Dermografizm
Diagnostyka i diagnoza
Dermografizm, czyli pokrzywka dermograficzna, jest jedną z najczęstszych form pokrzywki indukowanej fizycznie, występującą u 2-5% populacji. Diagnoza opiera się na klinicznym teście polegającym na lekkim potarciu lub zadrapaniu skóry (najczęściej na ramieniu lub plecach) tępym narzędziem, np. szpatułką językową, i obserwacji pojawienia się wypukłej linii lub bąbla pokrzywkowego w ciągu 5-7 minut. W diagnostyce stosuje się także specjalistyczne urządzenia, takie jak dermografometr czy FricTest, gdzie dodatnia odpowiedź definiowana jest jako bąbel o szerokości 3 mm po 10 minutach od prowokacji. Mechanizm dermografizmu to wyolbrzymiona potrójna odpowiedź Lewisa, obejmująca rozszerzenie naczyń włosowatych, odruchowe rozszerzenie tętniczek oraz powstanie linijnego obrzęku. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić przewlekłą pokrzywkę, mastocytozę układową, pokrzywkę barwnikową oraz alergię na lateks. Biopsja skóry jest rzadko konieczna, a histopatologia wykazuje niespecyficzny obrzęk skóry właściwej z niewielką infiltracją jednojądrzastą.
Dermografizm – Diagnostyka
Dermografizm, znany również jako dermografia lub pokrzywka dermograficzna, jest jedną z najczęstszych form pokrzywki indukowanej fizycznie, dotykającą około 2-5% populacji ogólnej12. Nazwa pochodzi od greckiego terminu oznaczającego „pisanie na skórze”, co odnosi się do charakterystycznej reakcji, w której lekkie zadrapanie lub potarcie skóry powoduje powstanie wypukłych, zapalnych linii lub bąbli pokrzywkowych w kształcie zastosowanej siły zewnętrznej34.
Diagnostyka kliniczna
Diagnoza dermografizmu jest zazwyczaj prosta i opiera się głównie na obserwacji charakterystycznej reakcji skóry na bodźce mechaniczne5. Diagnoza stawiana jest na podstawie badania klinicznego i nie wymaga zwykle badań histopatologicznych ani biochemicznych6. Lekarz diagnozujący dermografizm wykonuje prosty test skórny, polegający na:
- Lekkim potarciu lub zadrapaniu skóry tępym przedmiotem, najczęściej szpatułką/łopatką językową (lub innym narzędziem) na skórze ramienia lub pleców78
- Obserwacji miejsca testu przez kilka minut w celu wykrycia reakcji9
- Potwierdzeniu diagnozy, jeśli w ciągu kilku minut pojawia się wypukła linia lub bąbel pokrzywkowy w miejscu podrażnienia10
Dermografizm uznaje się za dodatni, gdy wystąpi charakterystyczna reakcja polegająca na pojawieniu się linijnych bąbli pokrzywkowych w miejscu zadrapania lub potarcia skóry w ciągu 5-7 minut od podrażnienia11. Zmiany te układają się zgodnie z kierunkiem i orientacją zadrapania i mogą przypominać pismo na skórze12.
Miejsca wykonywania testu
Wybór miejsca wykonania testu ma istotne znaczenie w diagnostyce dermografizmu. Obszary skóry chronione przed regularnym naciskiem i wpływami środowiskowymi (np. plecy) są zazwyczaj bardziej reaktywne niż miejsca bardziej eksponowane (np. pośladki i kończyny)1314. Z tego powodu dermografizm najłatwiej wywołać na tułowiu w porównaniu z kończynami15.
Narzędzia diagnostyczne
W praktyce klinicznej stosowane są różne narzędzia do diagnostyki dermografizmu:
- Szpatułka językowa – najczęściej używane narzędzie w codziennej praktyce16
- Dermografometr – specjalistyczne urządzenie z rysiakiem na sprężynie, które może być używane do stosowania stopniowanego, powtarzalnego nacisku (np. 3600 g/cm²) i rejestrowania reakcji skórnych; wykorzystywane głównie w placówkach badawczych17
- FricTest – zwalidowany, łatwy w użyciu dermografometr do diagnozowania pacjentów z objawowym dermografizmem i do pomiaru ich progów wyzwalających i aktywności choroby18
- Długopis kulkowy – proste narzędzie w diagnostyce dermografizmu i opóźnionej pokrzywki fizycznej19
- Skin writometer – nowe urządzenie plastikowe z trzema ramionami o różnej długości, stosowane do diagnostyki i określania progu prowokacji u pacjentów z objawowym dermografizmem20
Dodatnia odpowiedź w teście FricTest jest definiowana jako bąbel pokrzywkowy o szerokości 3 mm (średnica końcówek FricTest) po 10 minutach od prowokacji21.
Reakcja trójfazowa Lewisa
Mechanizm dermografizmu opisuje się często jako wyolbrzymioną postać tzw. potrójnej odpowiedzi Lewisa. Mocne potarcie skóry wywołuje początkowo czerwoną linię (rozszerzenie naczyń włosowatych), po której następuje rozszerzenie rumienia na zasadzie odruchu aksonowego (rozszerzenie tętniczek) oraz powstanie linijnego bąbla pokrzywkowego (przesięk płynu/obrzęk)22. Dermografizm jest uważany za wyolbrzymienie tej potrójnej odpowiedzi23.
Rodzaje dermografizmu
W diagnostyce istotne jest rozróżnienie między różnymi rodzajami dermografizmu:
- Prosty dermografizm – obserwowany u około 1,5-5% zdrowych osób, uważany za normalne zjawisko fizjologiczne2425
- Objawowy dermografizm – charakteryzuje się obecnością świądu i ogólnie niższym progiem urticariogennym26
- Biały dermografizm – przy potarciu skóry osób atopowych, potarta okolica staje się najpierw rumieniowa, ale rumień zastępowany jest w ciągu 10-15 sekund bladością, która może utrzymywać się przez 60 sekund lub dłużej27
- Fałszywy dermografizm – może objawiać się podobnie klinicznie jak dermografizm, ale ma inny mechanizm podstawowy28
Biały dermografizm jest uważany za stygmat konstytucyjny atopowego zapalenia skóry i choć jest jednym z drobnych kryteriów diagnostycznych według Hanifina i Rajki, większość badań nie potwierdziła statystycznej zależności między jego występowaniem a atopowym zapaleniem skóry29.
Rozpoznanie różnicowe
W diagnostyce dermografizmu należy rozważyć różne schorzenia, które mogą dawać podobne objawy lub być z nim związane30:
- Przewlekła pokrzywka – dermografizm występuje u około 22% pacjentów z przewlekłą idiopatyczną pokrzywką, choć niektórzy autorzy uważają, że nie jest on zwiększony w przewlekłej idiopatycznej pokrzywce31
- Mastocytoza układowa – zwiększona liczba komórek tucznych w skórze3233
- Pokrzywka barwnikowa (urticaria pigmentosa) – choroba charakteryzująca się obecnością objawu Dariera34
- Alergia na lateks – może dawać podobne objawy skórne3536
Objawowy dermografizm należy odróżnić od objawu Dariera obserwowanego w pokrzywce barwnikowej i mastocytozie układowej, w których rzeczywista liczba komórek tucznych w skórze jest zwiększona z powodu hiperplazji komórek tucznych37. Objaw Dariera różni się od dermografizmu, ponieważ ten drugi dotyczy również skóry niezmienionej38.
Biopsja skóry
Biopsja skóry jest rzadko wymagana w diagnostyce dermografizmu, z wyjątkiem przypadków, gdy konieczne jest odróżnienie tego schorzenia od mastocytozy39. Histologia dermografizmu jest niespecyficzna, z obrzękiem skóry właściwej i kilkoma okołonaczyniowymi komórkami jednojądrzastymi4041. Histopatologia dermografizmu wykazuje obrzęk skóry właściwej z kilkoma okołonaczyniowymi komórkami jednojądrzastymi, podobnie do histologii ostrej pokrzywki42.
Diagnostyka przed testami prowokacyjnymi
Dermografizm powinien być rutynowo badany przed przeprowadzeniem testów prowokacyjnych, takich jak testy na alergie pokarmowe lub lekowe, nawet bez sugestywnej historii objawowego dermografizmu. W przypadku obecności objawowego dermografizmu, testy prowokacyjne powinny być przeprowadzane z eliminacją bodźców fizycznych43.
Warto zaznaczyć, że dermografizm może utrudniać interpretację testów skórnych na alergeny. Pacjenci z dermografizmem mogą nie kwalifikować się do standardowych testów skórnych z powodu ryzyka fałszywie dodatnich wyników44. W takich przypadkach alternatywnym podejściem jest pomiar swoistego IgE w surowicy45.
Markery diagnostyczne i czynniki wpływające
Kilka czynników może wpływać na diagnostykę dermografizmu:
- Leki przeciwhistaminowe przyjmowane w poprzednich dniach mogą powodować wynik fałszywie ujemny46
- U niektórych pacjentów z dermografizmem aktywność choroby może być zależna od czynników takich jak jedzenie i ćwiczenia47
- U 2/3 pacjentów z objawowym dermografizmem nastąpił wzrost aktywności choroby po jedzeniu
- Ćwiczenia często poprawiały aktywność objawowego dermografizmu u 8 na 10 pacjentów
- Ćwiczenia chroniły pacjentów przed pogorszeniem po jedzeniu w połowie przypadków
Z tego powodu zaleca się, aby lekarze badający pacjentów pod kątem aktywności choroby poprzez testy prowokacyjne doradzali swoim pacjentom, aby nie jedli ani nie ćwiczyli przed testem, tak aby można było ocenić rzeczywistą aktywność choroby i progi48.
Diagnoza dermografizmu jamy ustnej
Choć rzadko opisywana w literaturze, dermografizm może również obejmować tkanki jamy ustnej49. W takich przypadkach pacjenci mogą wykazywać zwiększoną wrażliwość tkanek jamy ustnej na niewielki nacisk, co może niekorzystnie wpływać na procedury higieny jamy ustnej50.
Diagnoza dermografizmu jamy ustnej jest głównie kliniczna i opiera się na charakterystycznym wyglądzie linijnych bąbli po mechanicznej stymulacji błony śluzowej jamy ustnej51. Uznanie tego łagodnego zaburzenia i zapewnienie pacjenta o jego nieszkodliwości są ważne w leczeniu tego schorzenia52.
Podsumowanie diagnostyki
Diagnostyka dermografizmu jest zwykle prosta i opiera się na obserwacji charakterystycznej reakcji skóry na bodźce mechaniczne53. Kluczową cechą dermografizmu jest to, że bąbel pokrzywkowy (wzniesione, swędzące miejsce na skórze, które czasami jest jawnym objawem alergii) znika po pewnym czasie i nie pozostawia trwałego śladu na skórze54.
Diagnostykę dermografizmu przeprowadza się poprzez:
- Lekkie potarcie lub zadrapanie skóry tępym przedmiotem
- Obserwację miejsca testu przez kilka minut
- Potwierdzenie diagnozy, jeśli pojawi się wypukła linia lub bąbel pokrzywkowy
Dermografizm jest łagodnym schorzeniem, które zazwyczaj nie wymaga leczenia, chyba że objawy są nasilone lub przedłużone55. Naturalny przebieg dermografizmu jest nieprzewidywalny i może trwać od miesięcy do lat lub występować okresowo. U wielu osób dermografizm poprawia się z czasem i ustępuje samoistnie lub po leczeniu56.
Chociaż dermografizm jest często wywoływany przez stres i może być krępujący, zwłaszcza jeśli powoduje świąd, jest on powszechny i bardzo normalny, i zazwyczaj nie wpływa na jakość życia57. Przy odpowiedniej rutynie pielęgnacji skóry, kontroli stresu i leczeniu można zmniejszyć jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.