Ślepota i utrata wzroku
Etiologia i przyczyny
Ślepota i utrata wzroku mają zróżnicowaną etiologię, obejmującą choroby oczu, infekcje, urazy oraz czynniki genetyczne. Globalnie na upośledzenie widzenia cierpi co najmniej 2,2 miliarda osób, z czego 39-43 miliony są całkowicie niewidome, a ponad 295 milionów ma umiarkowane do ciężkiego upośledzenie wzroku. Główne przyczyny ślepoty to zaćma (51%), jaskra (8%), zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD, 5%), zmętnienie rogówki (4%), nieskorygowane wady refrakcji (3%) oraz retinopatia cukrzycowa (1%). W krajach rozwijających się dominują zaćma, nieskorygowane wady refrakcji i jaglica, natomiast w krajach rozwiniętych przeważają AMD, jaskra i retinopatia cukrzycowa. Zaćma dotyka około 20,5 miliona Amerykanów powyżej 40. roku życia, a jaskra jest przyczyną ślepoty u około 3,8 miliona osób na świecie. Retinopatia cukrzycowa, rosnąca globalnie, dotyczy ponad 100 milionów pacjentów i jest główną przyczyną ślepoty w wieku produkcyjnym.
Ślepota i utrata wzroku – Etiologia, przyczyny, przyczynowość
Ślepota i utrata wzroku mają różnorodną etiologię, od chorób oczu przez infekcje aż po urazy i stany uwarunkowane genetycznie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), na całym świecie co najmniej 2,2 miliarda ludzi cierpi z powodu różnych form upośledzenia widzenia, z czego około 39-43 miliony osób doświadcza całkowitej ślepoty, a ponad 295 milionów cierpi na umiarkowane do ciężkiego upośledzenie wzroku123. Szacuje się, że około 80% przypadków utraty wzroku może być zapobieganych lub leczonych przy odpowiedniej opiece okulistycznej45.
Główne przyczyny ślepoty na świecie
Globalnie, główne przyczyny utraty wzroku i ślepoty obejmują:678
- Zaćma (katarakta) – 51% przypadków ślepoty na świecie
- Jaskra – 8% przypadków
- Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) – 5% przypadków
- Zmętnienie rogówki – 4% przypadków
- Ślepota dziecięca – 4% przypadków
- Nieskorygowane wady refrakcji – 3% przypadków
- Jaglica – 3% przypadków
- Retinopatia cukrzycowa – 1% przypadków
- Nieokreślone – 21% przypadków
Według analizy opublikowanej w Lancet Global Health w 2021 roku, zaćma pozostaje główną przyczyną ślepoty u dorosłych w wieku powyżej 50 lat, a po niej jaskra, nieskorygowane wady refrakcji, AMD i retinopatia cukrzycowa11. W samych Stanach Zjednoczonych, około 12 milionów dorosłych w wieku powyżej 40 lat ma upośledzenie wzroku, w tym 1 milion całkowicie niewidomych1213.
Różnice w przyczynach między krajami
Istnieją znaczące różnice w przyczynach utraty wzroku między krajami rozwijającymi się a rozwiniętymi14. W krajach rozwiniętych główne przyczyny ślepoty to:
- Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD)
- Jaskra
- Retinopatia cukrzycowa
- Zaćma
- Zamknięcia naczyń
- Urazy
W krajach rozwijających się natomiast dominują:
- Zaćma
- Nieskorygowane wady refrakcji
- Jaglica
- Niedobór witaminy A
- Infekcje
Różnice te są związane głównie z dostępnością opieki okulistycznej, jej przystępnością cenową oraz poziomem edukacji zdrowotnej populacji18. W krajach o niskich dochodach dziedziczna ślepota jest najczęstszą przyczyną utraty wzroku u dzieci, podczas gdy w krajach o średnich dochodach częściej występuje retinopatia wcześniaków19.
Szczegółowe przyczyny ślepoty i utraty wzroku
Zaćma (katarakta)
Zaćma to zmętnienie naturalnej soczewki oka, które prowadzi do pogorszenia widzenia20. Jest to główna przyczyna ślepoty na świecie, odpowiadająca za 51% wszystkich przypadków ślepoty globalnie2122. Może być również główną przyczyną utraty wzroku w Stanach Zjednoczonych23.
Główne czynniki ryzyka zaćmy obejmują:
- Zaawansowany wiek – to najczęstsza przyczyna zaćmy
- Cukrzyca
- Palenie tytoniu
- Nadmierna ekspozycja na światło słoneczne
- Urazy oka
- Stosowanie niektórych leków (np. kortykosteroidów)
Zaćma uniemożliwia światłu łatwe przechodzenie przez soczewkę, co powoduje utratę wzroku27. Szacuje się, że około 20,5 miliona (17,2%) Amerykanów w wieku 40 lat i starszych ma zaćmę w jednym lub obu oczach, a 6,1 miliona (5,1%) przeszło operacyjne usunięcie soczewki28. Według danych z 2020 roku, zaćma odpowiadała za około 15 milionów przypadków ślepoty na świecie29.
Jaskra
Jaskra to grupa chorób oczu, które uszkadzają nerw wzrokowy i mogą prowadzić do utraty widzenia obwodowego, a w konsekwencji do ślepoty3031. Jest drugą wiodącą przyczyną ślepoty na świecie, odpowiadającą za około 8% przypadków32.
Jaskra rozwija się, gdy nerw wzrokowy ulega uszkodzeniu. Gdy ten nerw stopniowo się pogarsza, w polu widzenia pojawiają się ślepe plamy. Z powodów, których lekarze okuliści nie rozumieją w pełni, to uszkodzenie nerwu jest zwykle związane ze zwiększonym ciśnieniem w oku33.
Podwyższone ciśnienie w oku powstaje w wyniku nagromadzenia się płynu, który przepływa przez wnętrze oka. Ten płyn, zwany cieczą wodnistą, zwykle odpływa przez tkankę znajdującą się w kącie, gdzie tęczówka i rogówka się spotykają. Ta tkanka nazywana jest siatką beleczkową34.
Czynniki ryzyka jaskry obejmują:
- Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe
- Wiek powyżej 60 lat
- Pochodzenie afroamerykańskie
- Historia rodzinna jaskry
- Niektóre schorzenia medyczne, takie jak cukrzyca czy nadciśnienie
- Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów
W 2020 roku na całym świecie na jaskrę chorowało szacunkowo 76 milionów osób, a prawie 3,8 miliona straciło wzrok w wyniku tej choroby36. Jaskra często rozwija się bez objawów aż do momentu, gdy wpłynie na widzenie37. Jest to jedna z głównych przyczyn ślepoty, której można zapobiec poprzez wczesne wykrycie i leczenie38.
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD)
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) to schorzenie, które wpływa na centralną część siatkówki odpowiedzialną za ostre widzenie centralne39. Jest główną przyczyną nieodwracalnej ślepoty u osób w wieku powyżej 65 lat w Stanach Zjednoczonych40.
AMD wpływa na plamkę żółtą – obszar siatkówki, gdzie formowany jest obraz tego, na co bezpośrednio patrzymy. To obszar odpowiedzialny za szczegółowe widzenie, niezbędne do czynności takich jak prowadzenie samochodu, czytanie i rozróżnianie kolorów41.
Czynniki ryzyka AMD obejmują:
- Wiek powyżej 50 lat
- Palenie tytoniu
- Historia rodzinna AMD
- Rasa kaukaska (biała)
- Płeć żeńska
- Nadwaga/otyłość
- Choroby sercowo-naczyniowe
Szacuje się, że około 11 milionów Amerykanów cierpi na AMD, co stanowi znaczne obciążenie medyczne i ekonomiczne4445. Globalne szacunki wskazują, że 170 milionów osób na całym świecie jest dotkniętych AMD, a w 2020 roku około 1,8 miliona pacjentów straciło wzrok z tego powodu46.
Retinopatia cukrzycowa
Retinopatia cukrzycowa to powikłanie cukrzycy, które prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych w siatkówce47. Jest główną przyczyną ślepoty wśród dorosłych w wieku produkcyjnym (20-74 lat) w Stanach Zjednoczonych4849.
Retinopatia cukrzycowa rozwija się, gdy wysokie poziomy cukru we krwi uszkadzają naczynia krwionośne w siatkówce, powodując ich przeciekanie i puchnięcie50. Może to prowadzić do znacznej utraty wzroku i ślepoty, jeśli nie jest leczone51.
Osoby z cukrzycą są zagrożone rozwojem retinopatii cukrzycowej, w tym osoby z cukrzycą typu 1 i typu 2 lub kobiety w ciąży (cukrzyca ciążowa)52. Według Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), cukrzyca jest odpowiedzialna za 90% przypadków ślepoty wśród dorosłych w USA53.
Retinopatia cukrzycowa jest jedyną główną przyczyną ślepoty, która wykazała wzrost globalnej standaryzowanej pod względem wieku częstości występowania między 1990 a 2020 rokiem54. Szacuje się, że ponad 100 milionów osób na całym świecie było dotkniętych retinopatią cukrzycową w 2020 roku, a liczba ta ma wzrosnąć do 160 milionów do 2045 roku55.
Nieskorygowane wady refrakcji
Nieskorygowane wady refrakcji są jedną z głównych przyczyn upośledzenia wzroku i ślepoty na całym świecie56. Do wad refrakcji zaliczamy: krótkowzroczność, dalekowzroczność, astygmatyzm i starczowzroczność57.
Wady refrakcji występują, gdy kształt oka uniemożliwia prawidłowe skupianie światła na siatkówce, prowadząc do niewyraźnego widzenia58. Główne przyczyny wad refrakcji to czynniki genetyczne, starzenie się i urazy oka59.
Chociaż wady refrakcji można łatwo skorygować za pomocą okularów, soczewek kontaktowych lub chirurgii refrakcyjnej, pozostają one główną przyczyną upośledzenia wzroku ze względu na brak dostępu do podstawowej opieki okulistycznej w wielu regionach świata60. Wady refrakcji, które nie są korygowane, przyczyniły się do około 86 milionów przypadków umiarkowanego i ciężkiego upośledzenia wzroku u pacjentów w wieku 50 lat i starszych w 2020 roku61.
Schorzenia rogówki i zakażenia oczu
Zmętnienie rogówki i inne choroby rogówki mogą prowadzić do utraty wzroku i ślepoty62. Zmętnienie rogówki to stan, w którym przezroczysta, przednia powierzchnia oka staje się mętna lub nieprzezroczysta63.
Jaglica (trachoma) jest bakteryjną infekcją oczu spowodowaną przez Chlamydia trachomatis64. Według WHO, jaglica jest wiodącą przyczyną możliwej do uniknięcia ślepoty o charakterze zakaźnym65. Infekcja powoduje, że wewnętrzna powierzchnia powiek staje się szorstka, co może prowadzić do uszkodzenia rogówki i ostatecznie do ślepoty66.
Inne infekcje oczu, które mogą prowadzić do utraty wzroku, obejmują:
- Zapalenie błony naczyniowej (uveitis) – stan zapalny środkowej warstwy oka
- Wirus opryszczki – najczęstsza przyczyna infekcyjnej ślepoty w krajach rozwiniętych
- Cytomegalowirus (CMV) – może powodować zapalenie siatkówki u osób z obniżoną odpornością
- Toksoplazmoza – pasożytnicza infekcja, która może atakować oczy
Urazy oczu i ich powikłania
Urazy oczu są ważną przyczyną ślepoty i utraty wzroku, szczególnie u osób młodszych70. Urazy oczu, najczęściej występujące u osób poniżej 30. roku życia, są główną przyczyną jednoocznej ślepoty w Stanach Zjednoczonych71.
Urazy, które mogą prowadzić do utraty wzroku, obejmują:
- Chemiczne oparzenia oczu
- Urazy mechaniczne podczas uprawiania sportu lub wypadków
- Pęknięcia gałki ocznej
- Urazy przenikające
- Odwarstwienie siatkówki spowodowane urazem
- Krwotoki do ciała szklistego
Osoby, które doznały urazu oka, mogą doświadczyć natychmiastowej lub opóźnionej utraty wzroku w zależności od typu i ciężkości urazu74. Całkowita ślepota (brak percepcji światła) często wynika z ciężkiego urazu lub obrażenia75.
| Przyczyna ślepoty | Odsetek globalnej ślepoty | Populacje najbardziej narażone | Możliwość zapobiegania/leczenia |
|---|---|---|---|
| Zaćma | 51% | Osoby starsze, kraje rozwijające się | Wysoka – leczenie chirurgiczne |
| Jaskra | 8% | Osoby powyżej 60 lat, Afroamerykanie | Średnia – wczesne wykrycie kluczowe |
| AMD | 5% | Osoby powyżej 65 lat, rasa biała | Niska-średnia – zależnie od typu |
| Zmętnienie rogówki | 4% | Kraje rozwijające się, obszary endemiczne dla jaglicy | Średnia – leczenie zależne od przyczyny |
| Nieskorygowane wady refrakcji | 3% | Wszystkie populacje, szczególnie obszary o ograniczonym dostępie do opieki | Wysoka – korekcja okularami lub chirurgią |
| Retinopatia cukrzycowa | 1% | Osoby z cukrzycą, wiek produkcyjny | Wysoka – wczesne wykrycie i kontrola cukrzycy |
Ślepota u dzieci
Przyczyny ślepoty u dzieci różnią się znacząco od tych u dorosłych i mogą wystąpić przed urodzeniem, w trakcie porodu lub w okresie dzieciństwa78. Ślepota dziecięca stanowi około 4% wszystkich przypadków ślepoty na świecie79.
Główne przyczyny ślepoty u dzieci
Główne przyczyny ślepoty u dzieci obejmują:
- Niedowidzenie (amblyopia) – nazywane również „leniwym okiem”, jest najczęstszą przyczyną utraty wzroku wśród dzieci80. Powstaje, gdy jedno oko nie rozwija się prawidłowo, co prowadzi do osłabienia widzenia w tym oku81.
- Wrodzona zaćma – zmętnienie soczewki oka obecne od urodzenia82.
- Wrodzona jaskra – podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe obecne od urodzenia83.
- Retinopatia wcześniaków (ROP) – schorzenie związane z przedwczesnym porodem, w którym wzrost normalnych naczyń krwionośnych w siatkówce zatrzymuje się, a rozwijają się nieprawidłowe naczynia krwionośne84.
- Zaniki nerwu wzrokowego – uszkodzenie lub degeneracja nerwu wzrokowego85.
- Zaburzenia genetyczne – takie jak barwnikowe zwyrodnienie siatkówki, choroba Lebera i inne86.
- Infekcje wewnątrzmaciczne – takie jak różyczka, toksoplazmoza, cytomegalowirus87.
- Urazy okołoporodowe
- Niedobór witaminy A (kseroftalimia) – poważny niedobór witaminy A może prowadzić do uszkodzenia rogówki i ślepoty88.
Wrodzone i genetyczne przyczyny ślepoty
Wiele przypadków ślepoty dziecięcej ma podłoże genetyczne lub wrodzone. Czasami części oczu nie formują się prawidłowo przed urodzeniem, co może wpływać na widzenie89. W niektórych przypadkach oczy dziecka mogą wyglądać prawidłowo, ale mózg ma problemy z przetwarzaniem informacji, które one wysyłają90.
Niektóre genetyczne przyczyny ślepoty obejmują:
- Barwnikowe zwyrodnienie siatkówki – najczęstsza przyczyna dziedzicznej ślepoty91.
- Zespół Ushera – dziedziczny stan powodujący częściową lub całkowitą utratę słuchu wraz z postępującą utratą wzroku w wyniku barwnikowego zwyrodnienia siatkówki92.
- Albinizm – osoby z albinizmem często mają tak dużą utratę wzroku, że wiele z nich jest prawnie niewidomych93.
- Anoftalmia – rzadki stan, w którym jedno lub oboje oczu nie formują się podczas ciąży. Gdy dotknięte są oba oczy, skutkiem jest ślepota94.
Inne przyczyny ślepoty i utraty wzroku
Neurologiczne przyczyny utraty wzroku
Utrata wzroku może być również spowodowana problemami w mózgu z powodu udaru, przedwczesnego urodzenia lub urazu. Takie przypadki są znane jako korowe upośledzenie wzroku95. Niektóre neurologiczne przyczyny utraty wzroku obejmują:
- Udar – może powodować trwałe widzenie tunelowe po stronie ciała dotkniętej udarem96.
- Zapalenie nerwu wzrokowego – stan zapalny nerwu wzrokowego, który może powodować tymczasową lub trwałą utratę wzroku97.
- Niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego – uszkodzenie nerwu wzrokowego spowodowane zmniejszonym przepływem krwi98.
- Guzy – nowotwory, które mogą wpływać na siatkówkę lub nerw wzrokowy i powodować ślepotę99.
- Migrena – może powodować tymczasową utratę wzroku w jednym oku, zazwyczaj trwającą 10-30 minut100.
- Zapalenie tętnicy skroniowej – choroba powodująca stan zapalny w wyściółce tętnic, szczególnie tych w głowie101.
Przemijające i nagłe przyczyny utraty wzroku
Utrata wzroku może wystąpić nagle, w ciągu kilku minut do kilku dni102. Nagła utrata wzroku jest stanem wymagającym natychmiastowej pomocy medycznej103. Przyczyny nagłej utraty wzroku obejmują:
- Niedrożność tętnicy siatkówki – zakrzep powodujący blokadę w tętnicy siatkówki104.
- Niedrożność żyły siatkówki – zablokowanie żyły w siatkówce, często z powodu zakrzepu krwi105.
- Odwarstwienie siatkówki – może powodować nagłą utratę widzenia obwodowego106.
- Krwotok do ciała szklistego – wywołany przez retinopatię cukrzycową lub uraz107.
- Zamknięciowy atak jaskry – może pojawić się nagle i jest bolesny. Utrata wzroku może postępować szybko, ale ból i dyskomfort często prowadzą pacjentów do szukania pomocy medycznej zanim nastąpi trwałe uszkodzenie108.
- Zapalenie błony naczyniowej oka – stan zapalny oka, który może prowadzić do utraty wzroku, jeśli nie jest leczony109.
Przyczyny związane z wiekiem i chorobami systemowymi
Z wiekiem rośnie ryzyko występowania szeregu problemów z oczami110. Wiodące przyczyny ślepoty – zwyrodnienie plamki żółtej, retinopatia cukrzycowa, jaskra i zaćma – są przede wszystkim związane z wiekiem111.
Choroby systemowe, które mogą prowadzić do utraty wzroku, obejmują:
- Cukrzyca – przewlekła cukrzyca może prowadzić do retinopatii cukrzycowej, jaskry i zaćmy112.
- Nadciśnienie – może uszkadzać naczynia krwionośne w oku113.
- Stwardnienie rozsiane (SM) – uszkadza nerwy i może sprawić, że będą bardziej wrażliwe na ciepło114.
- Choroby autoimmunologiczne – takie jak toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów mogą wpływać na oczy115.
- Niedobory żywieniowe – zła dieta może powodować utratę wzroku. Niedobór witaminy A jest jedną z przyczyn, ale do zdrowego widzenia potrzebne są również witaminy z grupy B i inne minerały i witaminy116.
Profilaktyka i leczenie ślepoty
Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że 80% wszystkich przypadków upośledzenia wzroku można zapobiec lub leczyć z dobrym skutkiem117. Profilaktyka i wczesna interwencja są kluczowe dla ograniczania ślepoty i utraty wzroku118.
Profilaktyka pierwotna
Profilaktyka pierwotna ma na celu zapobieganie rozwojowi chorób, które mogą prowadzić do utraty wzroku119. Obejmuje ona:
- Regularne badania okulistyczne, szczególnie dla osób z grupy ryzyka (osoby starsze, z cukrzycą, historią rodzinną chorób oczu)120.
- Kontrolę cukrzycy poprzez utrzymywanie prawidłowego poziomu cukru we krwi, ćwiczenia, unikanie otyłości i palenia tytoniu121.
- Ochronę oczu przed urazami, szczególnie podczas uprawiania sportów lub pracy z materiałami niebezpiecznymi122.
- Odpowiednią dietę bogatą w antyoksydanty, witaminy i minerały123.
- Unikanie palenia tytoniu, które zwiększa ryzyko rozwoju zaćmy, AMD i innych chorób oczu124.
- Ochronę przed nadmiernym promieniowaniem UV125.
Wczesna diagnoza i leczenie
Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zapobiegania lub ograniczania utraty wzroku126. Dla wielu głównych przyczyn ślepoty istnieją skuteczne metody leczenia:
- Zaćma – może być leczona chirurgicznie poprzez usunięcie zmętniałej soczewki i zastąpienie jej sztuczną soczewką127.
- Nieskorygowane wady refrakcji – mogą być korygowane okularami, soczewkami kontaktowymi lub chirurgią refrakcyjną128.
- Jaskra – może być leczona kroplami do oczu obniżającymi ciśnienie wewnątrzgałkowe, laserem lub chirurgią129.
- Retinopatia cukrzycowa – wczesne wykrycie i leczenie może zapobiec 90% przypadków ślepoty spowodowanej cukrzycą130.
- AMD – zależnie od typu (suche czy mokre), leczenie może obejmować suplementy witaminowe, leki anty-VEGF lub terapię fotodynamiczną131.
Rehabilitacja i wsparcie
Dla osób z nieodwracalną utratą wzroku istnieją różne formy rehabilitacji i wsparcia132:
- Pomoce optyczne i nieoptyczne, takie jak lupy, specjalne okulary, urządzenia z powiększonym drukiem133.
- Technologie asystujące, takie jak czytniki ekranu, urządzenia do rozpoznawania mowy134.
- Rehabilitacja widzenia mająca na celu maksymalne wykorzystanie pozostałego widzenia135.
- Szkolenia w zakresie mobilności i orientacji przestrzennej136.
- Wsparcie psychologiczne i społeczne137.
Utrata wzroku jest poważnym problemem zdrowotnym, który może mieć znaczący wpływ na jakość życia. Jednakże dzięki postępom w medycynie, technologii i dostępności opieki zdrowotnej, wiele przypadków ślepoty można zapobiec lub leczyć, a osoby z nieodwracalną utratą wzroku mogą otrzymać wsparcie pozwalające im na prowadzenie aktywnego i niezależnego życia138.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.