Zaburzenia wzrostu (karłowatość)
Etiologia i przyczyny
Zaburzenia wzrostu, definiowane jako wzrost dorosłej osoby poniżej 147 cm, dzielą się na proporcjonalny niski wzrost (PSS) oraz nieproporcjonalny niski wzrost (DSS). Najczęstszą przyczyną karłowatości jest achondroplazja, stanowiąca około 70% przypadków, spowodowana mutacją w genie FGFR3, prowadzącą do nadaktywności białka FGFR3 i zaburzeń kostnienia. Achondroplazja dziedziczy się autosomalnie dominująco, z 50% ryzykiem przekazania genu potomkom, a homozygotyczna forma jest śmiertelna. Inne genetyczne przyczyny to m.in. dysplazja spondyloepifizarna, hipochondroplazja, dysplazja diastrophiczna, pseudoachondroplazja oraz osteogenesis imperfecta. Proporcjonalny niski wzrost może wynikać z zespołów genetycznych, takich jak zespół Turnera, Noonana, Pradera-Williego, Downa, Russella-Silvera, Aarskoga oraz niedoboru genu SHOX.
- Etiologia zaburzeń wzrostu (karłowatości)
- Główne kategorie zaburzeń wzrostu
- Genetyczne przyczyny karłowatości
- Hormonalne przyczyny karłowatości
- Niehormonalne przyczyny karłowatości
- Przypadki bez znanej przyczyny
- Czynniki ryzyka zaburzeń wzrostu
- Dziedziczenie zaburzeń wzrostu
- Podsumowanie etiologii zaburzeń wzrostu
Etiologia zaburzeń wzrostu (karłowatości)
Zaburzenia wzrostu, znane również jako karłowatość, to stan charakteryzujący się nietypowo niskim wzrostem spowodowanym czynnikami medycznymi lub genetycznymi. Definiuje się je zwykle jako wzrost dorosłej osoby poniżej 147 cm. Istnieje ponad 400 różnych typów karłowatości, a każdy z nich ma swoje specyficzne przyczyny i charakterystykę.12
Główne kategorie zaburzeń wzrostu
Zaburzenia wzrostu dzielą się na dwie główne kategorie, w zależności od wyglądu fizycznego pacjenta:1
- Proporcjonalny niski wzrost (PSS) – wszystkie części ciała są proporcjonalnie mniejsze
- Nieproporcjonalny niski wzrost (DSS) – występują dysproporcje w wielkości różnych części ciała
Genetyczne przyczyny karłowatości
Większość przypadków karłowatości ma podłoże genetyczne. Mutacje genetyczne mogą pojawić się spontanicznie lub być dziedziczone od rodziców.12
Achondroplazja
Najczęstszą przyczyną karłowatości jest achondroplazja, odpowiadająca za około 70% wszystkich przypadków. Jest to zaburzenie autosomalnie dominujące powodujące nieproporcjonalnie niski wzrost.12
Achondroplazja jest spowodowana mutacją w genie FGFR3 (receptor czynnika wzrostu fibroblastów 3), co prowadzi do nadmiernej aktywności białka FGFR3, które zakłóca proces kostnienia i powoduje zaburzenia wzrostu kości.12
Około 80% osób z achondroplazją rodzi się rodzicom o przeciętnym wzroście. W tych przypadkach achondroplazja jest wynikiem spontanicznej mutacji genetycznej, która pojawia się w plemniku ojca lub komórce jajowej matki.12 Wiek ojcowski powyżej 35 lat w momencie poczęcia zwiększa ryzyko wystąpienia tej mutacji.1
W przypadku gdy jeden z rodziców ma achondroplazję, ryzyko przekazania zmutowanego genu wynosi 50%. Jeśli oboje rodzice mają achondroplazję, istnieje 25% szans, że dziecko będzie miało przeciętny wzrost, 50% szans na odziedziczenie achondroplazji i 25% szans na odziedziczenie dwóch kopii zmutowanego genu (homozygotyczna achondroplazja), co prowadzi do ciężkiego zaburzenia szkieletu i zwykle powoduje wczesną śmierć.12
Inne genetyczne dysplazje szkieletowe
Poza achondroplazją, inne genetyczne zaburzenia powodujące karłowatość to:12
- Dysplazja spondyloepifizarna wrodzona (SEDC) – rzadkie zaburzenie powodujące nieproporcjonalnie niski wzrost
- Hipochondroplazja – łagodna forma achondroplazji, spowodowana inną zmianą w genie FGFR3
- Dysplazja diastrophiczna – spowodowana mutacjami w genie SLC26A2
- Pseudoachondroplazja – wynikająca ze zmiany w genie COMP
- Osteogenesis imperfecta – choroba wpływająca na jakość i wytrzymałość kości
Karłowatość pierwotna
Karłowatość pierwotna to bardzo rzadki stan, dotykający zaledwie kilkuset osób na świecie. Jest spowodowana mutacjami genów, takich jak gen pericentryny (PCNT) czy gen DNA2, które powodują nieprawidłowy wzrost w każdym stadium życia, począwszy od okresu płodowego.12
Zespoły genetyczne
Szereg zespołów genetycznych może prowadzić do proporcjonalnego niskiego wzrostu:12
- Zespół Turnera – występuje u dziewcząt i kobiet, spowodowany brakiem lub częściowym brakiem chromosomu X
- Zespół Noonana – zaburzenie genetyczne wpływające na różne części ciała
- Zespół Pradera-Williego – rzadkie zaburzenie genetyczne
- Zespół Downa – związany z dodatkowym chromosomem 21
- Zespół Russella-Silvera – zaburzenie wzrostu wewnątrzmacicznego
- Zespół Aarskoga – zaburzenie genetyczne wpływające na rozwój twarzy, kończyn i narządów płciowych
- Niedobór genu SHOX – niedobór genu homeobox krótkiego wzrostu
Hormonalne przyczyny karłowatości
Zaburzenia hormonalne są istotną przyczyną karłowatości proporcjonalnej.1
Niedobór hormonu wzrostu
Niedobór hormonu wzrostu (GHD) jest stosunkowo częstą przyczyną proporcjonalnego niskiego wzrostu. Występuje, gdy przysadka mózgowa nie produkuje wystarczającej ilości hormonu wzrostu.12
Przyczyny niedoboru hormonu wzrostu są zróżnicowane:1
- Mutacje genetyczne wpływające na produkcję hormonu wzrostu
- Uszkodzenia przysadki mózgowej
- Guzy przysadki
- Infekcje lub uraz
- Idiopatyczne (bez zidentyfikowanej przyczyny) – najczęstszy przypadek
Karłowatość przysadkowa (dawniej nazywana karłowatością przysadkową) może być wrodzona lub nabyta. Najbardziej dotkliwe przypadki są związane ze znacznym ograniczeniem wzrostu.12
Inne zaburzenia hormonalne
Inne zaburzenia hormonalne mogące powodować karłowatość to:1
- Niedoczynność tarczycy – wpływa na ogólny wzrost i rozwój
- Niedobór innych hormonów – np. insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1)
- Zespół Cushinga – powodowany nadmiernym wydzielaniem kortykosteroidów przez nadnercza
Niehormonalne przyczyny karłowatości
Istnieje szereg niehormonalnych przyczyn zaburzeń wzrostu:1
Niski wzrost rodzinny
Niski wzrost rodzinny (FSS) jest najczęstszą przyczyną proporcjonalnego niskiego wzrostu. Występuje, gdy dziecko dziedziczy predyspozycje do niskiego wzrostu po rodzicach o niskim wzroście. W tym przypadku nie jest to stan patologiczny, ale normalny wariant wzrostu.123
Konstytucjonalne opóźnienie wzrostu i dojrzewania
Konstytucjonalne opóźnienie wzrostu i dojrzewania (CDGP), znane również jako „późno dojrzewający”, to stan, w którym dziecko ma niski wzrost w dzieciństwie, ale osiąga swój docelowy wzrost w wieku dorosłym. Występuje częściej u chłopców.123
Idiopatyczny niski wzrost
Idiopatyczny niski wzrost (ISS) to termin używany, gdy nie można ustalić przyczyny niskiego wzrostu, mimo wykluczenia innych etiologii, takich jak zaburzenia endokrynologiczne czy metaboliczne. Najnowsze badania sugerują, że liczne mutacje genetyczne mogą wyjaśniać wiele przypadków wcześniej uznawanych za niewyjaśnione.123
Niedożywienie i zaburzenia wchłaniania
Niedożywienie jest jedną z najczęstszych przyczyn zaburzeń wzrostu na świecie. Przewlekłe niedożywienie w dzieciństwie może zahamować wzrost i prowadzić do niskiego wzrostu.12
Zaburzenia wchłaniania, takie jak celiakia, mogą również wpływać na wzrost poprzez ograniczenie dostępności składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego rozwoju.1
Choroby układowe
Przewlekłe choroby różnych układów mogą wtórnie wpływać na wzrost:12
- Choroby nerek – przewlekła choroba nerek (CKD)
- Choroby serca – wady wrodzone serca
- Choroby płuc – przewlekłe choroby płuc
- Choroby zapalne – młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, zapalne choroby jelit (IBD)
- Choroby metaboliczne – wpływające na podstawowe funkcjonowanie organizmu
- Nowotwory – zarówno same choroby nowotworowe, jak i ich leczenie
Leczenie glikokortykosteroidami
Długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami, np. w przypadku astmy, może hamować wzrost i przyczyniać się do niskiego wzrostu.12
Zaburzenia wzrostu wewnątrzmacicznego
Wewnątrzmaciczne zaburzenia wzrostu (IUGD), w tym zespół Russella-Silvera, obejmują różne stany, w których noworodki rodzą się znacznie mniejsze niż inne dzieci. Przyczyny mogą obejmować:12
- Palenie tytoniu w czasie ciąży
- Niedożywienie matki
- Choroby matki podczas ciąży
- Infekcje, takie jak różyczka
Przypadki bez znanej przyczyny
W niektórych przypadkach zaburzeń wzrostu nie można zidentyfikować konkretnej przyczyny, pomimo wyczerpującej diagnostyki. Te przypadki klasyfikuje się jako idiopatyczne zaburzenia wzrostu.12
Czynniki ryzyka zaburzeń wzrostu
Główne czynniki ryzyka rozwoju karłowatości obejmują:12
- Historia rodzinna – szczególnie w przypadku dziedzicznych form karłowatości
- Zaawansowany wiek ojcowski – zwiększa ryzyko spontanicznych mutacji genetycznych, zwłaszcza w przypadku achondroplazji
- Niedożywienie – szczególnie w okresach intensywnego wzrostu
- Niedobory hormonalne – zwłaszcza hormonu wzrostu
- Ekspozycja na zanieczyszczenia – istnieją pewne niepotwierdzone dowody sugerujące, że ekspozycja prenatalna na zanieczyszczenia może zwiększać ryzyko mutacji genu FGFR3
Dziedziczenie zaburzeń wzrostu
Wzorce dziedziczenia zaburzeń wzrostu różnią się w zależności od konkretnego zaburzenia:12
Dziedziczenie achondroplazji
Achondroplazja jest dziedziczona w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, że wystarczy jedna kopia zmutowanego genu, aby wywołać zaburzenie. Gen powodujący achondroplazję wykazuje pełną penetrację, co oznacza, że każda osoba posiadająca ten gen ma achondroplazję.1
Jeśli jeden rodzic ma achondroplazję, dziecko ma 50% szans na odziedziczenie tego zaburzenia. Jeśli oboje rodzice mają achondroplazję, dziecko ma:12
- 25% szans na brak odziedziczenia genu (przeciętny wzrost)
- 50% szans na odziedziczenie jednej kopii genu (achondroplazja)
- 25% szans na odziedziczenie dwóch kopii genu (homozygotyczna achondroplazja, stan śmiertelny)
Dziedziczenie innych zaburzeń wzrostu
Inne zaburzenia wzrostu wykazują różne wzorce dziedziczenia:1
- Dysplazja diastrophiczna i dysplazje spondyloepifizarne – zazwyczaj dziedziczone recesywnie, co oznacza, że dziecko musi otrzymać dwie kopie zmutowanego genu (po jednej od każdego rodzica), aby być dotknięte zaburzeniem
- Zespół Turnera – wynika z braku lub częściowego braku chromosomu X, zwykle nie jest dziedziczony
- Karłowatość pierwotna – zazwyczaj dziedziczona recesywnie
Spontaniczne mutacje
Większość przypadków karłowatości wynika ze spontanicznych mutacji genetycznych, a nie z dziedziczenia od rodziców. W przypadku achondroplazji około 80% przypadków pojawia się u dzieci, których rodzice mają przeciętny wzrost, co wskazuje na spontaniczną mutację.12
Lekarze nie wiedzą dokładnie, co powoduje spontaniczne mutacje genów. Są to pozornie przypadkowe zdarzenia, które mogą wystąpić w każdej ciąży. Gdy rodzice o przeciętnym wzroście mają dziecko z karłowatością spowodowaną spontaniczną mutacją, prawdopodobieństwo, że kolejne dzieci również będą miały tę mutację, jest niskie.1
Podsumowanie etiologii zaburzeń wzrostu
Zaburzenia wzrostu (karłowatość) są spowodowane szerokim spektrum czynników, wśród których dominują przyczyny genetyczne, a w szczególności achondroplazja jako najczęstsza pojedyncza przyczyna. Inne istotne czynniki obejmują niedobory hormonalne (zwłaszcza hormonu wzrostu), choroby układowe, niedożywienie oraz różnorodne zespoły genetyczne.12
Zrozumienie złożonej etiologii zaburzeń wzrostu jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i opracowania optymalnych strategii terapeutycznych, które mogą obejmować leczenie hormonalne, interwencje chirurgiczne lub leczenie chorób podstawowych. Postępy w dziedzinie genetyki molekularnej pozwalają na coraz dokładniejsze określenie przyczyn genetycznych zaburzeń wzrostu, co może prowadzić do rozwoju nowych metod terapeutycznych ukierunkowanych na konkretne mechanizmy molekularne.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.