Hiperkalcemia
Patofizjologia i mechanizm
Hiperkalcemia definiowana jest jako stężenie wapnia w surowicy przekraczające 10,5 mg/dl (2,6 mmol/l) i wynika z zaburzenia równowagi między jego wchłanianiem, resorpcją kostną a wydalaniem nerkowym. Kluczowymi regulatorami homeostazy wapnia są parathormon (PTH), kalcytonina oraz witamina D, które wpływają na resorpcję kości, wchłanianie jelitowe i reabsorpcję nerkową wapnia. Najczęstszymi przyczynami hiperkalcemii są pierwotna nadczynność przytarczyc oraz hiperkalcemia związana z chorobami nowotworowymi, które odpowiadają za około 90% przypadków. W pierwotnej nadczynności przytarczyc nadmierna sekrecja PTH prowadzi do zwiększonej resorpcji kostnej, wzrostu syntezy kalcytriolu i zwiększonego wchłaniania wapnia w jelitach. W nowotworach hiperkalcemia najczęściej jest spowodowana humoralnym działaniem PTHrP (około 80% przypadków) lub miejscową osteolizą przerzutów kostnych (około 20%). Dodatkowo, niektóre chłoniaki i choroby ziarniniakowe indukują hiperkalcemię poprzez nadprodukcję 1,25-dihydroksywitaminy D (kalcytriolu).
- Patofizjologia hiperkalcemii
- Hiperkalcemia zależna od PTH
- Pierwotna nadczynność przytarczyc
- Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc
- Rodzinna hiperkalcemia hipokalciuryczna
- Hiperkalcemia indukowana lekami
- Hiperkalcemia w przebiegu chorób nowotworowych
- Mechanizmy hiperkalcemii w chorobach nowotworowych
- Humoralna hiperkalcemia złośliwa
- Miejscowa hiperkalcemia osteolityczna
- Hiperkalcemia związana z witaminą D
- Rola układu RANK/RANKL/OPG w hiperkalcemii
- Inne przyczyny hiperkalcemii
- Hiperkalcemia spowodowana unieruchomieniem
- Zespół mleczno-zasadowy
- Hiperkalcemia w chorobach ziarniniakowych
- Hiperkalcemia idiopatyczna indukowana kalcytriolem
- Hiperkalcemia w pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy
- Podsumowanie patofizjologii hiperkalcemii
Patofizjologia hiperkalcemii
Hiperkalcemia to stan podwyższonego stężenia wapnia we krwi, definiowany jako stężenie wapnia przekraczające 10,5 mg/dl (2,6 mmol/l). Zaburzenie to występuje, gdy ilość wapnia wchodzącego do krwiobiegu przewyższa jego wydalanie przez nerki lub odkładanie w kościach12. Homeostaza wapnia jest ściśle regulowana przez hormony kontrolujące zarówno napływ wapnia do przestrzeni pozakomórkowej z kości i przewodu pokarmowego, jak i jego wydalanie przez nerki3.
Homeostaza wapnia jest kontrolowana przez dwa główne mechanizmy: hormony regulacyjne oraz hormony wpływające na metabolizm wapnia. Głównymi hormonami regulacyjnymi są parathormon (PTH), kalcytonina i witamina D45. Wapń odgrywa istotną rolę w metabolizmie wewnątrz- i pozakomórkowym, kontrolując procesy takie jak przewodnictwo nerwowe, skurcz mięśni, krzepnięcie krwi, regulacja elektrolitów i enzymów oraz uwalnianie hormonów3.
Główne mechanizmy hiperkalcemii
Hiperkalcemia może wynikać z kilku podstawowych mechanizmów patofizjologicznych6:
- Zwiększona resorpcja kostna – prowadząca do uwalniania wapnia z kości do krwiobiegu
- Zwiększone wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym
- Zmniejszone wydalanie wapnia przez nerki
W niektórych zaburzeniach może być zaangażowany więcej niż jeden mechanizm. Na przykład, w hiperwitaminozie D dochodzi zarówno do zwiększonego wchłaniania jelitowego wapnia, jak i zwiększonej resorpcji kostnej. W pierwotnej nadczynności przytarczyc obserwuje się zwiększoną resorpcję kostną, zwiększone wchłanianie zwrotne wapnia w kanalikach nerkowych, zwiększoną syntezę kalcytriolu (1,25-dihydroksywitaminy D) w nerkach oraz zwiększone wchłanianie wapnia w jelitach1.
Hiperkalcemia zależna od PTH
Parathormon (PTH) jest głównym regulatorem homeostazy wapnia. Działanie PTH obejmuje kilka mechanizmów mających na celu zwiększenie stężenia wapnia we krwi8:
- Zwiększenie resorpcji kostnej poprzez aktywację osteoklastów
- Zwiększenie wchłaniania zwrotnego wapnia w kanalikach nerkowych
- Zwiększenie syntezy kalcytriolu (1,25-dihydroksywitaminy D) w nerkach, co zwiększa wchłanianie wapnia w jelitach
- Zwiększenie wydalania fosforanów przez nerki
Pierwotna nadczynność przytarczyc
Pierwotna nadczynność przytarczyc jest najczęstszą przyczyną hiperkalcemii, zwłaszcza w warunkach ambulatoryjnych9. Jest to uogólnione zaburzenie wynikające z nadmiernej sekrecji PTH przez jedną lub więcej przytarczyc7. Najczęstszą przyczyną jest gruczolak przytarczyc, choć może być również spowodowana przez rozrost przytarczyc lub, rzadziej, raka przytarczyc10.
W pierwotnej nadczynności przytarczyc hiperkalcemia jest wynikiem aktywacji osteoklastów przez PTH, co prowadzi do zwiększonej resorpcji kostnej. Istotne jest również zwiększone wchłanianie wapnia w jelitach spowodowane PTH-zależnym wzrostem syntezy 1,25-dihydroksywitaminy D w nerkach1.
Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc
Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc również prowadzi do podwyższonego stężenia wapnia i wysokiego poziomu PTH, ale jest spowodowana rozrostem przytarczyc wynikającym z przewlekłej nadmiernej stymulacji, najczęściej u pacjentów z niewydolnością nerek lub po przeszczepie nerki10. Stan ten rozwija się, gdy u pacjentów z ciężką przewlekłą chorobą nerek początkowo występują niskie lub prawidłowo-niskie stężenia wapnia w surowicy z powodu zmniejszonej syntezy 1,25-dihydroksywitaminy D w nerkach. Przedłużona przewlekła hipokalcemia powoduje kompensacyjny wzrost PTH (wtórna nadczynność przytarczyc) i prowadzi do rozrostu przytarczyc11.
W trzeciorzędowej nadczynności przytarczyc dochodzi do autonomicznej hipersekrecji PTH, niezależnej od stężenia wapnia w surowicy krwi12.
Rodzinna hiperkalcemia hipokalciuryczna
Rodzinna hiperkalcemia hipokalciuryczna (FHH) jest spowodowana mutacją utraty funkcji w genie receptora wyczuwającego wapń i jest dziedziczona w sposób autosomalny dominujący10. Receptor wyczuwający wapń (CaSR) jest receptorem sprzężonym z białkiem G, który umożliwia głównym komórkom przytarczyc, komórkom C tarczycy i komórkom nabłonkowym cewek nerkowych reagowanie na zmiany w pozakomórkowym stężeniu wapnia4.
Zdolność CaSR do wykrywania stężenia wapnia w surowicy jest niezbędna do odpowiedniej regulacji sekrecji PTH przez przytarczyce oraz regulacji biernego paracellularnego wchłaniania wapnia w pętli Henlego4.
Hiperkalcemia indukowana lekami
Leki także mogą powodować hiperkalcemię. Stosowanie litu prowadzi do hiperkalcemii poprzez zmianę punktu, w którym wapń hamuje parathormon, wymagając wyższego stężenia wapnia do zahamowania PTH10. Tiazydowe leki moczopędne mogą powodować zwiększone uwalnianie PTH13. Blokują one kotransporter Na+/Cl- (NCC) w komórkach dystalnych cewek krętych nefronu, co zmniejsza transport Na+ i Cl- z światła cewki do komórek. Prowadzi to do zmniejszenia wewnątrzkomórkowego stężenia Na+ w komórkach DCT, a w efekcie do kompensacyjnego zwiększenia aktywności ATP-azy Ca-ATPazy i wymiennika 3Na:Ca (który przenosi 3 jony Na+ do komórki i 1 jon Ca+ na zewnątrz do kapilar okołocewkowych). Skutkiem tego jest zwiększone przemieszczanie się Ca+ do krwiobiegu14.
Hiperkalcemia w przebiegu chorób nowotworowych
Hiperkalcemia złośliwa jest główną przyczyną hiperkalcemii u pacjentów hospitalizowanych15. Występuje u około 20-30% pacjentów z chorobą nowotworową i może świadczyć o niekorzystnym rokowaniu1516. Najczęstsze nowotwory związane z hiperkalcemią to rak piersi, rak nerki, rak płuca, rak płaskonabłonkowy oraz szpiczak mnogi15.
Hiperkalcemia w przebiegu choroby nowotworowej jest zwykle szybko postępująca, dlatego szybko rosnące poziomy wapnia powinny zwiększać podejrzenie nowotworu. W przeciwieństwie do hiperkalcemii w przebiegu pierwotnej nadczynności przytarczyc, która jest zwykle łagodna, bezobjawowa i utrzymuje się przez lata3.
Mechanizmy hiperkalcemii w chorobach nowotworowych
Istnieją trzy główne mechanizmy, przez które może wystąpić hiperkalcemia w przebiegu choroby nowotworowej1516:
- Humoralna hiperkalcemia złośliwa (HHM) – spowodowana wydzielaniem przez nowotwór czynników humoralnych
- Miejscowa hiperkalcemia osteolityczna – spowodowana inwazją nowotworową kości
- Hiperkalcemia absorpcyjna – spowodowana nadmierną produkcją witaminy D przez nowotwory
Humoralna hiperkalcemia złośliwa
Humoralna hiperkalcemia złośliwa (HHM) jest najczęstszą przyczyną hiperkalcemii w przebiegu choroby nowotworowej, odpowiadając za około 80% przypadków1819. Jest spowodowana nadmierną produkcją peptydu podobnego do parathormonu (PTHrP) przez komórki nowotworowe20.
PTHrP ma strukturalne podobieństwo do PTH i działa na receptory PTH w kościach i nerkach21. Powoduje to zwiększoną resorpcję kości przez osteoklasty oraz zwiększone wchłanianie zwrotne wapnia w nerkach2117. PTHrP zwiększa również wydalanie fosforanów przez nerki, co skutkuje hiperkalcemią z jednoczesną hipofosfatemią22.
W przeciwieństwie do PTH, PTHrP nie wpływa na produkcję 1,25-dihydroksycholekalcyferolu, dlatego nie wpływa na jelitowe wchłanianie wapnia i fosforanów22. Ektopowa produkcja PTHrP przez komórki nowotworowe jest określana jako humoralna hiperkalcemia nowotworu (HHM) i według niektórych źródeł, szacuje się, że 80% przypadków hiperkalcemii w nowotworach rozwija się na podstawie tego mechanizmu22.
HHM występuje najczęściej w guzach litych, takich jak rak płaskonabłonkowy głowy i szyi, przełyku, płuc, szyjki macicy, okrężnicy, jajnika, piersi, pęcherza, endometrium oraz rak nerkowokomórkowy19.
Miejscowa hiperkalcemia osteolityczna
Miejscowa hiperkalcemia osteolityczna stanowi około 20% przypadków hiperkalcemii w przebiegu nowotworów2319. Jest spowodowana rozległymi przerzutami do kości, które prowadzą do uwolnienia czynników aktywujących osteoklasty12.
Głównym mechanizmem hiperkalcemii jest pośrednie niszczenie kości przez komórki nowotworowe, które produkują czynniki wpływające na tworzenie osteoklastów19. Interakcje molekularne między komórkami nowotworowymi a mikrośrodowiskiem kostnym tworzą tzw. błędne koło, które nasila progresję guza i złośliwość24.
Miejscowa hiperkalcemia osteolityczna może być odróżniona od pierwotnej nadczynności przytarczyc i humoralnej hiperkalcemii nowotworu przez prawidłowe lub nieznacznie podwyższone poziomy fosforanów, prawidłowe poziomy immunoreaktywnego PTHrP oraz obecność przerzutów do kości lub naciekania szpiku kostnego25. Jest najczęściej związana z rakiem piersi, szpiczakiem mnogim i chłoniakiem25.
Hiperkalcemia związana z witaminą D
Niektóre nowotwory, zwłaszcza chłoniaki, mogą powodować hiperkalcemię poprzez zwiększoną produkcję 1,25-dihydroksywitaminy D (kalcytriolu)12. Prawie wszystkie przypadki choroby Hodgkina, około jedna trzecia przypadków chłoniaka nieziarniczego oraz choroby ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza i gruźlica, powodują hiperkalcemię poprzez zwiększoną produkcję 1,25-dihydroksywitaminy D23.
W tych przypadkach guzy zwiększają ekspresję Cyp27B1, który koduje 1-alfa-hydroksylazę, enzym przekształcający 25-hydroksywitaminę D do 1,25-dihydroksywitaminy D26. Linia komórek immunologicznych makrofagów-monocytów wyraża identyczną 1-alfa-hydroksylazę, która jest obecna w nerkach i przekształca 25-hydroksywitaminę D do 1,25-hydroksywitaminy D. Aktywność tego enzymu jest normalnie kontrolowana przez mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Jednak w chorobach ziarniniakowych normalne hamowanie sprzężenia zwrotnego jest zniesione, prawdopodobnie przez działanie interferonu gamma27.
Głównym mechanizmem rozwoju hiperkalcemii i hiperkalciurii jest zwiększone jelitowe wchłanianie wapnia wywołane podwyższonymi poziomami kalcytriolu, choć kalcytriol-zależny wzrost resorpcji kości i produkcji PTHrP również mogą odgrywać rolę27.
Rola układu RANK/RANKL/OPG w hiperkalcemii
System RANK/RANKL/OPG jest wspólną molekularną ścieżką prowadzącą do rekrutacji i różnicowania osteoklastów oraz resorpcji kości w hiperkalcemii związanej z nowotworem28.
RANKL (ligand receptora aktywującego czynnik jądrowy kappa-B) jest kluczowym mediatorem różnicowania i aktywacji osteoklastów i jest nadekspresjonowany w mikrośrodowisku szpiku w szpiczaku29. Natomiast osteoprotegeryna (OPG), która działa jako antagonista receptora-wabika dla RANKL, jest downregulowana w zmianach szpiczakowych. Dlatego w szpiczaku mnogim występuje netto wzrost RANKL i spadek OPG, co prowadzi do nadaktywności osteoklastów29.
Osteoblasty wydzielają RANKL, który aktywuje osteoklasty i promuje wydzielanie insulinopodobnego czynnika wzrostu 1, co następnie zwiększa poziom wapnia, co jest punktem docelowym dla leków hamujących RANKL25.
W przypadku infekcji HTLV-1, produkt genu transaktywacji X (TAX) w zakażonych komórkach HTLV-1 zwiększa ekspresję RANKL30. Czynniki, które określały stopień hiperkalcemii, obejmowały zakres inwazji szpiku kostnego przez komórki nowotworowe i ekspresję RANKL30.
Inne przyczyny hiperkalcemii
Hiperkalcemia spowodowana unieruchomieniem
Unieruchomienie, szczególnie całkowite przedłużone leżenie w łóżku u pacjentów z grupy ryzyka, może prowadzić do hiperkalcemii z powodu przyspieszonej resorpcji kości12. Hiperkalcemia spowodowana unieruchomieniem została opisana głównie u dzieci z unieruchomieniem ortopedycznym po złożonych złamaniach31.
Unieruchomienie w połączeniu ze zmniejszonym obciążeniem mechanicznym szkieletu sprzyja zaburzeniu równowagi między tworzeniem kości a resorpcją, z przewagą tej drugiej poprzez hamowanie tworzenia kości. Prowadzi to do resorpcji kości z ujemnym bilansem wapniowym, prowadzącym do osteopenii, osteoporozy i hiperkalcemii, która może wystąpić w wyniku przedłużonego unieruchomienia po oparzeniach, urazach kręgosłupa, poważnym udarze, złamaniu biodra i operacji bariatrycznej31.
Hiperkalcemia związana z unieruchomieniem jest spowodowana zwiększonym wypływem wapnia z kości z powodu zwiększonej aktywności osteoklastycznej. Prowadzi to do zwiększonego stężenia wapnia w surowicy, zmniejszonego stężenia parathormonu (PTH) i witaminy D 1,25(OH)2 związanego z podwyższonym poziomem wapnia w moczu i N-telopeptydu. W hiperkalcemii spowodowanej unieruchomieniem obserwuje się niskie poziomy PTH z powodu hamującego wpływu wysokich poziomów wapnia na wydzielanie PTH. Obserwuje się również niskie poziomy witaminy D 1,25(OH)2, ponieważ PTH jest wymagany do przekształcenia witaminy D 25(OH) do witaminy D 1,25(OH)231.
Zespół mleczno-zasadowy
W zespole mleczno-zasadowym nadmierne ilości wapnia i wchłanianego alkalia są spożywane, co prowadzi do hiperkalcemii, zasadowicy metabolicznej i niewydolności nerek12. Najczęściej występuje, gdy osoba przyjmuje więcej niż 2000 miligramów suplementów wodorowęglanu wapnia dziennie wraz z wysokimi dawkami witaminy D32.
Zespół mleczno-zasadowy rozpoczyna się od rozwoju hiperkalcemii, która powoduje zwężenie tętniczek doprowadzających nerek, zmniejszając tym samym wskaźnik filtracji kłębuszkowej (GFR); prowadzi to do niewydolności nerek, która dodatkowo pogarsza zdolność nerek do wydalania wapnia, powodując coraz wyższe poziomy wapnia w surowicy33.
Hiperkalcemia prowadzi również do aktywacji receptora wyczuwającego wapń w grubej części wstępującej pętli, co powoduje natriurezę i utratę objętości34.
Hiperkalcemia w chorobach ziarniniakowych
Zaburzenia ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza, gruźlica, trąd, beryllioza, histoplazmoza i kokcydioidomikoza, prowadzą do hiperkalcemii i hiperkalciurii12. Hiperkalcemia w sarkoidozie jest wynikiem zwiększonej produkcji kalcytriolu (witaminy D 1,25) przez makrofagi pęcherzykowe w ziarniniakach, które zawierają enzym 1-alfa-hydroksylazę, przekształcający prekursor witaminy D do aktywnego kalcytriolu35.
Innym mechanizmem hiperkalcemii w sarkoidozie, jak zaobserwowano u niektórych pacjentów, jest zwiększona produkcja PTHrP, który, podobnie jak PTH, powoduje regulację w górę 1-alfa-hydroksylazy35.
Mechanizm powodujący zapalenie trzustki w hiperkalcemii może być związany z odkładaniem się wapnia w przewodzie trzustkowym i aktywacją trypsynogenu przez wapń w trzustce36.
Hiperkalcemia idiopatyczna indukowana kalcytriolem
Idiopatyczna hiperkalcemia indukowana kalcytriolem to rzadka przyczyna hiperkalcemii. Może naśladować hiperkalcemię wtórną do chorób ziarniniakowych, takich jak sarkoidoza, ale z widocznym brakiem zarówno wyników badań obrazowych, jak i badania fizykalnego zgodnych z chorobą37.
Jednolitym mechanizmem, najlepiej zobrazowanym przez sarkoidozę, jest zwiększona aktywacja pozanerkowej 1-hydroksylazy w makrofagach, prowadząca do zwiększonych poziomów 1,25(OH)2D (kalcytriolu)37.
Kalcytriol odgrywa kluczową rolę w homeostazy wapnia. Dlatego idiopatycznie podwyższone poziomy kalcytriolu prowadzą do hiperkalcemii, która jest oporna na mechanizmy sprzężenia zwrotnego, które zwykle zmniejszają produkcję parathormonu i obniżają poziomy wapnia38.
Hiperkalcemia w pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy
Hiperkalcemia może występować u pacjentów z pierwotną chorobą Addisona. Kombinacja zwiększonego dopływu wapnia do przestrzeni pozakomórkowej i zmniejszonego usuwania wapnia przez nerki odpowiada za hiperkalcemię. Mechanizmy odpowiedzialne za zmniejszenie usuwania wapnia to zmniejszona filtracja kłębuszkowa i zwiększona reabsorpcja wapnia w kanalikach39.
Oba czynniki nerkowe są wtórne do odwodnienia i szybko poprawiają się podczas nawodnienia za pomocą infuzji soli fizjologicznej. Zwiększona mobilizacja wapnia ma prawdopodobnie pochodzenie szkieletowe. Utrzymuje się ona niezależnie od stanu objętości, dopóki nie zostanie wdrożone leczenie hydrokortyzonem39.
Poziomy 1,25-dihydroksywitaminy D3 w surowicy są poniżej 10 pg/ml, nawet po normalizacji wskaźnika filtracji kłębuszkowej, ale powoli wracają do normalnego zakresu podczas substytucji kortykosteroidów39. Przypadek ten demonstruje, że fizjologiczne ilości glikokortykoidów zmniejszają resorpcję kości, normalizują stężenie wapnia w surowicy i przywracają produkcję 1,25-dihydroksywitaminy D339.
Podsumowanie patofizjologii hiperkalcemii
Hiperkalcemia jest powszechnym problemem klinicznym, który może wynikać z różnych zaburzeń. Główne mechanizmy patofizjologiczne obejmują zwiększoną resorpcję kości, zwiększone wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym i zmniejszone wydalanie wapnia przez nerki1.
Dwie najczęstsze przyczyny hiperkalcemii, odpowiadające za około 90% wszystkich przypadków, to pierwotna nadczynność przytarczyc i nowotwory złośliwe49. W przypadku hiperkalcemii związanej z nowotworem, około 80% przypadków jest spowodowanych przez PTHrP, podczas gdy pozostałe 20% jest spowodowane przez przerzuty do kości4.
Zrozumienie patofizjologii hiperkalcemii jest kluczowe dla odpowiedniego leczenia tego zaburzenia. W zależności od przyczyny, leczenie może obejmować nawodnienie, bisfosfoniany, kalcymimetyki, denosumab, kortykosteroidy lub leczenie choroby podstawowej4026.
Rokowanie w hiperkalcemii w dużej mierze zależy od jej etiologii. Wiele procesów powodujących hiperkalcemię jest łagodnych i ma proste opcje leczenia, które prowadzą do dobrego rokowania, takie jak hiperkalcemia wywołana lekami i pierwotna nadczynność przytarczyc41. Jednak w przypadku hiperkalcemii związanej z zaawansowanym nowotworem rokowanie może być gorsze, głównie z powodu samej choroby, a nie z powodu wysokiego poziomu wapnia40.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.