Choroba trzewna
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Choroba trzewna (celiakia) to przewlekła autoimmunologiczna enteropatia wywołana spożyciem glutenu u osób genetycznie predysponowanych, charakteryzująca się zapaleniem dwunastnicy. Rokowanie zależy od czasu diagnozy, przestrzegania diety bezglutenowej oraz rozwoju powikłań. Wczesne wykrycie i ścisłe stosowanie diety prowadzi do cofnięcia większości uszkodzeń i poprawy jakości życia, jednak chorzy mają nieznacznie podwyższone ryzyko śmiertelności, zwłaszcza z powodu chorób sercowo-naczyniowych (wzrost ryzyka o 27%, HR=1,27; 95% CI: 1,11-1,45), nowotworów jelita cienkiego (4-krotnie wyższe ryzyko) oraz chorób układu oddechowego. Późna diagnoza (po 50. roku życia) i nieprzestrzeganie diety zwiększają śmiertelność, a ryzyko powikłań nowotworowych, takich jak chłoniaki jelitowe (ok. 7% przypadków) i gruczolakorak jelita cienkiego, jest istotne. Oporna choroba trzewna (RCD), występująca u około 5% pacjentów, wiąże się z wysoką śmiertelnością, zwłaszcza typu 2, gdzie czynniki ryzyka 5-letniej śmiertelności to wiek diagnozy (HR=2,21 na każde 20 lat; 95% CI: 1,38-3,55), nieprawidłowe śródnabłonkowe limfocyty (HR=2,85; 95% CI: 1,22-6,62) oraz niskie stężenie albuminy (HR=0,72 na wzrost o 0,5 g/dl; 95% CI: 0,61-0,85).
Rokowanie w chorobie trzewnej (Celiac disease Prognosis)
Choroba trzewna (ang. celiac disease) to przewlekła choroba autoimmunologiczna dotycząca wielu narządów, charakteryzująca się zapaleniem dwunastnicy u osób predysponowanych genetycznie, wywoływana przez spożycie glutenu. 1 Rokowanie w chorobie trzewnej jest złożone i zależy od wielu czynników, w tym czasu diagnozy, ścisłego przestrzegania diety bezglutenowej oraz rozwoju potencjalnych powikłań.
Ogólne rokowanie w chorobie trzewnej
Ogólnie rokowanie dla pacjentów z prawidłowo zdiagnozowaną i leczoną chorobą trzewną jest doskonałe. 1 Większość uszkodzeń spowodowanych przez chorobę trzewną może zostać cofnięta po wprowadzeniu diety bezglutenowej. 2 Jednak badania pokazują, że osoby z chorobą trzewną mają nieznacznie, ale istotnie zwiększoną śmiertelność w porównaniu do populacji ogólnej. 3
Największe badanie tego rodzaju, analizujące długoterminowe dane zdrowotne pacjentów z chorobą trzewną w Szwecji w latach 1969-2017, wykazało zwiększone ryzyko zgonu ze wszystkich przyczyn. Analizując poszczególne przyczyny, pacjenci z chorobą trzewną wykazywali nieznacznie, ale istotnie wyższe ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów lub chorób układu oddechowego, takich jak grypa i zapalenie płuc. 3
Czynniki wpływające na rokowanie
Wiek diagnozy
Wiek w momencie diagnozy choroby trzewnej ma istotny wpływ na rokowanie. Badania wykazały, że późna diagnoza (po 50. roku życia) i/lub nieprzestrzeganie ścisłej diety bezglutenowej może prowadzić do wyższej śmiertelności w porównaniu do populacji ogólnej. 4 Wczesne wykrycie choroby trzewnej jest kluczowe, ponieważ szybka interwencja i leczenie mogą znacząco poprawić jakość życia pacjentów i spowolnić postęp choroby. 5
Badanie kohortowe wykazało, że ryzyko śmiertelności dotyczyło wszystkich grup wiekowych, ale było najbardziej podwyższone wśród dorosłych w wieku 18-39 lat. Było ono najwyższe w pierwszym roku po diagnozie, ale pozostawało istotne nawet po 10 latach stosowania diety bezglutenowej. 3
Przestrzeganie diety bezglutenowej
Jedyną obecnie dostępną metodą leczenia choroby trzewnej jest dożywotnia, ścisła dieta bezglutenowa, która prowadzi do poprawy jakości życia, złagodzenia objawów i zapobiegania wystąpieniu opornej choroby trzewnej, wrzodziejącego zapalenia jelita cienkiego oraz gruczolakoraka i chłoniaka jelita cienkiego. 6 Przestrzeganie diety bezglutenowej wykazało skuteczne hamowanie rozwoju chłoniaka T-komórkowego związanego z enteropatią (EATL). 7
Jeśli diagnoza następuje po wielu latach lub pacjent nie przestrzega diety bezglutenowej, skutki choroby trzewnej mogą być poważniejsze i długotrwałe. Niedożywienie może wpływać na układ nerwowy i szkieletowy, a niektóre z tych efektów są trudne do odwrócenia, szczególnie gdy występują podczas rozwoju dziecka. 8
Powikłania wpływające na rokowanie
Oporna choroba trzewna (RCD)
Oporna choroba trzewna (Refractory Celiac Disease, RCD) występuje u około 5% pacjentów mimo ścisłego przestrzegania diety bezglutenowej. Charakteryzuje się objawami zespołu złego wchłaniania, utratą masy ciała, biegunką, wzdęciem brzucha i anemią. 9 RCD może prowadzić do powikłań, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita cienkiego, sprue kolagenowa i chłoniak jelitowy. 10
RCD stanowi około 10% wszystkich przypadków opornej choroby trzewnej u dorosłych (OACD) i około 11,5% wszystkich przypadków choroby trzewnej. 10 Śmiertelność pacjentów z RCD typu 2 wynika głównie z rozwoju chłoniaka jelitowego, który występuje częściej u mężczyzn, chociaż choroba trzewna jest częściej wykrywana u kobiet. 10
Z analizy wieloczynnikowego modelu proporcjonalnego hazardu Coxa wynika, że następujące zmienne były istotnie związane z 5-letnią śmiertelnością w opornej chorobie trzewnej: wiek w momencie diagnozy RCD (na każde 20 lat wzrostu, współczynnik ryzyka = 2,21; 95% przedział ufności, CI: 1,38-3,55), nieprawidłowe śródnabłonkowe limfocyty (współczynnik ryzyka = 2,85; 95% CI: 1,22-6,62) oraz stężenie albuminy (na każdy wzrost o 0,5 jednostki, współczynnik ryzyka = 0,72; 95% CI: 0,61-0,85). 11
Ryzyko nowotworowe
Związek między chorobą trzewną a nowotworami jest znany od ponad 50 lat, a opóźniona diagnoza choroby trzewnej naraża pacjentów na zwiększone ryzyko rozwoju chorób nowotworowych. 12 Pacjenci z chorobą trzewną są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów, ze szczególną predyspozycją do pewnych typów nowotworów jelitowych, chłoniaków i nowotworów jamy ustnej i gardła. 13
Gruczolakorak jelita cienkiego jest niezwykle rzadkim nowotworem w populacji ogólnej, ale jest znacznie częstszy u pacjentów z chorobą trzewną. 12 Ryzyko rozwoju gruczolakoraka jelita cienkiego, choć stosunkowo niskie, powinno być uważnie rozważane, ponieważ jest wyższe u pacjentów z chorobą trzewną w porównaniu do zdrowych osób. 14
Przewlekły stan zapalny prowadzi do zwiększonego ryzyka raka w jelicie cienkim. Badania wykazują, że około 7% osób z chorobą trzewną rozwija chłoniaki jelitowe, zwykle po kilku dekadach. Istnieje również nieznacznie zwiększone ryzyko gruczolakoraka jelitowego i nowotworów przełyku. 15 Osoby z chorobą trzewną mają 2-krotnie większe ryzyko rozwoju choroby wieńcowej serca i 4-krotnie większe ryzyko rozwoju nowotworów jelita cienkiego. 16
Choroby sercowo-naczyniowe
Badania wykazały, że osoby z chorobą trzewną mają niższą częstość występowania tradycyjnych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, takich jak skurczowe ciśnienie krwi, całkowity cholesterol i wskaźnik masy ciała, ale wyższe ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych niż osoby bez choroby trzewnej. 17
Choroba trzewna była związana z 27% zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych w porównaniu z uczestnikami, którzy nie mieli choroby trzewnej (współczynnik ryzyka 1,27 (95% przedział ufności 1,11 do 1,45)). 17 Badania wykazały zależność dawka-odpowiedź między czasem od diagnozy choroby trzewnej a ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. W porównaniu z osobami, które nie mają choroby trzewnej, osoby, które miały chorobę trzewną przez mniej niż 10 lat, miały 30% zwiększone ryzyko, a osoby, które miały chorobę trzewną przez 10 lat lub dłużej, miały 34% zwiększone ryzyko. 17
Inne choroby autoimmunologiczne
Nieleczona choroba trzewna może prowadzić do rozwoju innych chorób autoimmunologicznych, takich jak cukrzyca typu 1 i stwardnienie rozsiane (SM), a także wielu innych stanów, w tym opryszczkowatego zapalenia skóry (swędzącej wysypki skórnej), anemii, osteoporozy, niepłodności i poronień, chorób neurologicznych takich jak padaczka i migreny, niskiego wzrostu, chorób serca i nowotworów jelitowych. 18
W badaniu z 1999 roku Ventura i wsp. wykazali, że u osób z chorobą trzewną, im późniejszy wiek diagnozy, tym większe prawdopodobieństwo rozwoju innego zaburzenia autoimmunologicznego. 18 Badania pokazują, że szansa na rozwój innego stanu autoimmunologicznego wzrasta im dłużej choroba trzewna pozostaje nieleczona. 19
Rokowanie w oparciu o profil genetyczny
Choroba trzewna jest silnie związana z określonymi wariantami HLA, szczególnie HLA-DQ2.5 i HLA-DQ8. Zaobserwowano efekt dawki genów, gdzie homozygotyczność HLA-DQ2.5 w niektórych badaniach wiązała się z cięższą kliniczną prezentacją choroby trzewnej, chorobą oporną i wolniejszym tempem gojenia się jelit podczas leczenia. 20
Ryzyko rozwoju choroby trzewnej jest znacznie wyższe u dzieci, które są homozygotami HLA-DQ2.5 (lub mają dwie kopie DQB1*02) niż wśród tych, które są heterozygotami HLA-DQ2.5 lub są pozytywne dla HLA-DQ8. 21
Genomiczne wyniki ryzyka dla choroby trzewnej, które są ukierunkowane na genetycznie zagrożone podgrupy, poprawiają wydajność predykcyjną poza tradycyjnymi podejściami i mogą stanowić użyteczną strategię dla priorytetyzacji osób o zwiększonym ryzyku choroby, potencjalnie zmniejszając niepotrzebne diagnostyczne testy follow-up. 20
Powikłania przewlekłego niedożywienia i stanu zapalnego
Powikłania przewlekłego niedożywienia mogą obejmować:
- Krzywicę u dzieci lub osteomalację u dorosłych 22
- Osteopenię i osteoporozę 22
- Trwałe wady szkliwa zębów 22
- Wpływ na układ nerwowy (neuropatia obwodowa), w tym mrowienie i drętwienie, skurcze mięśni oraz problemy z równowagą i koordynacją (ataksja) 22
- Opóźnienia wzrostu i rozwoju u dzieci, niski wzrost 22
- Zaburzenia uwagi i trudności w uczeniu się 22
Powikłania przewlekłego stanu zapalnego mogą obejmować:
- Obniżoną odporność – gdy układ odpornościowy jest przewlekle nadaktywny, ma mniej zasobów do zwalczania ostrego ataku, takiego jak infekcja, co może zwiększyć podatność na choroby 23
- Zwiększone ryzyko rozwoju innych chorób autoimmunologicznych 23
- Choroba trzewna może stać się coraz bardziej oporna na leczenie – osoby nieleczone dłużej są najbardziej narażone na rozwój choroby opornej 23
Podsumowanie rokowania w chorobie trzewnej
Rokowanie w chorobie trzewnej jest generalnie dobre dla pacjentów, którzy są wcześnie zdiagnozowani i ściśle przestrzegają diety bezglutenowej. Większość uszkodzeń może zostać cofnięta, a jakość życia znacznie poprawiona. 24 Jednak istnieje nieznacznie zwiększone ryzyko śmiertelności, szczególnie z powodu chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów i chorób układu oddechowego. 25
Czynniki wpływające negatywnie na rokowanie obejmują późną diagnozę, nieprzestrzeganie diety bezglutenowej, rozwój opornej choroby trzewnej oraz wystąpienie powikłań, takich jak nowotwory jelita cienkiego. 26 27
Poza przestrzeganiem diety bezglutenowej, wszystkim pacjentom z chorobą trzewną zalecane są powszechnie akceptowane rekomendacje zdrowego stylu życia zapobiegające ryzyku nowotworów, takie jak spożywanie dużej ilości błonnika, aktywność fizyczna, zdrowa masa ciała i zaprzestanie palenia. 28
Nowoczesne metody diagnostyczne, w tym zastosowanie zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego do analizy obrazów endoskopowych i badań genetycznych, mogą pomóc we wczesnym wykrywaniu choroby trzewnej, co jest kluczowe dla poprawy rokowania. 29 30 31
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.