającej zatoki przynosowe. Mechanizm rozwoju tego schorzenia jest złożony i obejmuje kilka kluczowych elementów patofizjologicznych, które prowadzą do powstania stanu zapalnego i infekcji zatok przynosowych.12
Podstawowe mechanizmy patofizjologiczne
Patogeneza zapalenia zatok opiera się na trzech głównych czynnikach:23
- Niedrożność dróg odpływu zatok (ujść zatok) – zwykle spowodowana obrzękiem błony śluzowej, zmianami anatomicznymi lub obecnością guzów
- Zaburzenia funkcji rzęsek – upośledzenie mechanizmu oczyszczania śluzowo-rzęskowego
- Zmiany w ilości i jakości śluzu – zwiększona produkcja, zagęszczenie wydzieliny
Te trzy czynniki prowadzą do zatrzymania wydzieliny w zatokach, co stwarza sprzyjające warunki do namnażania się drobnoustrojów.45
Rola struktury anatomicznej i funkcji zatok
Zatoki przynosowe to przestrzenie powietrzne zlokalizowane w obrębie czaszki, które w normalnych warunkach są wypełnione powietrzem. Pełnią one kilka potencjalnych funkcji:6
- Zmniejszenie ciężaru czaszki
- Tłumienie ciśnienia
- Nawilżanie i ogrzewanie wdychanego powietrza
- Absorpcja ciepła i izolacja mózgu
- Wspomaganie rezonansu dźwięku
- Zapewnienie sztywności mechanicznej
- Zwiększenie powierzchni węchowej
Zatoki odprowadzają wydzielinę do jam nosowych przez małe kanały zwane ujściami (ostia). Szczególnie istotnym obszarem jest kompleks ujściowo-przewodowy, gdzie spływa wydzielina z zatok szczękowych, czołowych i sitowych przednich. Właściwy drenaż zatok jest kluczowy dla utrzymania ich prawidłowej funkcji.17
Mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego
Zatoki przynosowe są wyścielone nabłonkiem walcowatym rzęskowym, który odgrywa kluczową rolę w oczyszczaniu zatok. Drobne struktury zwane rzęskami, pokrywające błonę śluzową jam nosowych i zatok, pracują w skoordynowany sposób, aby transportować śluz i przefiltrowane zanieczyszczenia w kierunku nosogardła i gardła, gdzie są ostatecznie połykane.1
W prawidłowych warunkach koc śluzowy w drogach oddechowych składa się z dwóch odrębnych warstw:4
- Faza płynu okołorzęskowego – cienka warstwa o niskiej lepkości otaczająca trzon rzęsek, umożliwiająca swobodny ruch rzęskowy
- Faza żelowa – bardziej lepka warstwa na szczycie płynu okołorzęskowego
W obecności stanu zapalnego zaburzenia w rozdzieleniu warstw śluzu mogą upośledzać ruch rzęskowy, zakłócając normalne środowisko o niskiej lepkości. Prawidłowe funkcjonowanie rzęsek (około 700 uderzeń na minutę) jest kluczowe dla efektywnego transportu śluzu.8
Mechanizm rozwoju infekcji zatok
Proces powstawania zapalenia zatok zazwyczaj rozpoczyna się od obrzęku błony śluzowej nosa, co prowadzi do zablokowania ujść zatok.93
Sekwencja zdarzeń prowadzących do infekcji
- Obrzęk błony śluzowej nosa (najczęściej wywołany przez wirusową infekcję górnych dróg oddechowych lub reakcję alergiczną)
- Blokada ujść zatok przynosowych
- Absorpcja tlenu z zamkniętych przestrzeni zatok do naczyń krwionośnych błony śluzowej
- Powstanie podciśnienia w zatokach (próżniowe zapalenie zatok), które powoduje ból
- Wydzielanie przesięku z błony śluzowej, który wypełnia zatoki
- Zastój wydzieliny i obniżenie ciśnienia parcjalnego tlenu
- Upośledzona funkcja rzęsek i mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego
- Stworzenie środowiska sprzyjającego wzrostowi bakterii10811
W miarę rozwoju zapalenia zmniejsza się częstotliwość uderzeń rzęsek (poniżej 300 na minutę), a około 30% komórek nabłonka walcowatego rzęskowego przechodzi przemiany metaplastyczne do komórek kubkowych wydzielających śluz, co dodatkowo pogarsza drenaż zatok.8
Rola biofilmów bakteryjnych
Biofilmy bakteryjne odgrywają istotną rolę w patogenezie zapalenia zatok, szczególnie w przypadkach przewlekłych. Biofilmy utrudniają penetrację antybiotyków, ponieważ bakterie w tej warstwie są nie tylko mocno przytwierdzone do siebie nawzajem i do podłoża, ale także otoczone ochronną macierzą białkową lub polisacharydową.12
Bakterie w biofilmach mogą posiadać geny kodujące tworzenie biofilmu, co przyczynia się do chroniczności infekcji. Na przykład, wykryto szczepy Escherichia coli posiadające geny agn43, fimG/H i fyuA, które są zaangażowane w tworzenie biofilmu w przewlekłym zapaleniu zatok.1314
Czynniki etiologiczne zapalenia zatok
Zapalenie zatok może być wywołane przez różne czynniki patogenne oraz nieinfekcyjne czynniki wyzwalające.15
Czynniki infekcyjne
Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok są infekcje wirusowe, które stanowią 98-99,8% przypadków.16 Wirusy wywołujące zapalenie zatok obejmują:1517
- Rhinowirusy (przeziębienie)
- Wirusy grypy (influenza)
- Wirusy paragrypy
- Adenowirusy
- Wirus RS (syncytialny)
Bakterie mogą powodować wtórne zakażenie zatok w wyniku wirusowej infekcji górnych dróg oddechowych. Najczęstsze bakterie wywołujące ostre bakteryjne zapalenie zatok to:151819
- Streptococcus pneumoniae (do 38% przypadków)
- Haemophilus influenzae (do 36% przypadków)
- Moraxella catarrhalis (do 16% przypadków)
W przewlekłym zapaleniu zatok dodatkowo mogą występować:18
- Staphylococcus aureus
- Koagulazo-ujemne gatunki Staphylococcus
- Bakterie beztlenowe
Bakterie beztlenowe odgrywają szczególnie istotną rolę w przewlekłym zapaleniu zatok, często związanym z poważnymi powikłaniami takimi jak zapalenie szpiku kostnego, ropnie mózgu czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.2021
Zakażenia grzybicze
Zakażenia grzybicze zatok występują rzadziej, ale mogą być poważne, szczególnie u osób z obniżoną odpornością. Wyróżnia się dwa główne typy grzybiczego zapalenia zatok:2217
- Alergiczne grzybicze zapalenie zatok (AFS) – występuje u osób z prawidłową odpornością i wynika z reakcji immunologicznej na grzyby kolonizujące zatoki. Chorzy z AFS rozwijają reakcję nadwrażliwości obejmującą intensywną eozynofilową odpowiedź zapalną.
- Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok (IFS) – występuje głównie u osób z zaburzeniami odporności (niekontrolowana cukrzyca, HIV, pacjenci onkologiczni, osoby po przeszczepach). Typowe gatunki grzybów to Mucor, Rhizopus, Rhizomucor i Aspergillus.
Mechanizm rozwoju inwazyjnego grzybiczego zapalenia zatok obejmuje kiełkowanie zarodników grzybów na błonie śluzowej nosa lub jamy ustnej. U osób z obniżoną odpornością fagocyty nie są w stanie wystarczająco szybko fagocytować tych zarodników, co pozwala im na kiełkowanie i tworzenie strzępek, które następnie wnikają do naczyń krwionośnych.23
Czynniki nieinfekcyjne
Zapalenie zatok może być również wywołane przez czynniki nieinfekcyjne:1524
- Alergie – szczególnie alergiczny nieżyt nosa, który powoduje obrzęk błony śluzowej i zwiększoną produkcję śluzu
- Dysfunkcje immunologiczne – różne zaburzenia układu odpornościowego
- Czynniki środowiskowe – zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, chemikalia, pestycydy, środki dezynfekujące
- Ekspozycja na drobny pył zawieszony (PM2.5) – cząstki o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra powodują stres oksydacyjny i stan zapalny
Czynniki predysponujące i anatomiczne
Istnieją również czynniki anatomiczne i predysponujące, które zwiększają ryzyko rozwoju zapalenia zatok:12524
- Skrzywienie przegrody nosowej – utrudnia drenaż śluzu
- Polipy nosowe – mogą blokować ujścia zatok
- Guzy – mogą powodować obstrukcję mechaniczną
- Zespół Kartagenera – zaburzenie funkcji rzęsek
- Mukowiscydoza – prowadzi do zagęszczenia wydzieliny zatok
- Infekcje zębów – mogą być przyczyną zapalenia zatok szczękowych (do 40% infekcji zatok szczękowych pochodzi z infekcji zębów)
Patofizjologia przewlekłego zapalenia zatok
Przewlekłe zapalenie zatok (trwające ponad 12 tygodni) charakteryzuje się odmienną patofizjologią w porównaniu do ostrego zapalenia zatok.2627
Mechanizmy immunologiczne
Przewlekłe zapalenie zatok jest uznawane za proces wieloczynnikowy, w którym rolę odgrywają zarówno czynniki lokalne, jak i ogólnoustrojowe:2829
- Dysbioza mikrobioty zatok
- Dysfunkcja oczyszczania śluzowo-rzęskowego
- Zaburzenia bariery nabłonkowej
- Zaburzona odpowiedź immunologiczna
Przewlekłe zapalenie zatok można podzielić na dwa fenotypy w zależności od obecności lub braku polipów nosowych:28
- Przewlekłe zapalenie zatok z polipami nosowymi – związane z odpowiedzią Th2, charakteryzującą się wydzielaniem interleukiny-4, interleukiny-5 i interleukiny-13
- Przewlekłe zapalenie zatok bez polipów nosowych – związane z odpowiedzią Th1, charakteryzującą się wydzielaniem interferonu gamma
Oba fenotypy mogą również wykazywać trzeci endotyp zapalny – odpowiedź Th17.30
Rola przejścia nabłonkowo-mezenchymalnego
W przewlekłym zapaleniu zatok obserwuje się zjawisko przejścia nabłonkowo-mezenchymalnego (EMT), które przyczynia się do przebudowy błony śluzowej i może mieć związek z patogenezą tego schorzenia. EMT prowadzi do zmian w fenotypie komórek nabłonkowych, które nabywają cech komórek mezenchymalnych, co wpływa na strukturę i funkcję błony śluzowej zatok.31
Rola dysfunkcji nabłonka zatok
Dysfunkcja nabłonka zatok i nosa odgrywa kluczową rolę w patogenezie przewlekłego zapalenia zatok. Obejmuje to:3233
- Zaburzenia bariery nabłonkowej
- Dysfunkcję oczyszczania śluzowo-rzęskowego
- Wydzielanie bioaktywnych substancji przez nabłonek (cytokiny, egzosomy, składniki dopełniacza)
- Zaburzenia regulacji odporności wrodzonej i adaptacyjnej
Obecność prawidłowego nabłonka jest fundamentalna dla utrzymania homeostazy w jamie nosowej i zatokach przynosowych. Substancje bioaktywne wytwarzane przez nabłonek odgrywają kluczową rolę w regulacji odporności wrodzonej i adaptacyjnej.29
Konsekwencje i powikłania zapalenia zatok
Nieleczone lub niewłaściwie leczone zapalenie zatok może prowadzić do poważnych powikłań.134
Lokalne rozprzestrzenianie się infekcji
Infekcja z zatok może rozprzestrzeniać się na okoliczne struktury, powodując:1035
- Powikłania oczodołowe – zapalenie tkanki łącznej oczodołu, ropień oczodołu (80% powikłań orbitoczaszkowych dotyczy oczodołu)
- Powikłania kostne – zapalenie szpiku kostnego kości czaszki (osteomyelitis)
- Powikłania wewnątrzczaszkowe:
- Ropień mózgu
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
- Zakrzepica zatoki jamistej
- Ropień zewnątrzoponowy
Do rozprzestrzeniania się infekcji dochodzi przez bezwentylowe żyły dwójkowe, które znajdują się w wewnętrznej warstwie kości gąbczastej czaszki. Szczególnie podatny na szerzenie się infekcji jest oczodół, ze względu na bardzo cienką kość sitową oddzielającą zatoki sitowe od oczodołu.134
Wpływ zapalenia zatok na funkcje mózgu
Nowe badania wskazują na związek między przewlekłym zapaleniem zatok a zmianami aktywności mózgu, szczególnie w obrębie sieci neuronalnych odpowiedzialnych za poznanie, introspekcję i reakcję na bodźce zewnętrzne. Jest to pierwsze badanie łączące przewlekłe zapalenie zatok ze zmianami neurobiologicznymi.36
Wielkość różnic w aktywności mózgu obserwowanych w badanej grupie była proporcjonalna do nasilenia stanu zapalnego zatok. Subiektywne odczucia spadku uwagi, trudności z koncentracją lub zaburzenia snu, których doświadcza osoba z zapaleniem zatok, mogą być związane z subtelnymi zmianami w komunikacji między regionami mózgu kontrolującymi te funkcje.36
Potencjalny wpływ zapalenia zatok na inne narządy
Istnieją dowody na to, że przewlekłe zapalenie zatok może mieć wpływ na inne narządy i układy, w tym:3738
- Układ oddechowy – zwiększone ryzyko rozwoju zapalenia płuc
- Układ immunologiczny – zmniejszona produkcja tlenku azotu i osłabienie odpowiedzi immunologicznej gospodarza
- Przewód pokarmowy – potencjalny związek z patogenezą wrzodziejącego zapalenia jelita grubego poprzez połykanie enterotoksyny B gronkowca złocistego (SEB) pochodzącej z zatok
Badania sugerują, że SEB uwalniana z zatok do jamy nosowej jest połykana do przewodu pokarmowego, gdzie jest wchłaniana przez komórki nabłonka jelitowego za pośrednictwem mechanizmu zależnego od receptora Toll-podobnego 2 (TLR2). Może to prowadzić do nieprawidłowych reakcji immunologicznych i stanu zapalnego w błonie śluzowej okrężnicy.3839
Specyficzne mechanizmy w różnych typach zapalenia zatok
Ostre wirusowe zapalenie zatok
Ostre wirusowe zapalenie zatok (VRS) stanowi zdecydowaną większość przypadków ostrego zapalenia zatok (98-99,8%). Mechanizm rozwoju obejmuje:163
- Infekcję wirusową górnych dróg oddechowych (przeziębienie)
- Odpowiedź błony śluzowej nosa na wirusa poprzez produkcję śluzu i rekrutację mediatorów zapalenia
- Przekrwienie i obrzęk dróg nosowych
- Blokadę ujść zatok i hipoksję
- Upośledzenie funkcji rzęsek
- Zatrzymanie śluzu
Większość przypadków VRS ustępuje samoistnie w ciągu 7-14 dni bez konieczności stosowania leków przeciwwirusowych.40
Ostre bakteryjne zapalenie zatok
Ostre bakteryjne zapalenie zatok (ABRS) rozwija się zwykle jako wtórne zakażenie po wirusowej infekcji górnych dróg oddechowych. Występuje w około 0,5-2% przypadków zakażeń wirusowych.4142
- Wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych powoduje obrzęk błony śluzowej
- Obrzęk blokuje ujścia zatok, uniemożliwiając prawidłowy drenaż
- W zatokach tworzy się środowisko beztlenowe z niskim pH
- Bakterie kolonizujące nosogardło wnikają do zatok
- Bakterie namnażają się w zalegającej wydzielinie
- Rozwija się pełnoobjawowe zakażenie bakteryjne
Objawy ostrego bakteryjnego zapalenia zatok, które utrzymują się przez ponad 10 dni lub nasilają się po początkowej poprawie, mogą wskazywać na konieczność zastosowania antybiotykoterapii.44
Alergiczne grzybicze zapalenie zatok
Alergiczne grzybicze zapalenie zatok (AFS) jest odrębną jednostką chorobową, występującą u osób z prawidłową odpornością, wynikającą z reakcji immunologicznej na grzyby kolonizujące zatoki.2245
Mechanizm rozwoju AFS:22
- Ekspozycja na zarodniki grzybów obecne w środowisku
- Kolonizacja zatok przez grzyby
- Rozwój reakcji nadwrażliwości z intensywną eozynofilową odpowiedzią zapalną
- Tworzenie gęstej, alergicznej wydzieliny śluzowej
- Powstawanie polipów nosowych
- Blokada zatok
Ze względu na stopień blokady zatok i silny związek z polipami, zwykle wskazane jest leczenie chirurgiczne, mające na celu usunięcie zagęszczonej wydzieliny alergicznej i polipów, a następnie zastosowanie kortykosteroidów ogólnoustrojowych w celu zmniejszenia odpowiedzi zapalnej.22
Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok
Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok (IFS) jest bardzo poważnym schorzeniem, które rozwija się najczęściej u osób z obniżoną odpornością.4517
Szczegółowy mechanizm rozwoju IFS:23
- Zarodniki grzybów dostają się przez usta i nos
- Przylegają do błony śluzowej nosa lub jamy ustnej, gdzie dochodzi do masowego kiełkowania zarodników
- U osób z prawidłową odpornością fagocyty fagocytują te zarodniki
- U osób z upośledzoną odpornością fagocyty nie są w stanie wystarczająco szybko fagocytować zarodników
- Zarodniki kiełkują i tworzą strzępki
- Strzępki wnikają do naczyń krwionośnych
- Grzyby inwazyjne naczynia krwionośne i powodują zakrzepicę poprzez okluzję zapalną
- Pojawiają się obszary niedokrwiennego zawału i martwicy w zainfekowanej tkance
Niektóre gatunki grzybów, jak Rhizopus, posiadają enzym reduktazę ketonową, która pozwala im rozwijać się w warunkach wysokiego stężenia glukozy i kwasowości, co tłumaczy częstsze występowanie u pacjentów z kwasicą ketonową w przebiegu cukrzycy.23
Zapalenie zatok związane z COVID-19
Zaproponowano różne mechanizmy i teorie patogenetyczne, aby wyjaśnić związek między ciężkim COVID-19 lub zwiększoną zakaźnością SARS-CoV-2 a przewlekłym zapaleniem zatok:46
- Przewlekłe zapalenie zatok jest zwykle wywołane przez infekcję wirusową, co zwiększa ryzyko innych współistniejących infekcji wirusowych, w tym SARS-CoV-2
- Zwiększona ekspresja transmembranowej proteazy serynowej 2 (TMPRSS2) i receptora enzymu konwertującego angiotensynę II (ACE2) w jamach nosowych pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok, co ułatwia transmisję i wnikanie SARS-CoV-2
- Zwiększenie ekspresji ACE2 może również wystąpić podczas odpowiedzi zapalnych w wyniku zwiększonej ekspresji cytokin prozapalnych, w tym interferonów
Implikacje dla diagnostyki i leczenia
Zrozumienie patogenezy zapalenia zatok ma istotne znaczenie dla właściwej diagnostyki i leczenia tego schorzenia.47
Znaczenie czynnika etiologicznego
Identyfikacja czynnika etiologicznego jest kluczowa dla wyboru odpowiedniego leczenia. Różne czynniki wymagają różnych podejść terapeutycznych:48
- Infekcje wirusowe – zwykle nie wymagają antybiotyków, organizm sam zwalcza infekcję
- Infekcje bakteryjne – mogą wymagać antybiotykoterapii, szczególnie jeśli objawy utrzymują się ponad 10 dni
- Infekcje grzybicze – wymagają leczenia przeciwgrzybiczego lub, w niektórych przypadkach, kortykosteroidów doustnych
- Alergie – wymagają leczenia przeciwalergicznego
Znajomość rodzaju bakterii, wirusa lub grzyba powodującego infekcję może przyczynić się do bardziej skutecznej terapii. Warto pamiętać, że nie wszystkie antybiotyki działają na wszystkie bakterie, a niektóre działają różnie w różnych obszarach ciała.48
Wybór optymalnej terapii
Podstawowe cele leczenia zapalenia zatok to:1949
- Przywrócenie prawidłowego drenażu zatok
- Eliminacja czynnika zakaźnego
- Zmniejszenie stanu zapalnego
- Zapobieganie nawrotom
W przypadku przewlekłego zapalenia zatok optymalny schemat leczenia jest trudny do ustalenia ze względu na wieloczynnikową patogenezę. Leczenie medyczne obejmuje głównie stosowanie kortykosteroidów miejscowych, donosowych i doustnych, które działają na receptory glikokortykoidowe (GCR) rozmieszczone w komórkach nabłonkowych zatok i wywierają silne działanie przeciwzapalne.31
Rola chirurgii
Chirurgia jest rozważana w przypadkach, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy. Funkcjonalna endoskopowa chirurgia zatok (FESS) ma na celu przywrócenie fizjologii napowietrzania i drenażu zatok.4950
W zależności od nasilenia przewlekłego zapalenia zatok i zaangażowanych zatok, zakres operacji może się różnić. Podczas FESS lekarz używa małej kamery (endoskopu) do nawigacji wewnątrz nosa i zatok oraz do otwarcia zatok, usunięcia chorej tkanki (jak polipy) i eliminacji infekcji.50
Innym rodzajem chirurgii zatok jest wszczepienie stentów Propel, gdzie do zatok wprowadza się implant steroidowy, który rozpuszcza się z czasem, zmniejszając stan zapalny.51
Nowe kierunki terapeutyczne
Biorąc pod uwagę znaczenie zaburzeń odporności związanych z nabłonkiem zatok w patogenezie przewlekłego zapalenia zatok, prowadzone są intensywne wysiłki w kierunku opracowania nowych środków biologicznych, które mogą:33
- Antagonizować działanie zapalnych składników bioaktywnych wytwarzanych przez nabłonek
- Utrzymywać równowagę immunologiczną błony śluzowej nosa
- Łagodzić miejscowy stan zapalny
- Zmniejszać tworzenie polipów nosowych
Przyszłe terapie celowane na nabłonek mogą oferować nowe możliwości leczenia przewlekłego zapalenia zatok, szczególnie w przypadkach opornych na konwencjonalne metody leczenia.33
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.