Świnka
Etiologia i przyczyny
Świnka (parotitis epidemica) jest chorobą wirusową wywołaną przez Mumps orthorubulavirus z rodziny Paramyxoviridae, charakteryzującą się zakażeniem ślinianek przyusznych oraz możliwością zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. Okres inkubacji wynosi średnio 16-18 dni (zakres 12-25 dni). Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz przez kontakt z zakażoną śliną, a zakaźność trwa od 1-7 dni przed objawami do 5-9 dni po ich wystąpieniu, ze szczytem zakaźności 2 dni przed i 5 dni po pojawieniu się obrzęku ślinianek. Czynniki ryzyka obejmują brak szczepienia, wiek (2-12 lat), przebywanie w zatłoczonych miejscach, podróże do regionów o niskim wskaźniku szczepień oraz immunosupresję. Pomimo powszechnych szczepień, obserwuje się wzrost zachorowań, co wiąże się z zanikiem odporności poszczepiennej, niepełnym schematem szczepień oraz stosowaniem mniej skutecznych szczepów szczepionkowych.
Świnka (Mumps) – Etiologia, przyczyny, czynniki sprawcze
Świnka (przyusznica nagminna, łac. parotitis epidemica) jest chorobą zakaźną wywołaną przez wirus świnki (łac. Mumps orthorubulavirus), należący do rodziny Paramyxoviridae, rodzaju Orthorubulavirus. Jest to wirus RNA, posiadający pojedynczą nić RNA, która wraz z nukleobiakami, fosfobiakami i polimerazą ułatwia replikację wirusa, prowadząc do powstania nukleokapsydu.123
Wirus świnki został po raz pierwszy opisany przez Hipokratesa w V wieku p.n.e., ale jego wirusowa etiologia została potwierdzona dopiero w latach 30. XX wieku. Świnka jest jedyną znaną przyczyną epidemicznego zapalenia ślinianek przyusznych.345
Drogi transmisji wirusa
Człowiek jest jedynym naturalnym gospodarzem wirusa świnki.234 Wirus przenosi się głównie drogą kropelkową przez bezpośredni kontakt z wydzieliną z dróg oddechowych osoby zakażonej. Transmisja odbywa się poprzez:
- Wdychanie drobnych kropelek zawierających wirusa, które zostały uwolnione podczas kaszlu, kichania lub mówienia przez osobę zakażoną67
- Bezpośredni kontakt z zainfekowaną śliną, np. poprzez dzielenie się naczyniami, pocałunki, używanie wspólnych sztućców683
- Dotykanie powierzchni zanieczyszczonych wirusem, a następnie przeniesienie go na błony śluzowe nosa, jamy ustnej lub oczu69
Osoba zakażona wirusem świnki jest zakaźna już na kilka dni przed pojawieniem się objawów (około 1-7 dni) i pozostaje zakaźna przez 5-9 dni po wystąpieniu obrzęku ślinianek.1011 Szczyt zakaźności przypada na okres 2 dni przed i 5 dni po pojawieniu się objawów klinicznych.711
Patogeneza zakażenia
Po dostaniu się do organizmu, wirus świnki przechodzi charakterystyczny cykl rozwojowy:45
- Wniknięcie do górnych dróg oddechowych i lokalna replikacja
- Rozsiew drogą krwi (pierwotna wiremia) do narządów docelowych, głównie ślinianek przyusznych oraz lokalizacji pozaśliniankowych (m.in. ośrodkowego układu nerwowego)
- Wtórna faza wiremii przed rozwinięciem odpowiedzi immunologicznej, spowodowana replikacją wirusa w narządach docelowych
Wirus świnki może wnikać do płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR), który otacza i chroni mózg oraz rdzeń kręgowy. Jest silnie neurotropowy, z objawami zajęcia ośrodkowego układu nerwowego występującymi nawet u połowy wszystkich przypadków zakażenia.123
Średni okres inkubacji dla świnki wynosi 16-18 dni, z zakresem od 12 do 25 dni.1314 Typowo wirus powoduje zapalenie i obrzęk gruczołów ślinowych, najczęściej przyusznych, choć może atakować także inne narządy, co prowadzi do różnorodnych powikłań.15
Czynniki ryzyka zachorowania
Do głównych czynników ryzyka zakażenia wirusem świnki należą:1659
- Brak szczepienia lub niepełny schemat szczepień przeciwko śwince – osoby nieszczepione stanowią główną grupę ryzyka1617
- Wiek – najwyższe ryzyko zachorowania dotyczy dzieci w wieku 2-12 lat, choć obecnie, ze względu na powszechne szczepienia, zakażenia częściej występują u młodych dorosłych918
- Przebywanie w zatłoczonych miejscach – szkoły, akademiki, zakłady pracy, obozy letnie619
- Podróże międzynarodowe, szczególnie do regionów o niskim wskaźniku szczepień (Afryka, subkontynent indyjski, Azja Południowo-Wschodnia)169
- Osłabiony układ odpornościowy – z powodu chorób (np. HIV/AIDS, nowotwory) lub stosowanych leków (np. długotrwała terapia sterydami, chemioterapia)16920
- Pora roku – epidemie świnki najczęściej występują w okresie zimowo-wiosennym917
Zanikanie odporności poszczepiennej a reemergencja choroby
Pomimo wprowadzenia powszechnych szczepień przeciwko śwince, w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby zachorowań, w tym ogniska epidemiczne wśród osób w pełni zaszczepionych. Wynika to z kilku czynników:16162
- Zanikanie odporności poszczepiennej z upływem czasu – badanie z 2006 roku dotyczące dużego ogniska świnki na uniwersytecie z wysokim wskaźnikiem wyszczepienia wykazało, że studenci zaszczepieni 13 lub więcej lat przed wybuchem epidemii byli 9 razy bardziej podatni na zachorowanie w porównaniu do studentów zaszczepionych mniej niż 2 lata przed epidemią16
- Spadające wskaźniki wyszczepienia populacji16
- Niepełny schemat szczepień (brak drugiej dawki)16
- Stosowanie mniej skutecznych szczepów szczepionkowych w niektórych krajach europejskich16
- Usunięcie szczepionki przeciwko śwince z rutynowego kalendarza szczepień w Japonii i innych krajach16
- Względnie wysoki wskaźnik niepowodzeń szczepionkowych w porównaniu do szczepionek przeciwko odrze i różyczce2
Szacuje się, że dwie dawki szczepionki przeciwko śwince zapewniają ochronę u około 88% zaszczepionych, natomiast jedna dawka – u około 78% osób.2122 Pomimo tego, od wprowadzenia programu szczepień przeciwko śwince w 1967 roku, nastąpił spadek zachorowań o ponad 99% w Stanach Zjednoczonych i innych krajach stosujących powszechne szczepienia.16723
Powikłania związane z zakażeniem wirusem świnki
Chociaż świnka jest zwykle chorobą samoograniczającą się, wirus może powodować poważne powikłania, szczególnie u dorosłych i młodzieży po okresie dojrzewania:13323
- Zapalenie jąder (orchitis) – występuje u 30% pacjentów płci męskiej po okresie dojrzewania, w 10-30% przypadków obustronnie, co może prowadzić do zmniejszenia wielkości jąder, a w rzadkich przypadkach do niepłodności2423
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu – występuje u 1-10% pacjentów25
- Zapalenie trzustki – dotyka około 4% zakażonych25
- Utrata słuchu – świnka jest jedną z głównych przyczyn jednostronnej głuchoty u dzieci w regionach o niskim wskaźniku szczepień2627
- Zapalenie jajników (oophoritis)28
- Zapalenie mięśnia sercowego28
- Poronienie – zakażenie wirusem świnki w pierwszym trymestrze ciąży może zwiększać ryzyko poronienia, choć prawdopodobnie nie zwiększa ryzyka wad wrodzonych2930
Wskaźnik śmiertelności w przypadku świnki jest niski i wynosi około 1,6-3,8 na 10 000 chorych. Osoby z obniżoną odpornością są w grupie wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu choroby.25
Diagnostyka zakażenia wirusem świnki
Rozpoznanie świnki często opiera się na objawach klinicznych i badaniu fizykalnym, jednak w przypadkach atypowych lub u osób zaszczepionych niezbędna jest diagnostyka laboratoryjna. Wirus świnki można wyizolować w hodowli wirusowej ze śliny, moczu i płynu mózgowo-rdzeniowego.4531
Laboratoryjna diagnostyka świnki jest konieczna, gdy choroba ma cechy nietypowe dla świnki, takie jak:31
- Jednostronne zapalenie ślinianek
- Nawracające zapalenie ślinianek
- Wystąpienie u osób wcześniej zaszczepionych
- Dominujące zajęcie innych tkanek niż ślinianki
- Zapalenie ślinianek przyusznych trwające ≥ 2 dni bez zidentyfikowanej przyczyny
Znaczenie epidemiologiczne i profilaktyka
Przed wprowadzeniem szczepionki przeciwko śwince w 1967 roku, rocznie w Stanach Zjednoczonych odnotowywano około 186 000 przypadków zachorowań (rzeczywista liczba była prawdopodobnie znacznie wyższa ze względu na niedostateczne raportowanie).7239
Szczepienie jest najskuteczniejszą metodą zapobiegania śwince. Szczepionka przeciwko śwince jest zazwyczaj podawana w formie skojarzonej szczepionki MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce). Pierwsza dawka podawana jest zwykle między 12. a 15. miesiącem życia, a druga – między 4. a 6. rokiem życia.2122
Pomimo skuteczności szczepień, nadal zdarzają się ogniska epidemiczne, zwłaszcza w środowiskach o wysokim zagęszczeniu ludzi, jak kampusy uniwersyteckie. Wynika to z faktu, że szczepionka nie zapewnia 100% ochrony, a odporność może z czasem słabnąć.1632
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.