Ependymoma
Epidemiologia
Ependymoma to rzadki nowotwór ośrodkowego układu nerwowego, stanowiący około 1,7% wszystkich guzów mózgu i OUN, z roczną zapadalnością 0,29-0,6/100 000 osób (średnio 0,41/100 000 wg SEER). Charakteryzuje się bimodalnym rozkładem wieku zachorowania: szczyt u dzieci 0-4 lat (0,48/100 000 osobo-lat) oraz u dorosłych 55-59 lat (0,61/100 000 osobo-lat), z medianą wieku diagnozy 44 lata. U dzieci ependymoma to trzeci najczęstszy guz mózgu, z 25-40% pacjentów poniżej 2 lat. Lokalizacja guza zależy od wieku: u dzieci 90% wewnątrzczaszkowo (65-75% w tylnej jamie czaszki), u dorosłych 60-65% w rdzeniu kręgowym. Współczynnik zapadalności jest wyższy u mężczyzn (0,227/100 000) niż u kobiet (0,166/100 000), a także częstszy u osób rasy białej i nie-latynoskich. Przeżycie względne wynosi 93%, 85%, 80% i 75% po 1, 3, 5 i 10 latach, z 5-letnim wskaźnikiem 88,2%, jednak rokowanie pogarsza się u dzieci, osób starszych, przy anaplastycznym stopniu III, lokalizacji wewnątrzczaszkowej oraz przy niecałkowitej resekcji guza (przeżycie 51-80% przy całkowitej resekcji vs. 0-26% przy resekcji <90%).
Epidemiologia Ependymoma
Ependymoma to stosunkowo rzadki nowotwór ośrodkowego układu nerwowego (OUN), który występuje zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Według danych z Central Brain Tumor Registry of the United States (CBTRUS), guzy ependymalne stanowią około 1,7% wszystkich guzów mózgu i OUN1. Roczna zachorowalność na ependymoma waha się od 0,29 do 0,6 przypadków na 100 000 osób2. Badania oparte na danych z rejestru Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) wykazały średnią roczną skorygowaną względem wieku zapadalność na poziomie 0,41 na 100 000 osób34.
Rozkład wieku
Ependymoma charakteryzuje się bimodalnym rozkładem wieku zachorowania, z pierwszym szczytem występowania u małych dzieci i drugim w wieku dorosłym5. Według danych epidemiologicznych, pierwszy szczyt występuje w grupie wiekowej 0-4 lat (0,48/100 000 osobo-lat), następnie zapadalność maleje do wczesnych lat 20-tych, po czym ponownie wzrasta, osiągając drugi szczyt w grupie wiekowej 55-59 lat (0,61/100 000 osobo-lat)6. Mediana wieku w momencie diagnozy wynosi 44 lata dla wszystkich grup wiekowych1.
W populacji pediatrycznej ependymoma jest trzecim najczęstszym guzem mózgu, po gwiaździakach i rdzeniakozu płodowym (medulloblastoma)7. U dzieci mediana wieku w momencie diagnozy wynosi około 5 lat, przy czym 25-40% pacjentów jest w wieku poniżej 2 lat8. W przypadku dorosłych, większość wewnątrzczaszkowych ependymoma występuje przed 40 rokiem życia9.
Rozkład płci i rasy
Badania epidemiologiczne wskazują na nieznacznie większą częstość występowania ependymoma u mężczyzn niż u kobiet10. Dane z badania SEER wykazały, że współczynnik zapadalności na 100 000 osobo-lat był znacząco wyższy u mężczyzn (0,227 ± 0,029) niż u kobiet (0,166 ± 0,03)11. Stosunek zachorowań mężczyzn do kobiet wynosi około 1,3:12.
Pod względem rozkładu rasowego, ependymoma występuje częściej u osób rasy białej niż u innych grup rasowych oraz częściej u osób pochodzenia nie-latynoskiego w porównaniu z Latynosami4. Badania wykazały również wyższe ryzyko śmiertelności wśród pacjentów rasy czarnej pochodzenia nie-latynoskiego w porównaniu z pacjentami rasy białej pochodzenia nie-latynoskiego, z największym ryzykiem wśród pacjentów pediatrycznych12.
Lokalizacja anatomiczna
Lokalizacja ependymoma jest silnie zależna od wieku pacjenta2. U dzieci około 90% ependymoma występuje wewnątrzczaszkowo, a tylko 10% w rdzeniu kręgowym13. W populacji pediatrycznej 65-75% przypadków ependymoma zlokalizowanych jest w tylnym dole czaszki wokół czwartej komory mózgu14.
Natomiast u dorosłych 60-65% ependymoma występuje w rdzeniu kręgowym, a tylko 40% wewnątrzczaszkowo1315. Ependymoma stanowią około 17% wszystkich guzów rdzenia kręgowego u dorosłych i są najczęstszym śródrdzeniowym nowotworem w tej populacji, stanowiąc 40-60% z 2700 pierwotnych guzów rdzenia kręgowego diagnozowanych w Stanach Zjednoczonych każdego roku15.
W rdzeniu kręgowym około 50% ependymoma występuje w odcinku lędźwiowo-krzyżowym lub w nicią końcową, natomiast pozostałe 50% zlokalizowane jest w różnych miejscach rdzenia szyjnego lub piersiowego9.
Trendy czasowe w zapadalności
Analiza danych z rejestru SEER z lat 1973-2003 wykazała, że zapadalność na ependymoma wzrosła znacząco wśród dorosłych, natomiast nie odnotowano istotnych zmian wśród dzieci1611. Nie zaobserwowano gwałtownych zmian w zachorowalności w żadnym konkretnym roku, zarówno przed, jak i po uwzględnieniu wieku11.
W przypadku szczególnego podtypu – ependymoma śluzowo-brodawkowatego (myxopapillary ependymoma, MPE), który stanowi 9-13% wszystkich guzów ependymalnych i około 83% ependymoma zlokalizowanych w obszarze nicią końcową, nie wykazano znaczących zmian w zachorowalności między 2004 a 2015 rokiem1718.
Przeżycie i prognozy
Ogólnie rzecz biorąc, względne wskaźniki przeżycia dla ependymoma są stosunkowo korzystne i wynoszą 93%, 85%, 80% i 75% odpowiednio po 1, 3, 5 i 10 latach od diagnozy4. Pięcioletni wskaźnik przeżycia względnego dla ependymoma wynosi 88,2%19.
Istnieje jednak znaczne zróżnicowanie przeżycia w zależności od wieku, lokalizacji guza i stopnia złośliwości histologicznej4. Gorsze wskaźniki przeżycia obserwuje się w następujących grupach:
- Dzieci i młodzież3
- Najstarsza grupa wiekowa dorosłych3
- Pacjenci z anaplastycznym ependymoma (stopień III)4
- Guzy zlokalizowane wewnątrzczaszkowo4
Przypadki pediatryczne mają gorsze wyniki w porównaniu z dorosłymi z wielu powodów, w tym wyższego odsetka anaplastycznych ependymoma i większego odsetka przypadków choroby wewnątrzczaszkowej3.
Wskaźniki przeżycia zależą również od zakresu resekcji guza. W przypadku całkowitego lub prawie całkowitego usunięcia guza wskaźnik przeżycia wynosi 51-80%, natomiast przy usunięciu mniej niż 90% guza spada do 0-26%7.
W przypadku guzów rdzenia kręgowego, pacjenci z ependymoma mają znacznie lepsze przeżycie niż pacjenci z innymi typami histologicznymi20. Dla ependymoma śluzowo-brodawkowatego (MPE) 10-letnie całkowite przeżycie przekracza 90%21.
Czynniki prognostyczne
Zidentyfikowano kilka czynników prognostycznych mających wpływ na przeżycie pacjentów z ependymoma:
Czynniki związane z pacjentem
- Wiek: Zarówno najmłodsze, jak i najstarsze grupy wiekowe mają gorsze rokowanie4. U dzieci starszy wiek i lokalizacja w rdzeniu kręgowym są predyktorami poprawy 5-letniego przeżycia15.
- Stan cywilny: Analiza wieloczynnikowa wykazała, że stan cywilny jest czynnikiem wpływającym zarówno na 5-letnie, jak i 10-letnie całkowite przeżycie pacjentów z MPE17.
- Rasa/pochodzenie etniczne: Badania wykazały wyższe ryzyko śmiertelności wśród pacjentów rasy czarnej pochodzenia nie-latynoskiego12.
Czynniki związane z guzem
- Stopień złośliwości histologicznej: Pacjenci z anaplastycznym ependymoma (stopień III) mają gorsze rokowanie4. System stopniowania WHO nadal ma wartość prognostyczną, szczególnie rozróżnienie stopnia 2 i 3 w ependymoma wewnątrzczaszkowym22.
- Lokalizacja: Guzy wewnątrzczaszkowe, szczególnie zlokalizowane w mózgu, wiążą się z gorszym rokowaniem niż guzy rdzenia kręgowego4.
- Typ molekularny: Najnowsza klasyfikacja molekularna wyróżnia 9 podgrup ependymoma, które lepiej odzwierciedlają heterogeniczność biologiczną, kliniczną i histopatologiczną tych guzów22.
Czynniki związane z leczeniem
- Zakres resekcji: Zakres resekcji jest niezależnym czynnikiem prognostycznym dla całkowitego przeżycia i przeżycia wolnego od progresji22. Całkowita resekcja znacząco poprawia rokowanie7.
- Radioterapia: Rola radioterapii jest zróżnicowana w zależności od typu i lokalizacji guza. W niektórych badaniach radioterapia wydłużała przeżycie wolne od progresji u pacjentów po subtotalnej resekcji22, podczas gdy w innych wykazano negatywną rolę w leczeniu MPE17.
Analiza danych z National Cancer Data Base (NCDB) dla 548 pacjentów z zlokalizowanym ependymoma stopnia II lub III nie wykazała różnicy w całkowitym przeżyciu po zastosowaniu eskalacji dawki radioterapii2324.
Predyspozycje genetyczne
Etiologia ependymoma jest w dużej mierze nieznana, a badania sekwencjonowania DNA germinalnego koncentrujące się na dziecięcych ependymoma są ograniczone25. Meta-analiza łącząca wyniki badań sekwencjonowania germinalnego w dziecięcych nowotworach wykazała ogólną częstość patogennych wariantów germinalnych na poziomie 3,4% (7/207) u dzieci z ependymoma25.
Związek między nerwiakowłókniakowatością typu 2 (NF2) a ependymoma rdzenia jest dobrze udokumentowany, a warianty somatyczne NF2 są powtarzalnie zmienione w ependymoma o lokalizacji wewnątrzrdzeniowej25. Ependymoma śródrdzeniowe mogą występować u pacjentów z NF2, która jest chorobą dziedziczną13. Niemniej jednak, patogenne warianty germinalne NF2 są stosunkowo rzadkie w ogólnej populacji pediatrycznych ependymoma i wyjaśniają tylko niewielką część przypadków – wśród 173 dzieci z ependymoma włączonych do przeglądanych badań sekwencjonowania germinalnego w dziecięcych nowotworach, tylko u dwóch pacjentów (1,2%) stwierdzono patogenne zmiany NF225.
Patogenne warianty germinalne NF1 są niezwykle rzadkie wśród dzieci z ependymoma26. W jednym z badań wykryto prawdopodobnie patogenny wariant LZTR1 (p.Gln762Ter [c.2284CT]), niewykryty wśród 125 000 zdrowych dorosłych w bazie gnomAD, u dziecka z rozpoznaniem ependymoma czwartej komory PF-EPN-A1c26.
Populacyjne badanie sekwencjonowania germinalnego w dziecięcych ependymoma, obejmujące analizę genów o ograniczonej zmienności, ustaliło, że predyspozycja genetyczna odgrywa rolę u mniej niż 4% pacjentów26.
Nadzór i monitorowanie
Regularne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) w połączeniu z oceną kliniczną jest ogólnie zalecane po leczeniu ependymoma14. Badania wykazały, że pacjenci, u których nawrót guza został wykryty przez rutynowe obrazowanie kontrolne, mieli lepsze drugie przeżycie wolne od progresji niż pacjenci, u których nawrót guza został wykryty na podstawie objawów klinicznych14.
Większość lekarzy uzyskuje MRI mózgu i/lub rdzenia kręgowego w następujących odstępach czasu14:
- Pierwsze 2-3 lata po leczeniu: Co 3-4 miesiące
- 4-5 lat po leczeniu: Co 6 miesięcy
- Ponad 5 lat po leczeniu: Corocznie, ze względu na wysoką częstość późnych nawrotów
Ze względu na możliwość późnych nawrotów standardem jest długoterminowa obserwacja22. W przypadku MPE zalecane są częste badania kontrolne w celu wczesnego wykrycia nawracającej choroby z cechami anaplastycznymi21.
Badanie obrazów uzyskanych u 52 dzieci z wewnątrzczaszkowymi ependymoma wykazało, że nadzór obrazowy ujawnia znaczną liczbę bezobjawowych nawrotów, a przeżycie wydaje się być lepsze u tych pacjentów w porównaniu z pacjentami zidentyfikowanymi na podstawie objawów27. Poprawa przeżycia jest uważana za większą niż oczekiwana tylko na podstawie wcześniejszego rozpoznania27.
W przypadku MPE, które mogą rozprzestrzeniać się w ośrodkowym układzie nerwowym, zalecane jest badanie przesiewowe całej osi OUN w momencie rozpoznania i podczas obserwacji28. Dane dotyczące leczenia MPE są ograniczone, ale wskazują, że radioterapia jest skuteczna w przypadku guza resztkowego po subtotalnej resekcji oraz w przypadku choroby przerzutowej28.
Ograniczenia badań epidemiologicznych
Mimo znaczących postępów w zrozumieniu epidemiologii ependymoma, badania wciąż napotykają na pewne ograniczenia:
- Rzadkość występowania ependymoma stanowi wyzwanie w określeniu optymalnego zarządzania tymi jednostkami chorobowymi1.
- Literatura dotycząca wewnątrzczaszkowych ependymoma u dorosłych jest skąpa, ponieważ większość serii łączy pediatryczne i dorosłe ependymoma, guzy stopnia II i III, są retrospektywne, obejmują ograniczoną liczbę pacjentów i obejmują kilka dekad, w których zmieniały się metody diagnostyczne i terapeutyczne2.
- Badania epidemiologiczne dotyczące guzów rdzenia kręgowego są rzadkie, a badania dotyczące pierwotnych guzów śródrdzeniowych są jeszcze rzadsze29.
- Możliwe są pewne różnice wynikające z różnic w procedurach diagnostycznych między krajami i brakiem danych pediatrycznych w niektórych regionach30.
Podsumowując, ependymoma stanowią stosunkowo rzadką, ale istotną grupę nowotworów OUN, których charakterystyka epidemiologiczna znacząco różni się w zależności od wieku, lokalizacji anatomicznej i podtypu histologicznego. Dalsze badania, szczególnie te uwzględniające nową klasyfikację molekularną, są niezbędne do lepszego zrozumienia czynników ryzyka, progresji choroby i optymalizacji strategii leczenia dla różnych podgrup pacjentów.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.