Wielogruczolakowatość endokrynna typu 2 (men 2)
Diagnostyka i diagnoza
Wielogruczolakowatość endokrynna typu 2 (MEN 2) to autosomalnie dominujący zespół charakteryzujący się nowotworami tarczycy (rak rdzeniasty tarczycy – MTC), nadnerczy (guz chromochłonny) oraz przytarczyc (gruczolak/hiperplazja). Diagnostyka opiera się na badaniach genetycznych wykrywających mutacje gain-of-function w genie RET, obecne u około 95% pacjentów z MEN 2A i MEN 2B oraz u 88% rodzin z FMTC. Kluczowe mutacje to m.in. p.Met918Thr i p.Ala883Phe. Biochemicznie monitoruje się stężenie kalcytoniny (poziomy >100 pg/ml mają 100% wartość predykcyjną dla MTC), antygenu karcinoembrionalnego (CEA), metanefryn w osoczu i moczu, wapnia oraz parathormonu (PTH). Obrazowo stosuje się USG szyi, biopsję cienkoigłową, CT/MRI nadnerczy, scyntygrafię MIBG oraz PET w celu lokalizacji i oceny zaawansowania zmian.
Diagnostyka zespołu mnogiej gruczołowej nowotworowej typu 2 (MEN 2)
Wielogruczolakowatość endokrynna typu 2 (MEN 2) to rzadki zespół dziedziczony autosomalnie dominująco, charakteryzujący się występowaniem nowotworów gruczołów endokrynnych, głównie tarczycy, nadnerczy i przytarczyc. Diagnoza MEN 2 opiera się na połączeniu badań klinicznych, wywiadu rodzinnego oraz badań genetycznych i biochemicznych12.
Badania genetyczne
Badania genetyczne stanowią podstawę diagnostyki MEN 2. Polegają na identyfikacji mutacji aktywujących (gain-of-function) w protoonkogenie RET, który jest jedynym genem związanym z MEN 234. Badania te są zalecane dla wszystkich osób z rozpoznaniem raka rdzeniastego tarczycy (MTC), niezależnie od wywiadu rodzinnego, ponieważ około 1-10% osób z pozornie sporadycznym MTC ma germinalną mutację RET5.
Podejścia do badań genetycznych mogą obejmować6:
- Badanie pojedynczego genu – analiza sekwencji RET wykrywa mutacje typu missense, nonsense, mutacje miejsc splicingowych oraz małe delecje/insercje wewnątrzgenowe
- Ukierunkowana analiza najczęstszych patogennych wariantów RET, szczególnie p.Met918Thr i p.Ala883Phe, może być rozważana jako pierwsza u osób z podejrzeniem MEN 2B
- Wykorzystanie paneli genowych obejmujących RET i inne geny
Obecność mutacji w genie RET pozwala potwierdzić rozpoznanie kliniczne u pacjentów z objawami oraz umożliwia badania przesiewowe członków rodziny8. Ważne jest, aby podkreślić, że badania genetyczne wykrywają mutacje RET u około 95% osób z klinicznymi objawami MEN 2A i MEN 2B oraz u około 88% rodzin z rodzinnym rakiem rdzeniastym tarczycy (FMTC)9.
Kryteria diagnostyczne
Rozpoznanie MEN 2 można ustalić na podstawie następujących kryteriów1011:
MEN 2A należy podejrzewać u osób z jednym lub kilkoma określonymi guzami endokrynnymi:
- Rak rdzeniasty tarczycy (MTC)
- Guz chromochłonny (pheochromocytoma)
- Gruczolak/hiperplazja przytarczyc
FMTC (rodzinny rak rdzeniasty tarczycy) należy podejrzewać w rodzinach z więcej niż jedną osobą zdiagnozowaną z MTC przy braku guza chromochłonnego lub zmian w przytarczycach14. Diagnoza FMTC może być postawiona, gdy czterech lub więcej członków rodziny w różnym wieku ma izolowany MTC15.
MEN 2B należy podejrzewać u osób z charakterystycznym wyglądem twarzy, neuromas śluzówkowymi warg i języka, zmielinizowanymi włóknami nerwowymi rogówki, sylwetką marfanoidalną oraz MTC1617.
Badania biochemiczne
W diagnostyce MEN 2 wykorzystuje się szereg badań biochemicznych, które pomagają wykryć i monitorować poszczególne komponenty zespołu1819:
Badania w kierunku MTC:
- Stężenie kalcytoniny w surowicy – główny marker biochemiczny w MTC; im wyższe poziomy powyżej normy, tym większe prawdopodobieństwo MTC. Poziomy bazalne 100 pg/ml mają 100% pozytywną wartość predykcyjną dla MTC20
- Antygen karcinoembrionalny (CEA) – pomocny w ocenie stopnia zaawansowania i zarządzaniu pooperacyjnym21
Badania w kierunku guza chromochłonnego:
- Stężenie wolnych metanefryn w osoczu22
- Katecholaminy i metanefryny w dobowej zbiórce moczu2324
Badania w kierunku pierwotnej nadczynności przytarczyc:
- Stężenie wapnia w surowicy
- Stężenie parathormonu (PTH) – nieadekwatnie prawidłowe lub podwyższone w stosunku do podwyższonego stężenia wapnia wskazuje na pierwotną nadczynność przytarczyc25
- Stężenie wapnia w dobowej zbiórce moczu – pomocne w różnicowaniu z rodzinną hipokalciuryczną hiperkalcemią26
Badania obrazowe
Badania obrazowe odgrywają kluczową rolę w lokalizacji guzów i ocenie stopnia zaawansowania choroby2728:
Badania obrazowe w MTC:
- Ultrasonografia szyi – podstawowe badanie do oceny guzów tarczycy29
- Biopsja cienkoigłowa zmian w tarczycy30
Badania obrazowe guzów chromochłonnych:
- Tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) nadnerczy – zalecane u pacjentów z dodatnimi wynikami biochemicznymi31
- Scyntygrafia z użyciem metajodobenzylguanidyny (MIBG) – pomocna w lokalizacji guzów chromochłonnych32
- Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)33
Badania przesiewowe w MEN 2
Badania przesiewowe są szczególnie ważne dla członków rodzin osób z rozpoznanym MEN 2, ponieważ wczesna diagnostyka i profilaktyczna tyreoidektomia mogą zapobiec rozwojowi raka rdzeniastego tarczycy34.
Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
American Thyroid Association opracowało zalecenia dotyczące badań przesiewowych i leczenia w oparciu o stratyfikację ryzyka związanego z określonymi mutacjami RET3536:
Badania przesiewowe dla członków rodzin:
- Badania genetyczne powinny być wykonane jak najszybciej po urodzeniu u wszystkich dzieci narażonych na ryzyko MEN 2B37
- W rodzinach z MEN 2A lub FMTC, badania genetyczne powinny być oferowane dzieciom z grupy ryzyka do 5 roku życia38
- U dzieci z mutacjami wysokiego ryzyka monitoring rozpoczyna się w wieku 3 lat, a u dzieci z mutacjami umiarkowanego ryzyka – w wieku 5 lat39
Badania przesiewowe w kierunku poszczególnych komponentów MEN 2:
- Coroczne badanie poziomu kalcytoniny w surowicy – powinno rozpocząć się w wieku 6 miesięcy u dzieci z MEN 2B oraz w wieku 3-5 lat u dzieci z MEN 2A lub FMTC40
- Coroczne badania przesiewowe w kierunku guza chromochłonnego i nadczynności przytarczyc – zalecane nawet po usunięciu tarczycy4142
- Badania przesiewowe w kierunku guza chromochłonnego zalecane są corocznie od 11 roku życia u pacjentów z MEN 2B i od 16 roku życia u pacjentów z MEN 2A43
W sytuacji, gdy u członków rodziny nie stwierdza się mutacji genu RET, zwykle nie są wymagane dalsze badania przesiewowe. Należy jednak pamiętać, że badania genetyczne nie wykrywają wszystkich mutacji związanych z MEN 2. Jeśli MEN 2 nie zostanie wykryte u osób z podejrzeniem tego zespołu, one i członkowie ich rodzin powinni regularnie przechodzić badania krwi i obrazowe w celu wykrycia objawów choroby44.
Badania kontrolne
Po rozpoznaniu MEN 2 pacjenci wymagają dożywotniego monitorowania przez endokrynologa45. Zaleca się następujące badania kontrolne:
Po tyreoidektomii z powodu MTC:
- Badania fizykalne i testy co 3-6 miesięcy w pierwszym roku, a następnie corocznie, jeśli poziom kalcytoniny pozostaje w normie lub jest niewykrywalny4647
- Coroczne badanie USG szyi dla pacjentów z kategorii wysokiego i najwyższego ryzyka48
Monitoring w kierunku guza chromochłonnego i nadczynności przytarczyc:
- Coroczne badanie stężenia metanefryn w osoczu lub katecholamin i metanefryn w dobowej zbiórce moczu49
- Coroczne badanie stężenia wapnia i PTH w surowicy50
Różnicowanie podtypów MEN 2
MEN 2 dzieli się na dwa główne podtypy kliniczne: MEN 2A i MEN 2B, a w ramach MEN 2A wyróżnia się także wariant FMTC51. Różnicowanie tych podtypów opiera się na badaniach genetycznych oraz obrazie klinicznym52.
MEN 2A
Diagnozę MEN 2A stawia się na podstawie następujących kryteriów5354:
- Obecność co najmniej dwóch z trzech głównych komponentów: MTC, guz chromochłonny, pierwotna nadczynność przytarczyc
- Potwierdzenie mutacji w genie RET charakterystycznej dla MEN 2A (najczęściej w kodonach 609, 611, 618, 620, 630, 634)
- W rodzinie występują przypadki MTC i innych guzów endokrynnych charakterystycznych dla MEN 2A
Dodatkowo w MEN 2A mogą występować warianty z liszajem amyloidowym (CLA) lub chorobą Hirschsprunga55.
MEN 2B
Kryteria diagnostyczne MEN 2B obejmują5657:
- Obecność MTC (występuje u prawie wszystkich pacjentów)
- Charakterystyczny wygląd z pogrubiałymi wargami, neuromas śluzówkowymi warg i języka
- Zmielinizowane włókna nerwowe rogówki
- Sylwetka marfanoidalna (wysoki wzrost, długie kończyny)
- Często guz chromochłonny (obecny u około 50% pacjentów)
- Potwierdzenie mutacji w genie RET charakterystycznej dla MEN 2B (najczęściej M918T lub A883F)
MEN 2B jest najcięższą postacią MEN 2, z wczesnym początkiem i agresywnym przebiegiem MTC, dlatego wczesne rozpoznanie jest kluczowe58.
FMTC
Rozpoznanie FMTC opiera się na5960:
- Występowaniu MTC u czterech lub więcej członków rodziny
- Braku guzów chromochłonnych i nadczynności przytarczyc u członków rodziny
- Potwierdzeniu charakterystycznej mutacji w genie RET
FMTC może być uważany za wariant MEN 2A o łagodniejszym przebiegu, a definitywne rozpoznanie może być trudne, ponieważ inne komponenty MEN 2A mogą pojawić się później w życiu61.
Znaczenie wczesnej diagnostyki MEN 2
Wczesna diagnostyka MEN 2 ma kluczowe znaczenie dla poprawy rokowania pacjentów6263:
Korzyści z wczesnej diagnostyki:
- Możliwość przeprowadzenia profilaktycznej tyreoidektomii przed rozwojem MTC lub na wczesnym etapie choroby64
- Zapobieganie groźnym dla życia powikłaniom guzów chromochłonnych65
- Lepsza kontrola hormonalna i zapobieganie powikłaniom metabolicznym66
- Dłuższe przeżycie i lepsza jakość życia67
Badania wykazały, że pacjenci z MEN 2, u których rozpoznanie postawiono na podstawie badań genetycznych, a nie objawów klinicznych, mieli młodszy wiek w momencie operacji i mniejszą średnicę guza w porównaniu z pacjentami objawowymi, co przekładało się na lepsze przeżycie wolne od choroby68.
Wyzwania diagnostyczne w MEN 2
Pomimo postępów w diagnostyce molekularnej, rozpoznanie MEN 2 nadal może stanowić wyzwanie69:
- Nie wszystkie osoby z MEN 2 mają wykrywalną mutację w genie RET, dlatego negatywny wynik badania genetycznego nie wyklucza rozpoznania MEN 27071
- Rzeczywista częstość występowania MEN 2 jest prawdopodobnie niedoszacowana, ponieważ choroba może pozostać nierozpoznana u niektórych osób72
- Zmienność fenotypowa i różny wiek początku poszczególnych komponentów MEN 2 mogą utrudniać rozpoznanie73
- W krajach rozwijających się dostęp do diagnostyki genetycznej może być ograniczony ze względów ekonomicznych i technicznych74
W przypadku braku możliwości wykonania badań genetycznych, MEN 2 może być diagnozowane na podstawie badań biochemicznych i obrazowych, co wymaga szczególnej czujności klinicznej i regularnego monitorowania75.
Złożony proces diagnostyczny MEN 2
Diagnostyka wielogruczolakowatości endokrynnej typu 2 (MEN 2) to złożony proces wykorzystujący badania genetyczne, biochemiczne i obrazowe. Badania genetyczne w kierunku mutacji w genie RET stanowią złoty standard diagnostyczny, umożliwiając wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego postępowania profilaktycznego i terapeutycznego76.
Wczesna i dokładna diagnoza MEN 2 ma zasadnicze znaczenie dla skutecznego leczenia, szczególnie w przypadku profilaktycznej tyreoidektomii, która może zapobiec rozwojowi raka rdzeniastego tarczycy. Stała czujność kliniczna, znajomość obrazu klinicznego różnych podtypów MEN 2 oraz nowoczesne metody diagnostyczne zwiększają szanse na wczesne rozpoznanie i poprawę rokowania pacjentów z tym rzadkim zespołem7778.
Osoby z rozpoznaniem MEN 2 wymagają dożywotniego monitorowania pod kątem rozwoju guzów endokrynnych, nawet po operacjach profilaktycznych, a także kompleksowej opieki wielospecjalistycznej w ośrodkach mających doświadczenie w leczeniu tego rzadkiego zespołu7980.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.