Grzybica płaska
Patofizjologia i mechanizm
Grzybica płaska (lichen planus, LP) to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której kluczową rolę odgrywa odpowiedź komórkowa limfocytów T, zwłaszcza cytotoksycznych CD8+. Patogeneza LP rozpoczyna się od modyfikacji antygenów naskórkowych przez czynniki egzogenne (wirusy, leki, alergeny), co prowadzi do aktywacji limfocytów CD8+ i indukcji apoptozy keratynocytów warstwy podstawnej. Mechanizmy cytotoksyczności obejmują wydzielanie TNF-α, granzymu B, perforyny, interakcje Fas-FasL oraz nadekspresję granulizyny. W surowicy pacjentów z LP obserwuje się podwyższone poziomy TNF-α, a w skórze zwiększoną ekspresję Fas-FasL, granzymu B, perforyny i granulizyny. Dodatkowo, w patogenezie uczestniczą szlaki zapalne Th1 oraz IL-23/Th-17, z nadmierną ekspresją IL-23 i IL-17, co podkreśla rolę osi IL-23/Th-17 w utrzymaniu przewlekłego stanu zapalnego. Mechanizmy niespecyficzne, takie jak aktywacja komórek tucznych, produkcja reaktywnych form tlenu (ROS) oraz przerwanie ciągłości błony podstawnej przez metaloproteinazy (MMP-9), również przyczyniają się do progresji choroby.
- Patogeneza grzybicy płaskiej (lichen planus)
- Rola limfocytów T w patogenezie
- Mechanizmy cytotoksyczne
- Szlaki zapalne
- Inne mechanizmy niespecyficzne
- Czynniki inicjujące
- Rola komórek dendrytycznych
- Predyspozycje genetyczne
- Rola mikroRNA
- Rola bakterii w patogenezie
- Immunofluorescencja w diagnostyce
- Podsumowanie mechanizmów patogenezy
Patogeneza grzybicy płaskiej (lichen planus)
Grzybica płaska (lichen planus, LP) jest przewlekłą chorobą zapalną o charakterze autoimmunologicznym, która może zajmować skórę, błony śluzowe, paznokcie i włosy. Chociaż dokładna etiologia tej choroby pozostaje nie w pełni poznana, obecne dowody naukowe wskazują na złożony mechanizm patogenetyczny związany głównie z odpowiedzią komórkową mediowaną przez limfocyty T.123
Rola limfocytów T w patogenezie
Przeważająca teoria patogenezy grzybicy płaskiej wskazuje na reakcję autoimmunologiczną mediowaną przez limfocyty T. Proces ten rozpoczyna się, gdy egzogenny czynnik (np. wirus, lek, alergen kontaktowy) modyfikuje własne antygeny naskórkowe, co prowadzi do aktywacji cytotoksycznych limfocytów T. Zmienione antygeny wykazują reaktywność krzyżową z normalnymi antygenami na keratynocytach warstwy podstawnej, co skutkuje ich apoptozą indukowaną przez limfocyty T.12
W patogenezie LP kluczową rolę odgrywają zarówno limfocyty CD8+ cytotoksyczne, jak i CD4+ pomocnicze. Wykazano, że w obrębie nabłonka i przylegających do uszkodzonych keratynocytów warstwy podstawnej dominują aktywowane limfocyty CD8+. We wczesnym etapie formowania zmian LP, limfocyty CD8+ rozpoznają antygen związany z kompleksem głównego układu zgodności tkankowej klasy I (MHC I) na keratynocytach. Po rozpoznaniu antygenu i aktywacji, cytotoksyczne limfocyty CD8+ indukują apoptozę keratynocytów.45
Badania wykazały, że uszkodzenie keratynocytów przez limfocyty CD8+ prowadzi do przerwania ciągłości błony podstawnej, umożliwiając napływ kolejnych limfocytów CD8+ i dalsze uszkodzenie komórek podstawnych, tworząc błędne koło prowadzące do przewlekłości choroby.5
Mechanizmy cytotoksyczne
Limfocyty CD8+ cytotoksyczne wywołują apoptozę keratynocytów poprzez różne mechanizmy, w tym:67
- Wydzielanie czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α)
- Sekrecję granzymów B
- Interakcje Fas-FasL (ligand Fas)
- Wydzielanie perforyny
- Nadekspresję granulizyny
W surowicy pacjentów z LP wykryto podwyższone poziomy TNF-α, a w skórze zwiększoną ekspresję Fas-FasL, granzymu B i perforyny w porównaniu z grupą kontrolną. Najnowsze badania potwierdziły także nadekspresję granulizyny zarówno w skórze, jak i we krwi obwodowej pacjentów z LP.89
Badania wskazują, że egzocytoza ziarnistości jest główną drogą cytotoksyczności u ludzi, jednak inne mechanizmy uzupełniają ten proces na różnych etapach choroby.2
Szlaki zapalne
Oprócz podstawowych mechanizmów cytotoksycznych, w immunopatogenezie LP centralną rolę odgrywają szlaki zapalne Th1 i IL-23/Th-17. Aktywność cytotoksycznych limfocytów T jest dodatkowo modulowana przez limfocyty Th1 i oś IL-23/Th-17.12
Wykazano nadmierną ekspresję IL-23 i IL-17 u pacjentów z LP w porównaniu z grupą kontrolną, co sugeruje potencjalną rolę osi IL-23/Th-17 w patogenezie LP. Kilka badań uznało IL-17 za kluczowy mediator immunopatogenezy LP.89
Plastyczność limfocytów Th17 w zależności od otaczającego środowiska oraz delikatna równowaga i wzajemne powiązania między limfocytami Th1, Th17 i Treg mogą mieć decydujący wkład w patogenezę LP.89
Inne mechanizmy niespecyficzne
Oprócz mechanizmów zależnych od antygenu, w patogenezie LP uczestniczą również mechanizmy niespecyficzne, które obejmują:10
- Białka szoku cieplnego (HSP)
- Reaktywne formy tlenu (ROS)
- Chemotaksję i degranulację komórek tucznych stymulowaną przez RANTES limfocytów T
- Ekspresję cząsteczek adhezyjnych komórek śródbłonka stymulowaną przez TNF-α komórek tucznych
- Aktywację metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej-9 (MMP-9) limfocytów T przez chymazę komórek tucznych
- Przerwanie ciągłości błony podstawnej nabłonka przez proteazy komórek tucznych lub MMP-9 limfocytów T
- Apoptozę keratynocytów wywołaną przerwaniem ciągłości błony podstawnej nabłonka
- Migrację śródnabłonkowych limfocytów CD8+ przez przerwania błony podstawnej
- Przedłużone przeżycie komórek zapalnych dzięki RANTES limfocytów T
- Niespecyficzną rekrutację limfocytów T przez chemokiny pochodzące z keratynocytów
Ostatecznym efektem działania cytokin prozapalnych jest produkcja reaktywnych form tlenu (ROS), które indukują apoptozę komórek.29
Warto zauważyć, że podczas gdy apoptoza komórek nabłonkowych w LP jest nasilona, śmierć komórek zapalnych jest zmniejszona, co przyczynia się do progresji procesu zapalnego.89
Czynniki inicjujące
Chociaż dokładna etiologia LP pozostaje nieustalona, zidentyfikowano szereg czynników, które mogą inicjować lub zaostrzać chorobę:1112
- Zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV) – stwierdzono związek między LP a zakażeniem HCV. Metaanaliza badań kliniczno-kontrolnych wykazała statystycznie istotną zależność między zakażeniem HCV a LP. W porównaniu z grupą kontrolną, pacjenci z LP mieli większą częstość występowania ekspozycji na HCV (iloraz szans = 5,4; 95% przedział ufności, 3,5 do 8,3), a pacjenci z zakażeniem HCV mieli zwiększoną częstość występowania LP (iloraz szans = 2,5; 95% przedział ufności, 2,0 do 3,1).
- Leki – niektóre leki mogą wywoływać reakcje lichenoidalne przypominające LP.
- Alergeny kontaktowe – np. w materiałach stomatologicznych lub pastach do zębów.
- Uraz mechaniczny – zjawisko Köbnera.
- Stres psychologiczny – okresy stresu i niepokoju są związane z zaostrzeniem LP.
- Zmiany mikrobiomu – mogą być czynnikiem wyzwalającym chorobę u osób genetycznie predysponowanych.
- Niedobór witaminy D – może być związany z ustną postacią LP.
Rola komórek dendrytycznych
Komórki dendrytyczne (DC), w tym komórki Langerhansa, odgrywają kluczową rolę w patogenezie LP jako komórki prezentujące antygen (APC). Okazuje się, że rekrutacja różnych podtypów DC, takich jak komórki Langerhansa, komórki dendrytyczne mieloidalne i plazmacytoidalne, stanowi kluczowe wydarzenie w patogenezie LP.15
Komórki dendrytyczne plazmacytoidalne (pDC) pozytywne dla TLR9 (receptora Toll-podobnego 9) mogą promować odpowiedzi immunologiczne Th17 w ustnej postaci LP stymulowanej przez katepsynę K pochodzącą z nabłonka. Aktywowane pDC produkują cytokiny związane z Th17 (IL-6, IL-23 i TGF-β) poprzez sygnalizację TLR9 indukowaną przez katepsynę K uwalnianą z zakażonego i uszkodzonego nabłonka, co prowadzi do przewlekłego zapalenia w OLP.1617
Predyspozycje genetyczne
Niektórzy pacjenci z LP mają pozytywny wywiad rodzinny. Zaobserwowano, że w dotkniętych rodzinach występuje zwiększona częstość antygenu leukocytów ludzkich (HLA)-B7. Inni badacze znaleźli związek między idiopatycznym LP a HLA-DR1 i HLA-DR10, co sugeruje, że LP może być uwarunkowany predyspozycją genetyczną.1118
Występowanie LP u bliźniąt jednojajowych wskazuje na genetyczne powiązanie LP. Jednak większość badań nie mogła udowodnić genetycznego związku z LP.18
Rola mikroRNA
MikroRNA (miRNA) są zaangażowane w różne procesy fizjologiczne i patologiczne, w tym odgrywają kluczową rolę w zapaleniu i odpowiedzi immunologicznej. Badanie miRNA jest istotne dla zrozumienia patogenezy LP.19
Zidentyfikowano kilka miRNA, które mogą odgrywać rolę w patogenezie LP:
- miR-123, miR-647 i miR-31 mogą, poprzez circ_003912, mieć udział w patogenezie erozyjnej postaci ustnego LP
- miR-122 może promować apoptozę keratynocytów w LP
- zmiany w ekspresji miR-21 i miR-125a mogą prowadzić do transformacji nowotworowej
Rola bakterii w patogenezie
Według najnowszych dowodów, pacjenci z ustną postacią LP mają większe prawdopodobieństwo zakażenia patogenami przyzębia w porównaniu z pacjentami bez LP. Porphyromonas gingivalis i Aggregatibacter actinomycetemcomitans, główne patogeny przyzębia, są wykrywane na wyższych poziomach u pacjentów z LP.20
Bakterie nieustannie uwalniają nanocząsteczki zwane pęcherzykami zewnątrzkomórkowymi (EVs), które pośredniczą w interakcjach między patogenami a komórkami gospodarza. Pęcherzyki zewnątrzkomórkowe pochodzące z kluczowych patogenów przyzębia, Porphyromonas gingivalis i Aggregatibacter actinomycetemcomitans, wywołują odpowiedź zapalną i aktywują szlaki sygnałowe STAT3, ściśle odzwierciedlając cechy patofizjologiczne obserwowane w LP.20
Bakteryjne pęcherzyki zewnątrzkomórkowe mogą znacząco zwiększać poziom cytokin prozapalnych, takich jak TNF, IL-6, IL-8 i IL-1β w keratynocytach, naśladując środowisko zapalne obserwowane w zmianach LP.21
Immunofluorescencja w diagnostyce
Badania immunofluorescencji bezpośredniej u pacjentów z LP wykazują odkładanie się wielu immunoglobulin i fibryny na granicy skórno-naskórkowej oraz w ciałkach koloidowych. LP jest chorobą o podłożu immunologicznym, która w badaniach DIF wykazuje linijne i postrzępione szerokie pasmo barwienia fibrynogenem, immunoglobulinami i dopełniaczem wzdłuż granicy skórno-naskórkowej.22
Wzór barwienia w LP jest linijny, ziarnisty, szeroki, nieciągły i postrzępiony, wraz z odkładaniem się ciałek koloidowych. Najbardziej charakterystyczne dla LP są nieregularne, postrzępione złogi.22
Podsumowanie mechanizmów patogenezy
Patogeneza grzybicy płaskiej jest złożonym procesem, który obejmuje:21
- Ekspozycję na czynnik zewnętrzny (wirus, lek, alergen kontaktowy) u osób genetycznie predysponowanych
- Modyfikację własnych antygenów naskórkowych
- Prezentację antygenu przez komórki Langerhansa i inne komórki dendrytyczne limfocytom T
- Aktywację antygen-specyficznych limfocytów T CD4+ pomocniczych i CD8+ cytotoksycznych
- Klonalną ekspansję antygen-specyficznych limfocytów T
- Apoptozę keratynocytów wywołaną przez antygen-specyficzne limfocyty T CD8+ cytotoksyczne poprzez różne mechanizmy (TNF-α, granzym B, interakcje Fas-FasL)
- Uwolnienie cytokin prozapalnych, które przyciągają dodatkowe limfocyty do rozwijającej się zmiany
- Przerwanie ciągłości błony podstawnej przez metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej
- Podtrzymywanie procesu zapalnego przez liczne mechanizmy niespecyficzne
Obecne zrozumienie patogenezy LP wskazuje, że jest to złożony proces, w którym uczestniczą zarówno mechanizmy zależne od antygenu, jak i niezależne od antygenu, z kluczową rolą limfocytów T CD8+ cytotoksycznych oraz szlaków zapalnych Th1 i IL-23/Th-17.2110
Pomimo znacznych postępów w zrozumieniu patogenezy grzybicy płaskiej, wiele aspektów tej choroby pozostaje niewyjaśnionych, co wskazuje na potrzebę dalszych badań w celu opracowania bardziej ukierunkowanych i skutecznych metod terapeutycznych.2123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.