Ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych
Diagnostyka i diagnoza
Ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych (FSGS) to histopatologiczny wzorzec uszkodzenia nerek, charakteryzujący się segmentalnym stwardnieniem wybranych kłębuszków, będący częstą przyczyną zespołu nerczycowego z białkomoczem często przekraczającym 3,5 g/dobę, hipoalbuminemią (<30 g/l), hiperlipidemią oraz obrzękami. Diagnostyka opiera się na biopsji nerki, gdzie obserwuje się segmentalne stwardnienie, obliterację kapilar, złogi hialinowe oraz rozlane zatarcie wypustek podocytów w mikroskopii elektronowej. Klasyfikacja Columbia wyróżnia pięć wariantów morfologicznych FSGS, zróżnicowanych pod względem rokowania i progresji do stadium 5 przewlekłej choroby nerek (PChN). Rozróżnienie pierwotnego FSGS, wymagającego leczenia immunomodulującego, od wtórnego, związanego z czynnikami takimi jak nefropatia cukrzycowa, infekcje wirusowe czy leki, jest kluczowe dla wyboru terapii.
- Diagnostyka ogniskowego segmentowego stwardnienia kłębuszków nerkowych (FSGS)
- Objawy kliniczne sugerujące FSGS
- Badania laboratoryjne w diagnostyce FSGS
- Badania obrazowe w diagnostyce FSGS
- Biopsja nerki – złoty standard diagnostyczny
- Klasyfikacja FSGS na podstawie etiologii
- Badania genetyczne w diagnostyce FSGS
- Nowe metody diagnostyczne w FSGS
- Różnicowanie FSGS od innych chorób kłębuszków nerkowych
- Kompleksowe podejście diagnostyczne do FSGS
Diagnostyka ogniskowego segmentowego stwardnienia kłębuszków nerkowych (FSGS)
Ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych (FSGS) to wzorzec morfologiczny uszkodzenia nerek, charakteryzujący się obecnością blizn (stwardnień) w części (segmentalnie) niektórych (ogniskowo) kłębuszków nerkowych widocznych w badaniu mikroskopowym. Jest to stosunkowo częsta przyczyna zespołu nerczycowego zarówno u dorosłych, jak i u dzieci na całym świecie, z szacowaną częstością występowania około 7 przypadków na milion osób rocznie.12
Należy podkreślić, że FSGS nie jest pojedynczą chorobą, ale raczej zespołem histopatologicznym, który może wynikać z różnych przyczyn. Dokładna identyfikacja przyczyny podstawowej ma kluczowe znaczenie dla podjęcia właściwych decyzji terapeutycznych, przewidywania rokowania oraz oceny ryzyka związanego z przeszczepieniem nerki.34
Objawy kliniczne sugerujące FSGS
Chorzy z FSGS mogą prezentować różnorodne objawy kliniczne, choć najczęściej obserwuje się:56
- Białkomocz (często w zakresie nerczycowym >3,5 g/dobę)
- Obrzęki (szczególnie w okolicy stóp, nóg i twarzy)
- Hipoalbuminemię
- Hiperlipidemię
- Nadciśnienie tętnicze
Należy zaznaczyć, że żaden z tych objawów, ani nawet wszystkie razem, nie są specyficzne dla FSGS. Potwierdzenie diagnozy wymaga przeprowadzenia biopsji nerki.78
Badania laboratoryjne w diagnostyce FSGS
W przypadku podejrzenia FSGS, lekarz prowadzący dokonuje dokładnego przeglądu historii medycznej pacjenta i zleca badania laboratoryjne oceniające funkcję nerek. Podstawowe badania diagnostyczne obejmują:910
- Badanie moczu – wykazuje zwykle dużą ilość białka, obecność wałeczków szklistych i szerokich woskowych, przy braku wałeczków erytrocytarnych11
- Badania krwi – ocena stężenia kreatyniny, azotu mocznikowego (BUN), albuminy i lipidów12
- Dobowa zbiórka moczu – do oceny ilościowej białkomoczu13
- Wskaźnik białko/kreatynina w moczu – alternatywna metoda oceny białkomoczu14
U pacjentów z podejrzeniem wtórnego FSGS zaleca się również wykonanie dodatkowych badań w celu identyfikacji możliwych przyczyn, takich jak:1516
- Badania w kierunku infekcji wirusowych (HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, parvowirus, cytomegalowirus)
- Badania w kierunku tocznia rumieniowatego układowego
- Badania w kierunku innych chorób autoimmunologicznych
- Elektroforeza białek surowicy i moczu z immunofiksacją
Badania obrazowe w diagnostyce FSGS
W diagnostyce FSGS wykorzystuje się również badania obrazowe, które mogą dostarczyć dodatkowych informacji o stanie nerek:1718
- Ultrasonografia nerek – we wczesnym stadium choroby wykazuje prawidłową lub zwiększoną wielkość nerek z podwyższoną echogenicznością, sugerującą rozlane wewnętrzne uszkodzenie miąższu nerki. W zaawansowanej niewydolności nerek, nerki są małe i obkurczone, co wskazuje na ciężkie bliznowacenie kłębuszków i włóknienie śródmiąższowe. W FSGS związanym z HIV, badanie ultrasonograficzne zazwyczaj uwidacznia duże, hiperechogeniczne nerki.19
Biopsja nerki – złoty standard diagnostyczny
Biopsja nerki stanowi najbardziej definitywną metodę potwierdzenia rozpoznania FSGS. Jest to procedura, podczas której przez skórę wprowadza się igłę w celu pobrania małej próbki tkanki nerki do badania mikroskopowego.2021
Charakterystyczne zmiany w biopsji nerki w przypadku FSGS obejmują:2223
- Segmentalne stwardnienie kłębuszków nerkowych (zazwyczaj w regionie przywnękowym lub obszarach obwodowych)
- Obliterację kapilar z gromadzeniem się bezkomórkowej macierzy i złogów hialinowych
- Przyleganie do torebki Bowmana
- W mikroskopii elektronowej – rozlane zatarcie wypustek stopowatych podocytów
Należy podkreślić, że kłębuszki nerkowe są zajęte ogniskowo, co oznacza, że tylko niektóre z nich wykazują zmiany patologiczne. Z tego powodu do prawidłowej diagnozy potrzebna jest odpowiednio duża próbka biopsyjna zawierająca co najmniej 15-20 kłębuszków.2425
Podtypy histologiczne FSGS
Według klasyfikacji Columbia, wyróżnia się pięć wariantów morfologicznych FSGS:2627
- Wariant kolapsujący – najgorsza prognoza, około 70% pacjentów postępuje do stadium 5 przewlekłej choroby nerek
- Wariant wierzchołkowy (tip) – lepsza prognoza, 5-20% progresji do stadium 5 PChN
- Wariant komórkowy – około 30% progresji do stadium 5 PChN
- Wariant przywnękowy (perihilar) – 30-50% progresji do stadium 5 PChN
- Wariant nieokreślony (NOS, classic) – 30-40% progresji do stadium 5 PChN
Klasyfikacja FSGS na podstawie morfologii ma znaczenie prognostyczne i może wpływać na wybór strategii terapeutycznej.28
Znaczenie mikroskopii elektronowej
Mikroskopia elektronowa odgrywa kluczową rolę w różnicowaniu pierwotnego i wtórnego FSGS. W pierwotnym FSGS zatarcie wypustek stopowatych podocytów jest bardziej nasilone, obejmujące zwykle 80% powierzchni błony podstawnej. W wtórnym FSGS zatarcie jest bardziej nierównomierne i miejscowe.2930
Wykorzystanie wszystkich trzech modalności patologii nerkowej (mikroskopia świetlna, mikroskopia elektronowa i barwienie na obecność immunoglobulin i dopełniacza) jest niezbędne do rozróżnienia między FSGS a chorobą zmian minimalnych.31
Klasyfikacja FSGS na podstawie etiologii
Rozróżnienie między pierwotnym a wtórnym FSGS ma istotne implikacje terapeutyczne i prognostyczne. W oparciu o przyczynę można wyróżnić następujące typy FSGS:3233
Pierwotne (idiopatyczne) FSGS
Pierwotne FSGS jest związane z uszkodzeniem podocytów i często wymaga leczenia immunomodulującego. Kryteria sugerujące pierwotne FSGS obejmują:34
- Zespół nerczycowy (dobowa proteinuria >3,5 g, hipoalbuminemia <30 g/l, z dylipidemią i obrzękami lub bez)
- Rozlane zatarcie wypustek stopowatych podocytów w mikroskopii elektronowej
- Brak zidentyfikowanych czynników wtórnych powodujących FSGS
Wtórne FSGS
Wtórne FSGS rozwija się w wyniku znanych czynników przyczynowych, takich jak:3536
- Nefropatia cukrzycowa
- Nefropatia nadciśnieniowa
- Otyłość
- Infekcje wirusowe (SARS-CoV-2, HIV, WZW typu C)
- Polekowe (NLPZ, steroidy, inhibitory kalcyneuryny, inhibitory mTOR, heroina, interferon, pamidronat)
- Zmniejszona liczba nefronów (dysplazja nerek, chirurgiczna ablacja, nefropatia refluksowa, FSGS związane z wiekiem)
W wtórnym FSGS zatarcie wypustek stopowatych może występować lub nie, a leczenie powinno być ukierunkowane na przyczynę podstawową.37
Genetyczne FSGS
Mutacje w białkach podocytów lub błony podstawnej kłębuszków mogą prowadzić do genetycznego FSGS. Mutacje mogą wystąpić w białkach takich jak podocyna, nefryna, α-aktynina-4 i β-integryna.38
Pacjenci z genetycznymi formami FSGS mogą mieć rodzinną historię choroby nerek i często są młodsi.39
Badania genetyczne w diagnostyce FSGS
Badania genetyczne odgrywają coraz ważniejszą rolę w diagnostyce FSGS, szczególnie u pacjentów z wczesnym początkiem choroby lub rodzinnym występowaniem.40
Wskazania do badań genetycznych
Wytyczne KDIGO zalecają indywidualną ocenę każdego przypadku do wskazania badania genetycznego, biorąc pod uwagę następujące cechy:4142
- Steroidooporny zespół nerczycowy
- Rodzinna historia FSGS
- Współistnienie objawów systemowych sugerujących zespół genetyczny (np. zespół Alporta, choroba Fabry’ego, zespół paznokciowo-rzepkowy)
- Historia guza Wilmsa (nefroblastoma)
- Wczesny początek choroby
- Brak odpowiedzi na leczenie immunosupresyjne
Warto zauważyć, że u niemowląt ze steroidoopornym zespołem nerczycowym, defekt genetyczny można zidentyfikować w nawet dwóch trzecich przypadków.43
Geny związane z FSGS
Nowoczesne metody sekwencjonowania umożliwiają badanie wielu genów jednocześnie. Najczęściej analizowane geny związane z FSGS obejmują:4445
- NPHS2 (kodujący podocynę)
- ACTN4 (kodujący α-aktyninę-4)
- TRPC6
- INF2
- WT1
- APOL1 – szczególnie istotny u pacjentów pochodzenia afrykańskiego
Badania genetyczne pozwalają na potwierdzenie diagnozy dziedzicznego FSGS, a identyfikacja mutacji ma znaczenie dla poradnictwa genetycznego, planowania leczenia oraz oceny ryzyka nawrotu choroby po transplantacji.4647
Znaczenie testów genetycznych
Identyfikacja genetycznej przyczyny FSGS może mieć istotne implikacje kliniczne:4849
- Unikanie niepotrzebnego leczenia immunosupresyjnego (pacjenci z genetycznym FSGS zwykle nie odpowiadają na steroidy)
- Ocena manifestacji pozanerkowych
- Decyzje dotyczące transplantacji
- Poradnictwo genetyczne dla rodziny
- Precyzyjne dopasowanie leczenia do przyczyny choroby
Jednak interpretacja negatywnych wyników pozostaje problematyczna, ponieważ pacjenci mogą mieć mutacje w regionach niekodujących genów kandydujących lub mutacje w nowych genach jeszcze nie opisanych w literaturze.50
Nowe metody diagnostyczne w FSGS
W ostatnich latach opracowano nowe metody diagnostyczne, które mogą pomóc w identyfikacji FSGS:5152
Biomarkery w FSGS
Trwają poszukiwania specyficznych biomarkerów, które mogłyby pomóc w diagnozie FSGS i przewidywaniu odpowiedzi na leczenie:5354
- suPAR (rozpuszczalny receptor aktywatora plazminogenu typu urokinazy) – zaproponowany jako marker do diagnostyki i przewidywania nawrotu FSGS po transplantacji
- Wykrywanie aktywowanych komórek nabłonka ściennego kłębuszków immunohistochemicznie – wykazano, że może pomóc w rozróżnieniu wczesnego FSGS od choroby zmian minimalnych
- Profilowanie metabolomiczne – nowe podejście do identyfikacji czynników krążących odpowiedzialnych za FSGS
Modele zwierzęce w diagnostyce
Opisano innowacyjny model danio pręgowanego (zebrafish) do wykrywania obecności krążących czynników przepuszczalności powodujących FSGS, który może być wykorzystywany jako nieinwazyjny test diagnostyczny w przyszłości.55
Różnicowanie FSGS od innych chorób kłębuszków nerkowych
Rozróżnienie między FSGS a innymi chorobami kłębuszków nerkowych, szczególnie chorobą zmian minimalnych (MCD), ma kluczowe znaczenie kliniczne, ponieważ ich leczenie i rokowanie znacznie się różnią.5657
Różnica w rokowaniu między MCD a FSGS jest porównywalna do różnicy między łagodnym a złośliwym schorzeniem.58
Kluczowe cechy różnicujące FSGS od innych chorób kłębuszków nerkowych:5960
- W FSGS – obecność segmentalnego stwardnienia w badaniu mikroskopowym
- Stopień zatarcia wypustek stopowatych podocytów w mikroskopii elektronowej (bardziej rozlane w pierwotnym FSGS)
- Wzorzec immunofluorescencji (brak ziarnistych złogów IgG i C3 w FSGS, choć może wystąpić niespecyficzne zatrzymanie IgM i C3 w mezangium)
- Odpowiedź na leczenie steroidami (gorsza w FSGS)
- Częstość występowania nadciśnienia i krwinkomoczu (większa w FSGS)
Kompleksowe podejście diagnostyczne do FSGS
Diagnoza FSGS wymaga kompleksowego podejścia obejmującego:6162
- Dokładny wywiad medyczny (historia rodzinna, waga i masa ciała, stosowane leki)
- Badanie fizykalne (obrzęki, nadciśnienie)
- Badania laboratoryjne (albumina w surowicy, białko w moczu, serologia wirusowa)
- Biopsja nerki z pełną oceną histopatologiczną (mikroskopia świetlna, immunofluorescencja, mikroskopia elektronowa)
- W wybranych przypadkach – badania genetyczne
Rozpoznanie FSGS stanowi wyzwanie diagnostyczne, które wymaga ścisłej i przemyślanej współpracy między pacjentem, rodziną, nefrologiem, patologiem i genetykiem w celu zebrania niezbędnych danych.63
Po postawieniu diagnozy FSGS, pacjent wymaga regularnej kontroli przez specjalistę w celu monitorowania funkcji nerek i odpowiedzi na leczenie, ponieważ bliznowacenie kłębuszków może być trwałe i prowadzić do postępującego uszkodzenia nerek.6465
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.