Przemijająca globalna amnezja
Patofizjologia i mechanizm
Przemijająca globalna amnezja (PGA) charakteryzuje się nagłym początkiem anterogradnej amnezji z towarzyszącym przejściowym okresem amnezji retrogradnej, głównie u osób w średnim i starszym wieku. Patofizjologia PGA wiąże się z przejściową dysfunkcją hipokampa, zwłaszcza obszaru CA1, który jest szczególnie wrażliwy na stres metaboliczny, co potwierdzają zmiany widoczne w obrazowaniu dyfuzyjnym MRI (DWI) u ponad 50% pacjentów w ostrej fazie. Mechanizmy etiologiczne pozostają niejednoznaczne, obejmując hipotezy naczyniowe (żylne i tętnicze), migrenowe, epileptyczne oraz psychogenne. Czynniki wyzwalające to m.in. stres emocjonalny, wysiłek fizyczny, manewry Valsalvy oraz nagłe zmiany temperatury. Badania PET i SPECT wykazują hipoperfuzję i hipometabolizm w hipokampie i strukturach przyśrodkowych, z dominacją lewostronną w początkowej fazie PGA, co koreluje z zaburzeniami funkcjonalnych połączeń w układzie limbicznym.
- Patogeneza przemijającej globalnej amnezji
- Obszary mózgu zaangażowane w PGA
- Hipotezy dotyczące mechanizmów PGA
- Rola selektywnej wrażliwości neuronów CA1
- Czynniki wyzwalające PGA
- Zmienność fenotypowa PGA
- Rola drogi otworowej w patogenezie PGA
- Badania obrazowe w PGA
- Implikacje kliniczne i rokowanie
- Podsumowanie patogenezy PGA
Patogeneza przemijającej globalnej amnezji
Przemijająca globalna amnezja (PGA, z ang. Transient Global Amnesia, TGA) to nagły początek anterogradnej amnezji z towarzyszącym tymczasowym okresem amnezji retrogradnej, występujący głównie u osób w średnim i starszym wieku. Mimo ponad 50 lat badań nad tym schorzeniem, etiologia PGA pozostaje w dużej mierze nieznana, a proponowane teorie nie zostały jednoznacznie potwierdzone.12 Charakterystyczną cechą zespołu jest upośledzenie tworzenia nowych wspomnień (amnezja anterogradna) oraz zmienna utrata pamięci przeszłej (amnezja retrogradna), przy zachowaniu pozostałych funkcji poznawczych.34
Obszary mózgu zaangażowane w PGA
Liczne badania wskazują, że objawy PGA są związane z przemijającą dysfunkcją przyśrodkowej części płata skroniowego, w szczególności hipokampa.56 Hipokamp odgrywa kluczową rolę w procesach uczenia się i tworzenia pamięci, a jego zaburzenie funkcji prowadzi do charakterystycznych objawów PGA.78 Uważa się, że podczas epizodu PGA następuje przerwanie normalnego funkcjonowania mechanizmów odpowiedzialnych za tworzenie nowych wspomnień i dostęp do istniejących.9
Dokładniej rzecz ujmując, miejscem zaangażowanym w patogenezę PGA jest obszar CA1 (Sektor Sommera) hipokampa.1011 Ten region wykazuje szczególną wrażliwość na różne formy stresu metabolicznego, co może tłumaczyć jego selektywne uszkodzenie podczas epizodu PGA.12 Badania z wykorzystaniem obrazowania dyfuzyjnego MRI (DWI) wykazały obecność charakterystycznych zmian w polu CA1 hipokampa u ponad połowy pacjentów w ostrej fazie choroby.1314
Zmiany mogą występować jednostronnie lub obustronnie, choć częściej obserwowane są po lewej stronie.15 Badania funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) wykazały odwracalne, obustronne defekty, a zarówno fMRI jak i ilościowe badania elektroencefalograficzne (EEG) potwierdziły zmiany w połączeniach funkcjonalnych w hipokampie i układzie limbicznym.1617
Hipotezy dotyczące mechanizmów PGA
Debata dotycząca etiologii PGA koncentruje się głównie na trzech różnych mechanizmach: naczyniowym (z powodu zmian przepływu żylnego lub ogniskowego niedokrwienia tętniczego), epileptycznym i związanym z migreną.1819 Jak dotąd nie ma jednak naukowego potwierdzenia żadnego z tych mechanizmów.20
Teoria naczyniowa
Teoria naczyniowa sugeruje, że PGA może być spowodowana przez przejściowe zaburzenia przepływu krwi w obszarze hipokampa. Wyróżnia się dwa główne warianty tego mechanizmu:
- Teoria żylna – zakłada, że zastój żylny z wstecznym przepływem mózgowym prowadzi do przekrwienia żylnego i w konsekwencji przejściowego niedokrwienia z powodu hipoperfuzji. Teoria ta opiera się na obserwacji, że wiele epizodów PGA jest poprzedzonych aktywnościami zwiększającymi ciśnienie wewnątrz klatki piersiowej (manewry Valsalvy), które mogą prowadzić do nadciśnienia w żyle szyjnej i zaburzenia odpływu żylnego z hipokampa.212223
- Teoria tętnicza – sugeruje, że PGA może być wynikiem przejściowego niedokrwienia tętniczego, podobnego do przejściowego ataku niedokrwiennego (TIA). Jednak PGA zazwyczaj trwa dłużej niż typowy TIA, a pacjenci z PGA nie wykazują zwiększonego ryzyka późniejszych udarów.2425
Badania PET i SPECT wykazały hipoperfuzję i hipometabolizm w hipokampie i strukturach przyśrodkowych podczas ataku, z normalizacją po ustąpieniu objawów.26 Szczególnie interesujące są wyniki badań wskazujące na lateralizację zaburzeń perfuzji do lewej półkuli podczas początkowego stadium PGA, co może być związane z zaburzeniem sieci przyśrodkowej tylnej z dominacją lewostronną.2728
Teoria migrenowa
Istnieje udokumentowany związek między PGA a migreną. Historia migreny jest statystycznie istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju PGA.2930 Według tej teorii, PGA może być rodzajem przedłużonej aury migrenowej.31
Mechanizm łączący migrenę z PGA może obejmować korową depresję rozprzestrzeniającą się, prowadzącą do stresu metabolicznego w neuronach sektora CA1 hipokampa.32 Ta teoria jest poparta obserwacją, że pacjenci z PGA częściej mają w wywiadzie migreny niż osoby bez tego schorzenia.33
Teoria epileptyczna
Amnezja jest często objawem występującym w padaczce, dlatego niektórzy badacze sugerują możliwy związek między PGA a aktywnością napadową.34 Przejściowa amnezja padaczkowa (TEA) może być mylnie diagnozowana jako PGA ze względu na podobne cechy kliniczne.35
Chociaż wyładowania padaczkopodobne nie są obecne w PGA, wolne fale mogą być często obserwowane w lewym lub obu płatach skroniowych podczas badania EEG.36 Niektórzy badacze sugerują nawet, że PGA może być łagodną formą niekonwulsyjnego stanu padaczkowego.37
Teoria psychogenna
Obserwacja, że stres emocjonalny i psychologiczny są częstymi czynnikami wyzwalającymi wśród przypadków PGA, prowadzi do hipotezy o psychogennym podłożu tego schorzenia.38 Do 90% epizodów PGA jest poprzedzonych fizycznymi lub psychologicznymi czynnikami wyzwalającymi.39
Silne reakcje emocjonalne mogą przyczyniać się do destabilizacji sektora CA1 hipokampa poprzez masowe uwalnianie glutaminianu.40 Niektórzy badacze sugerują, że uwolnienie katecholamin wywołane stresem może prowadzić do hipoksji lub niedokrwienia, podczas gdy inni uważają, że zaangażowane neuroprzekaźniki mogą wpływać na tworzenie pamięci.41
Badania wykazały, że pacjenci z PGA częściej wykazują drażliwość lub lęk oraz mają nieadaptacyjne strategie radzenia sobie ze stresem w porównaniu do zdrowych osób.4243
Rola selektywnej wrażliwości neuronów CA1
Identyfikacja za pomocą obrazowania dyfuzyjnego MRI (DWI) zmian w polu CA1 hipokampa prowadzi do hipotezy, że selektywna wrażliwość neuronów CA1 na stres metaboliczny odgrywa kluczową rolę w patofizjologii PGA.4445
Neurony CA1 (Sektora Sommera) są szczególnie wrażliwe na stres komórkowy (np. podczas hipoksemii i niedokrwienia), co prowadzi do glutaminiano- i wapniozależnej oraz apoptozą mediowanej „opóźnionej śmierci neuronalnej” dotkniętych neuronów 1-3 dni po niedotlenieniu.46
Hipokamp jest wyjątkowo wrażliwy na różne stresy metaboliczne, potencjalnie ze względu na jego wrażliwość na cytotoksyczny wychwyt lub uwalnianie glutaminianu.47 Szczególnie obszar CA1 ma najwyższą gęstość receptorów N-metylo-D-asparaginianowych (NMDA) wśród regionów hipokampa, co może wyjaśniać jego selektywną podatność na uszkodzenia.48
Co ciekawe, CA1 jest zasilany tylko przez jedną dużą tętnicę brzuszną, podczas gdy inne regiony (CA2-CA4) są zaopatrywane przez jedną dużą tętnicę grzbietową i kilka małych tętnic. Te różnice anatomiczne mogą sprawiać, że CA1 jest bardziej podatny na niedokrwienie niż inne sektory.49
Czynniki wyzwalające PGA
Zidentyfikowano kilka typowych czynników poprzedzających epizody PGA:505152
- Stres emocjonalny – wywołany na przykład przez endoskopię żołądka, informację o narodzinach/śmierci, trudny/wyczerpujący dzień pracy
- Wysiłek fizyczny – np. prace ogrodowe, prace domowe, piłowanie drewna
- Wzmożony wysiłek fizyczny – w tym aktywność seksualna
- Kontakt z wodą/zmiana temperatury – np. gorąca kąpiel/prysznic, zimne pływanie
- Czynności zwiększające ciśnienie wewnątrz klatki piersiowej – manewry Valsalvy
Zdalne czynniki wyzwalające, pojawiające się tygodnie przed wystąpieniem PGA, obejmują lęk wywołany konfliktem w domu lub pracy, problemy zdrowotne i stresory finansowe.53
Zmienność fenotypowa PGA
Badania sugerują, że PGA może mieć różne podłoże patofizjologiczne u różnych osób. Quinette i współpracownicy w 2006 roku przeprowadzili wielowymiarową analizę zmiennych związanych z PGA, w tym wieku, płci, historii medycznej i prezentacji klinicznej. Wykazali oni trzy klastery obrazu klinicznego PGA:54
- Kobiety z lękiem lub zaburzeniem osobowości
- Mężczyźni z fizycznymi czynnikami wyzwalającymi
- Młodsi pacjenci (wiek 56 lat) z historią migreny
Te odkrycia sugerują, że PGA może mieć unikalne czynniki wyzwalające odpowiadające wielu mechanizmom neurofizjologicznym, a różnorodność wyników w badaniach czynnościowych może potwierdzać pogląd, że PGA jest zespołem o różnorodnych przyczynach i mechanizmach.55
Rola drogi otworowej w patogenezie PGA
Patogeneza PGA obejmuje zaburzenie połączeń neuronalnych tworzących wspomnienia, znanych jako obwód Papeza.56 Tymczasowe przerwanie tych normalnych procesów uniemożliwia dostęp do i przechowywanie krótkotrwałych wspomnień. Dysfunkcja ta prowadzi do charakterystycznych objawów klinicznych PGA – niezdolności do zapamiętywania nowych informacji oraz zmiennego upośledzenia pamięci przeszłej.57
Larner opracował model sieci neuronowej funkcji pamięci i zasugerował, między innymi, że utrata tolerancji na błędy hipokampowych sieci neuronowych prowadzi do niepowodzenia transmisji synaptycznej w tych sieciach, a tym samym do upośledzenia pamięci.58
Badania obrazowe w PGA
Badania obrazowe odgrywają istotną rolę w zrozumieniu patofizjologii PGA oraz potwierdzeniu diagnozy. Najważniejsze techniki diagnostyczne to:
Obrazowanie dyfuzyjne MRI (DWI)
Obrazowanie dyfuzyjne MRI wykazuje regularne, punktowe, hiperintensywne zmiany po zewnętrznej stronie hipokampa u pacjentów z PGA.59 Zmiany te są widoczne w ponad połowie przypadków w ostrej fazie i typowo znajdują się w obszarze CA1 hipokampa.6061
Lesje zazwyczaj mogą być wykryte w okresie 12-48 godzin po wystąpieniu objawów, choć często ustępują.62 Badania z użyciem ultrawysokich pól magnetycznych (7T MRI) wykazały, że zmiany hipokampalne, początkowo wykryte podczas ostrej fazy PGA, nie wykazują ogniskowych następstw, co podkreśla znaczenie obrazowania DWI w ostrej fazie.63
Co ciekawe, pacjenci z PGA z lezjami widocznymi w DWI i bez nich nie różnią się pod względem objawów klinicznych i funkcji poznawczych w długoterminowej perspektywie.64
PET, SPECT i fMRI
Badania PET i SPECT przeprowadzane podczas epizodów PGA wykazują obustronną hipoperfuzję przyśrodkową skroniową, a badania PET wskazują na hipometabolizm w lewym płacie skroniowym i obustronnych obszarach ciemieniowo-potylicznych, a także hipermetabolizm w obustronnych regionach dolnych czołowych.65
U niektórych pacjentów stwierdzono przejściową hiperperfuzję obszaru przyśrodkowego skroniowego lub potyliczno-móżdżkowego, co sugeruje związek ze zmianami regionalnego przepływu krwi mózgowej.66
Badania Kim i współpracowników wykazały obecność znaczącej hipoperfuzji u sześciu pacjentów w lewym hipokampie, lewym wzgórzu i obustronnym móżdżku, co było zgodne z wcześniejszymi odkryciami hipoperfuzji struktur hipokampa i wzgórza lewej półkuli. Kontrolne skany SPECT wykazały normalizację regionalnego przepływu krwi mózgowej w obrębie hipokampa i wzgórza.67
Funkcjonalne i morfometryczne badania MRI oraz analizy ilościowe EEG wykazały zmiany w połączeniach funkcjonalnych w układzie limbicznym i hipokampie.68
Implikacje kliniczne i rokowanie
Mimo dramatycznej prezentacji, rokowanie w PGA jest zazwyczaj korzystne. Objawy ustępują samoistnie, najczęściej w ciągu 24 godzin, bez długotrwałych następstw.6970
Badania wskazują na podobne ryzyko naczyniowe i śmiertelność u pacjentów z PGA i osób z grupy kontrolnej, podczas gdy osoby z TIA wykazują podwyższone ryzyko.71 Dotychczasowe badania dotyczące ryzyka rozwoju otępienia i padaczki u osób po przebytym epizodzie PGA dają sprzeczne wyniki.72
Epizod PGA nie zwiększa ryzyka późniejszych zdarzeń naczyniowo-mózgowych, napadów padaczkowych lub zaburzeń poznawczych.7374 Jednakże, niektóre badania wskazują na możliwość nawrotu PGA, szczególnie u pacjentów z określonymi czynnikami ryzyka.75
Czynniki ryzyka nawrotu PGA
Stwierdzono, że historia rodzinna otępienia jest związana z nawrotem PGA.76 PGA może nawracać u około 16% osób, które mają w wywiadzie uraz głowy, depresję lub rodzinną historię otępienia.77
Badanie wykazało, że 5% pacjentów miało nawracającą PGA w okresie obserwacji (trwającym co najmniej 4 lata), i wszyscy oni mieli drożny otwór owalny (PFO).78
Podsumowanie patogenezy PGA
Dokładny mechanizm powstawania przemijającej globalnej amnezji pozostaje nieznany, pomimo intensywnych badań. Obecne dowody wskazują na wieloczynnikową etiologię, w której kilka mechanizmów może współdziałać w wywoływaniu charakterystycznego obrazu klinicznego. Najważniejsze elementy patogenezy PGA to:
- Przejściowa dysfunkcja hipokampa, szczególnie obszaru CA1, który wykazuje selektywną wrażliwość na stres metaboliczny
- Potencjalne mechanizmy obejmują zaburzenia naczyniowe (zarówno żylne jak i tętnicze), procesy związane z migreną, aktywność padaczkową oraz czynniki psychogenne
- Charakterystyczne czynniki wyzwalające, takie jak stres emocjonalny, wysiłek fizyczny, manewry Valsalvy i nagłe zmiany temperatury
- Zmienność fenotypowa sugerująca różne mechanizmy u różnych grup pacjentów
Podsumowując, selektywna wrażliwość neuronów CA1 hipokampa na stres metaboliczny wydaje się odgrywać kluczową rolę w kaskadzie patofizjologicznej prowadzącej do przejściowego zaburzenia szlaków pamięciowych w PGA.79 Przyszłe postępy w wiedzy na temat mechanizmów regulujących fizjologiczne procesy mnemoniczne pozwolą wyjaśnić korelaty patofizjologiczne ostrej fazy PGA i, w szczególności, odszyfrować, który czynnik wyzwalający wywołuje kaskadę patofizjologiczną wpływającą na zaangażowane struktury mózgu.80
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.