-
Ropień mózgu to ogniskowa, ropna infekcja miąższu mózgu, najczęściej wywołana przez bakterie z rodzajów Staphylococcus i Streptococcus, powstająca także po urazach lub zabiegach neurochirurgicznych. Diagnostyka jest utrudniona ze względu na niespecyficzne objawy kliniczne – klasyczna triada (gorączka, bóle głowy, deficyty neurologiczne) występuje u mniej niż 50% pacjentów, a w dużej analizie jedynie u 14,04%. Badania obrazowe, zwłaszcza rezonans magnetyczny (MRI) z kontrastem i sekwencjami dyfuzyjnymi (DWI), są kluczowe w rozpoznaniu, umożliwiając ocenę wielkości, lokalizacji i charakterystyki ropnia. Ropień w MRI charakteryzuje się pierścieniowatym wzmocnieniem kontrastowym, centralnym ograniczeniem dyfuzji (hiperintensywność w DWI, niskie wartości ADC) oraz obrzękiem okołoogniskowym. Tomografia komputerowa (TK) z kontrastem stanowi alternatywę, szczególnie w sytuacjach nagłych lub gdy MRI jest przeciwwskazane, ukazując hipodensyjne centrum z pierścieniowym wzmocnieniem obwodowym. Diagnostyka mikrobiologiczna opiera się na aspiracji lub biopsji pod kontrolą obrazowania, z posiewem, antybiogramem oraz badaniami molekularnymi (np. sekwencjonowanie 16S rRNA), co jest szczególnie istotne przy ujemnych posiewach i polimikrobialnych zakażeniach.
Badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi, OB, CRP oraz posiewy krwi, mają charakter uzupełniający, gdyż typowe objawy zakażenia występują tylko u około 60% pacjentów. Nakłucie lędźwiowe jest względnie przeciwwskazane ze względu na ryzyko wgłobienia mózgu, a badanie płynu mózgowo-rdzeniowego może wykazać podwyższoną liczbę komórek, zaburzenia bariery krew-mózg i podwyższone stężenie mleczanu. Kompleksowa diagnostyka obejmuje także poszukiwanie źródła zakażenia (zęby, zatoki, ucho, płuca) oraz monitorowanie leczenia za pomocą seryjnych badań obrazowych. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie celowanej antybiotykoterapii, często wspomaganej minimalnie inwazyjnymi procedurami neurochirurgicznymi, znacząco poprawiają rokowanie, które w badaniach obserwacyjnych jest korzystne u około 75% pacjentów. Główne czynniki złego rokowania to obniżony poziom świadomości (skala GCS), choroby współistniejące oraz przebicie ropnia do układu komorowego. Zgodnie z wytycznymi ESCMID, MRI z kontrastem jest badaniem z wyboru, a diagnostyka molekularna powinna być stosowana w przypadku negatywnych wyników posiewów, co podkreśla konieczność wysokiego indeksu podejrzenia klinicznego i wielospecjalistycznego podejścia diagnostycznego.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Diagnostyka i diagnoza
aspiracja ropnia, badanie koagulologiczne, badanie neurologiczne, barwienie metodą Grama, biopsja mózgu, ciśnienie wewnątrzczaszkowe, deficyt neurologiczny, diagnostyka molekularna, gruźliczak, infekcja ośrodkowego układu nerwowego, krwawienie śródmózgowe, marker stanu zapalnego, morfologia krwi obwodowej, nakłucie lędźwiowe, obrazowanie zależne od dyfuzji, posiew i antybiogram, posiew krwi, przerzut nowotworowy, rezonans magnetyczny, rezonans magnetyczny z kontrastem, ropień mózgu, spektroskopia rezonansu magnetycznego, stwardnienie rozsiane, toksoplazmoza, tomografia komputerowa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zawał mózgu -
Ropień mózgu to rzadka, ale potencjalnie śmiertelna infekcja OUN, z roczną zapadalnością około 4 przypadków na milion mieszkańców (0,4-1,3/100 000 w USA i Europie). W krajach rozwiniętych stanowi 1-2% zmian wewnątrzczaszkowych, a w rozwijających się nawet do 8%. Śmiertelność spadła z 40% w latach 70. do 5-15% obecnie, a pełne wyzdrowienie osiąga 70% pacjentów. Częstość powikłań neurologicznych waha się od 20% do 79%, zależnie od czasu diagnozy i terapii. Wzrost ropni grzybiczych wiąże się z szerokospektralną antybiotykoterapią i immunosupresją. Pandemia COVID-19 przyczyniła się do wzrostu zachorowań, zwłaszcza w populacji pediatrycznej, gdzie liczba przypadków wzrosła o 129,2% (z 2,4 do 5,5 rocznie w badanej kohorcie). Ropień mózgu częściej dotyka mężczyzn (stosunek 2-3:1), najczęściej w wieku 30-40 lat, a u dzieci w wieku 4-7 lat; noworodki stanowią trzecią grupę ryzyka. Śmiertelność wewnątrzszpitalna rośnie z wiekiem: od 4,22% u dzieci do 17,34% u osób >60 lat, a pęknięcie ropnia wiąże się z 80% śmiertelnością.
Etiologia ropni mózgu jest często polimikrobialna, z dominacją Streptococcus spp. (zwłaszcza S. intermedius z grupy milleri), Staphylococcus spp. oraz Gram-ujemnych pałeczek jelitowych. U pacjentów immunosupresyjnych częstsze są ropnie grzybicze i bakteryjne Gram-ujemne. Czynniki predysponujące obejmują infekcje przez ciągłość (zapalenie ucha środkowego, zatok, zębów), rozsiew krwiopochodny (zapalenie wsierdzia, posocznica), urazy czaszki, zabiegi neurochirurgiczne oraz immunosupresję (AIDS, przeszczepy, chemioterapia). Diagnostyka opiera się na TK i MRI, natomiast punkcja lędźwiowa jest przeciwwskazana ze względu na ryzyko przepukliny mózgowej. Leczenie wymaga podejścia multidyscyplinarnego, łączącego neurochirurgię i antybiotykoterapię, z interwencją chirurgiczną u około 76% dzieci. Czynniki prognostyczne złego rokowania to m.in. pęknięcie ropnia do układu komorowego, szybka progresja, śpiączka, niska punktacja GCS (≤14) oraz choroby współistniejące (skala Charlsona ≥2). Epidemiologia ropni mózgu ulega zmianom pod wpływem szczepień, rozwoju technik diagnostycznych i zmian w populacji pacjentów, co wymaga dalszego nadzoru i badań, zwłaszcza w kontekście pandemii COVID-19.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Epidemiologia
AIDS, antybiotykoterapia, Haemophilus influenzae, immunosupresja, infekcja zęba, infekcyjne zapalenie wsierdzia, interwencja chirurgiczna, kortykosteroid, lek immunosupresyjny, Mycobacterium tuberculosis, ośrodkowy układ nerwowy, posocznica, punkcja lędźwiowa, rezonans magnetyczny, ropień grzybiczny, ropień mózgu, ropień podtwardówkowy, skala Glasgow, Streptococcus milleri, tomografia komputerowa, udar mózgu, uraz czaszki, zabieg neurochirurgiczny, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc, zapalenie ucha środkowego, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie zatok przynosowych -
Ropień mózgu to zlokalizowany obszar martwicy w miąższu mózgu, powstający najczęściej w wyniku zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego, z charakterystyczną otorbioną kolekcją ropy. Etiologia obejmuje trzy główne drogi zakażenia: szerzenie się bezpośrednie z ognisk zapalnych (25-50%, głównie infekcje zatok przynosowych 30-50%, ucha środkowego 5%, zębów i tkanek miękkich głowy), drogę krwiopochodną (9-43%, z odległych miejsc takich jak płuca, serce, skóra) oraz bezpośrednie wprowadzenie patogenów (urazy penetrujące, zabiegi neurochirurgiczne). Mikrobiologia ropnia jest polimikrobialna, z dominacją bakterii tlenowych (Staphylococcus aureus, Streptococcus anginosus, Enterobacteriaceae, Pseudomonas spp.), beztlenowych (Bacteroides fragilis, Prevotella, Fusobacterium) oraz grzybów (Aspergillus, Candida, Cryptococcus) u pacjentów immunokompromitowanych. Warto podkreślić, że badania metagenomu rDNA 16S wykazały obecność aż 80 różnych taksonów bakteryjnych, z czego 44 nie były wcześniej opisywane, co wskazuje na znacznie większą różnorodność mikroflory ropni mózgu niż dotychczas sądzono.
Rozwój ropnia mózgu przebiega w czterech etapach: wczesne zapalenie mózgu (0-3 dni), późne zapalenie (4-9 dni), wczesny ropień (10-14 dni) oraz późny ropień (>14 dni) z dojrzałą otoczką. Uszkodzenie mózgu wynika z efektu masy, toksyczności ropy (neurotoksyczne cytokiny, toksyny bakteryjne, glutaminian, potas, amoniak) oraz zapalenia. Czynniki predysponujące to m.in. immunosupresja (HIV/AIDS, chemioterapia, kortykosteroidy), wrodzone wady serca (zwłaszcza sinicze u dzieci, odpowiadające za >60% ropni w tej grupie), przewlekłe infekcje zatok, ucha, zębów, urazy czaszki oraz zabiegi neurochirurgiczne. Ropień mózgu wymaga szybkiej diagnostyki i leczenia, łączącego interwencję chirurgiczną z długotrwałą antybiotykoterapią. Znajomość etiologii i czynników ryzyka jest kluczowa dla skutecznej terapii, zwłaszcza w kontekście rosnącej roli zakażeń oportunistycznych u pacjentów z upośledzoną odpornością oraz odkrytej większej różnorodności patogenów, co może wpłynąć na przyszłe strategie diagnostyczne i terapeutyczne.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Etiologia i przyczyny
antybiotykoterapia, Aspergillus, aspergiloza, Bacteroides fragilis, bariera krew-mózg, efekt masy, Entamoeba histolytica, infekcyjne zapalenie wsierdzia, Klebsiella pneumoniae, kryptokokoza, listerioza, miąższ mózgu, mukowiscydoza, nokardioza, policytemia, przetoka tętniczo-żylna płucna, rana postrzałowa, ropień mózgu, ropień płuca, ropniak opłucnej, rozsiew krwiopochodny, rozstrzenie oskrzeli, sinicza wada serca, stan zapalny, Staphylococcus aureus, Streptococcus anginosus, Taenia solium, toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, udar niedokrwienny, zakażenie bakteryjne i grzybicze, zapalenie ucha środkowego, zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie zatok przynosowych, złamanie czaszki -
Ropień mózgu (abscessus cerebri) to zagrażające życiu zakażenie OUN, wymagające pilnej interwencji łączącej antybiotykoterapię i najczęściej leczenie neurochirurgiczne. Śmiertelność wynosi 10-30%, mimo postępu diagnostyki i terapii. Empiryczna antybiotykoterapia obejmuje cefalosporyny III/IV generacji (cefotaksym lub ceftriakson), metronidazol przy podejrzeniu infekcji beztlenowej oraz wankomycynę przy ryzyku zakażenia Staphylococcus aureus. Leczenie trwa minimum 4-8 tygodni dożylnie, a po zabiegu chirurgicznym 6-8 tygodni; w przypadku mnogich ropni terapia może być wydłużona do 3-6 miesięcy. Wspomagająco stosuje się kortykosteroidy (np. deksametazon) w obrzęku mózgu, leki przeciwdrgawkowe oraz moczopędne (mannitol). Monitorowanie obejmuje regularne badania obrazowe (CT/MRI).
Interwencja chirurgiczna jest wskazana przy ropniach >2-2,5 cm, efektach masy, braku odpowiedzi na antybiotyki lub ryzyku herniacji. Najczęściej stosuje się stereotaktyczną aspirację ropnia, umożliwiającą pobranie materiału do badań i podanie leków, lub kraniotomię z całkowitym usunięciem ropnia w przypadku nawrotów, ropni pourazowych czy wielokomorowych. Leczenie zachowawcze jest możliwe przy małych, głęboko położonych ropniach lub przeciwwskazaniach do zabiegu. Tlenoterapia hiperbaryczna może wspomagać terapię w przypadkach opornych. Po leczeniu konieczna jest rehabilitacja funkcji neurologicznych oraz długotrwała obserwacja, a powrót do aktywności zawodowej następuje po 6-12 tygodniach. Wczesne rozpoznanie i kompleksowe leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Leczenie
abscessus cerebri, antybiogram, antybiotykoterapia dożylna, antybiotykoterapia empiryczna, Bacteroides, bakteria beztlenowa, cefalosporyna, cefotaksym, ceftriakson, cerebritis, ciśnienie śródczaszkowe, deficyt ruchowy, deksametazon, interwencja neurochirurgiczna, kortykosteroid, kraniotomia, lek moczopędny, lek przeciwdrgawkowy, lek przeciwgrzybiczny, mannitol, metronidazol, napad drgawkowy, napad padaczkowy, obrzęk mózgu, ośrodkowy układ nerwowy, otwór trepanacyjny, rezonans magnetyczny, ropień grzybiczny, ropień mózgu, Staphylococcus aureus, terapia antybiotykowa, terapia zajęciowa, tlenoterapia hiperbaryczna, tomografia komputerowa, wankomycyna, zaburzenie poznawcze, zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych -
Ropień mózgu (abscessus cerebri) to zlokalizowany obszar martwicy w miąższu mózgu, najczęściej wywołany zakażeniem bakteriami z rodzaju Staphylococcus i Streptococcus, urazem lub zabiegiem chirurgicznym. Objawy rozwijają się średnio w ciągu około 8 dni i obejmują ból głowy (69-70%), zmiany stanu psychicznego (65%), ogniskowe deficyty neurologiczne (50-65%), gorączkę (45-53%), nudności i wymioty (40%), napady drgawkowe (25-35%) oraz sztywność karku (15%). Lokalizacja ropnia determinuje objawy kliniczne, np. ropień móżdżku powoduje ataksję i zaburzenia ruchów gałek ocznych, a ropień w dominującej półkuli może prowadzić do dysfazji. U dzieci objawy różnią się w zależności od wieku, od gorączki i uwypuklenia ciemiączka u niemowląt po zmiany osobowości i spastyczność u starszych dzieci. Proces patofizjologiczny obejmuje czterostopniowy rozwój od cerebritis do tworzenia torebki włóknistej, z ryzykiem pęknięcia ropnia i wtórnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, co wiąże się z wysoką śmiertelnością do 80%.
Rokowanie zależy od stanu neurologicznego przy przyjęciu, obecności zapalenia opon, leukocytozy, gorączki, punktacji Glasgow <8, opóźnionej diagnozy oraz chorób współistniejących. Głęboka lokalizacja ropnia i przerwanie do komory mózgu są negatywnymi czynnikami prognostycznymi. Śmiertelność waha się od 5% do 32%, ale szybka interwencja poprawia rokowanie. Po leczeniu możliwe są powikłania neurologiczne, takie jak napady drgawkowe (27%), niedowład połowiczy (29%) i zaburzenia osobowości. Zalecane jest ścisłe monitorowanie, w tym cotygodniowe badania TK przez co najmniej 2 tygodnie, ze względu na ryzyko nawrotu ropnia nawet po miesiącach lub latach. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie i leczenie, obejmujące hospitalizację, antybiotykoterapię, kontrolę napadów i rehabilitację, aby zmniejszyć ciśnienie śródczaszkowe i skutecznie drenaż zakażenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Objawy
abscessus cerebri, ataksja, cerebritis, ciemiączko, ciśnienie wewnątrzczaszkowe, deficyt neurologiczny, dezorientacja, dysfazja, leukocytoza, miąższ mózgu, napad drgawkowy, niedowład połowiczy, nieprawidłowe ruchy gałek ocznych, obrzęk mózgu, padaczka, pęknięcie ropnia, płat czołowy, ropień mózgu, sinicza choroba serca, skala Glasgow, śpiączka, Staphylococcus, Streptococcus, sztywność karku, tomografia komputerowa, torebka włóknista, wodogłowie, wymioty ciskające, zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych -
Ropień mózgu to ogniskowe zakażenie miąższu mózgu, rozwijające się od zapalenia (cerebritis) do ropnia otoczonego torebką włóknistą. Etiologia obejmuje szerzenie przez ciągłość (45-50%), szerzenie krwiopochodne (25-35%) oraz bezpośrednią inokulację (ok. 10%). Najczęstsze patogeny to bakterie tlenowe (Streptococcus anginosus, S. aureus), beztlenowe (Bacteroides, Prevotella) oraz pałeczki Gram-ujemne (Enterobacteriaceae, Pseudomonas). U pacjentów immunosupresyjnych lub w specyficznych regionach etiologia może obejmować grzyby (Aspergillus, Candida), mykobakterie (M. tuberculosis) i pierwotniaki (Toxoplasma gondii). Proces chorobowy przebiega przez cztery fazy: od ostrego nacieku zapalnego i obrzęku, przez tworzenie martwicy i włóknistej torebki, aż do uformowania dobrze unaczynionej torebki ropnia, która chroni otaczającą tkankę, ale może prowadzić do powikłań, takich jak przebicie do układu komorowego z 80% śmiertelnością.
Patogeneza ropnia mózgu opiera się na intensywnej odpowiedzi zapalnej gospodarza, z aktywacją mikrogleju, napływem neutrofili i makrofagów oraz wydzielaniem cytokin prozapalnych (IL-1, TNF-α, MIP-2) utrzymujących się do 14-21 dni. Neutrofile eliminują bakterie poprzez produkcję reaktywnych form tlenu, enzymów hydrolitycznych i NETosis, kierowane głównie przez chemokiny wiążące receptor CXCR2. Czynniki wirulencji, np. α-toksyna S. aureus, niszczą komórki immunokompetentne, ułatwiając namnażanie bakterii. Ropnie powiększają się średnio o 23% dziennie, co wiąże się z hiperosmolarnością ropy i napływem neutrofili, co podkreśla konieczność szybkiego drenażu (w ciągu 24 godzin). Leczenie wymaga precyzyjnej antybiotykoterapii oraz kontroli odpowiedzi immunologicznej, a przyszłe terapie immunomodulujące mogą poprawić rokowanie i zmniejszyć uszkodzenia neurologiczne.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Patofizjologia i mechanizm
alfa-toksyna, bariera krew-mózg, cerebritis, Entamoeba histolytica, martwica tkanki, mukowiscydoza, Mycobacterium tuberculosis, obrzęk tkanki mózgowej, paciorkowiec, pałeczka Gram-ujemna, przetoka tętniczo-żylna płucna, pułapka neutrofilowa, ropień mózgu, ropniak opłucnej, rozstrzenie oskrzeli, Staphylococcus aureus, Toxoplasma gondii, układ siateczkowo-śródbłonkowy, zapalenie mózgu, zapalenie ucha środkowego, zapalenie wsierdzia, zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie zatok przynosowych, złamanie otwarte -
Ropień mózgu, mimo postępów w diagnostyce obrazowej, antybiotykoterapii i neurochirurgii, nadal wiąże się z istotną śmiertelnością (obecnie około 6% śmiertelności wewnątrzszpitalnej i 12% w ciągu 6 miesięcy po wypisie) oraz ryzykiem długoterminowych powikłań neurologicznych. Niezależne czynniki ryzyka złego rokowania obejmują: obniżony stan świadomości przy przyjęciu (GCS ≤13), wiek ≥65 lat (2,18-krotny wzrost ryzyka zgonu), immunosupresję (2,84-krotny wzrost ryzyka), hiperglikemię ≥140 mg/dL, podwyższony poziom białka C-reaktywnego (>10 mg/L), przerwanie ropnia do układu komorowego (3,48-krotny wzrost ryzyka zgonu), bliskość układu komorowego, średnicę ropnia ≥3 cm oraz etiologię bakteryjną z jamy ustnej, która wiąże się z lepszym rokowaniem. Wybór metody chirurgicznej wpływa na ryzyko reoperacji i powikłań, a wczesne rozpoczęcie leczenia poprawia wyniki. Stosowanie glikokortykosteroidów w obrzęku okołoogniskowym nie zwiększa śmiertelności.
Ocena czynników prognostycznych wykazuje wysoką wartość predykcyjną dla wyników leczenia (AUC dla GOS przy wypisie 0,870, a rok po wypisie 0,828). Ropień mózgu jest istotnym czynnikiem ryzyka padaczki pourazowej, która występuje u około 21,3% pacjentów, a napady drgawkowe przy przyjęciu są silnym predyktorem jej rozwoju. Kluczowa jest prawidłowa diagnoza różnicująca ropień od martwiczego glejaka wielopostaciowego, co umożliwia optymalizację leczenia. Długoterminowe następstwa obejmują deficyty neurologiczne, zaburzenia poznawcze, padaczkę pourazową oraz zaburzenia psychiczne. Praktyczne zalecenia obejmują zapobieganie przerwaniu ropnia do układu komorowego, intensywne leczenie pacjentów z GCS ≤13, monitorowanie pacjentów z napadami drgawkowymi oraz kontrolę glikemii, co może wpływać na czas trwania antybiotykoterapii i wyniki leczenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Rokowania, prognozy i postęp choroby
antybiotykoterapia, białko C-reaktywne, cechy radiomiczne, diagnostyka różnicowa, glejak wielopostaciowy, glikokortykosteroidy, hiperglikemia, immunosupresja, kraniotomia, model predykcyjny, napad drgawkowy, obniżony poziom świadomości, obrazowanie MRI, padaczka pourazowa, reoperacja, ropień mózgu, skala Glasgow, stan świadomości, uszkodzenie nerwu, zaburzenie poznawcze, zaburzenie psychiczne, zakażenie OUN -
Ropień mózgu to poważne powikłanie infekcyjne, które wymaga kompleksowej profilaktyki obejmującej szybkie i skuteczne leczenie infekcji zatok przynosowych, ucha, zębów oraz płuc. Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z chorobami serca, zwłaszcza z siniczymi wadami wrodzonymi i przeciekami prawo-lewymi, u których profilaktyka antybiotykowa przed zabiegami stomatologicznymi, urologicznymi i innymi inwazyjnymi jest kluczowa. U osób z obniżoną odpornością, w tym zakażonych HIV, istotne jest utrzymanie odpowiedniego poziomu limfocytów CD4 oraz profilaktyka zakażeń oportunistycznych. Higiena jamy ustnej, w tym codzienne stosowanie nici dentystycznej i prawidłowe szczotkowanie zębów, wraz z regularnymi wizytami stomatologicznymi, stanowią ważny element zapobiegania ropniom mózgu o etiologii zębowej.
W przypadku rozpoznania ropnia mózgu zaleca się drenaż chirurgiczny w ciągu 24 godzin, co minimalizuje ryzyko powiększania się ropnia i powikłań neurologicznych. Standardowa antybiotykoterapia dożylna trwa 6-8 tygodni, jednak wczesne przejście na leczenie doustne może być równie skuteczne i korzystne dla pacjenta. Profilaktyczne stosowanie leków przeciwpadaczkowych jest wskazane w celu zapobiegania napadom padaczkowym. Długoterminowe monitorowanie pacjentów po leczeniu, w tym cotygodniowe badania TK przez co najmniej 2 tygodnie, jest niezbędne ze względu na ryzyko nawrotu ropnia nawet po miesiącach lub latach. Dodatkowo, edukacja dotycząca higieny rąk i unikanie kontaktu z zanieczyszczoną glebą lub odchodami zwierząt pomaga zapobiegać ropniom mózgu o etiologii pasożytniczej.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Ropień mózgu – Zapobieganie i profilaktyka
antybiotykoterapia, drenaż chirurgiczny, dziedziczna krwotoczna teleangiektazja, higiena jamy ustnej, infekcyjne zapalenie wsierdzia, lek antyretrowirusowy, lek przeciwpadaczkowy, lek przeciwzapalny, limfocyt CD4+, niedobór odporności, profilaktyka antybiotykowa, przeciek prawo-lewy, ropień mózgu, ropień nadtwardówkowy, ropień płuc, ropień podtwardówkowy, schorzenie kardiologiczne, schorzenie naczyniowe, sinicza wrodzona wada serca, szczepienie ochronne, Toxoplasma gondii, układ odpornościowy, uszkodzenie neurologiczne, wada serca, zabieg stomatologiczny, zabieg urologiczny, zakażenie HIV, zakażenie oportunistyczne, zakażenie szpitalne, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zapalenie zatok przynosowych
