Choroba trzewna
Etiologia i przyczyny
Choroba trzewna (celiakia) jest autoimmunologiczną enteropatią wywołaną spożyciem glutenu u osób z predyspozycją genetyczną, głównie nosicieli alleli HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8, które występują u ponad 99% chorych. Ryzyko rozwoju choroby u krewnych pierwszego stopnia wynosi około 10%, a u bliźniąt jednojajowych sięga 70%. Patogeneza opiera się na niepełnym trawieniu gliadyny, jej modyfikacji przez transglutaminazę tkankową 2 (tTG2) oraz prezentacji zmodyfikowanych peptydów limfocytom T, co prowadzi do zapalenia i atrofii kosmków jelitowych. Czynniki środowiskowe, takie jak infekcje wirusowe (rotawirusy, adenowirusy), zaburzenia mikrobioty jelitowej, moment wprowadzenia glutenu do diety oraz stres fizjologiczny i emocjonalny, mogą modulować ryzyko ujawnienia się choroby. Celiakia często współwystępuje z innymi chorobami autoimmunologicznymi, np. cukrzycą typu 1, chorobami tarczycy, zespołem Downa czy reumatoidalnym zapaleniem stawów, a późna diagnoza zwiększa ryzyko rozwoju tych schorzeń.
Etiologia choroby trzewnej
Choroba trzewna (celiakia) jest poważną autoimmunologiczną chorobą, która występuje u osób z genetyczną predyspozycją, gdzie spożycie glutenu prowadzi do uszkodzenia jelita cienkiego. Etiologia choroby trzewnej jest złożona i obejmuje interakcję czynników genetycznych, środowiskowych oraz immunologicznych. Mimo intensywnych badań, dokładna przyczyna rozwoju choroby trzewnej nie jest w pełni poznana.12
Czynniki genetyczne
Predyspozycja genetyczna odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby trzewnej. Badania wykazały silny związek choroby z określonymi genami układu HLA (Human Leukocyte Antigen), szczególnie HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Ponad 99% pacjentów z celiakią posiada jeden lub oba z tych wariantów genów, w porównaniu do 30-40% populacji ogólnej.34
Choroba trzewna ma charakter dziedziczny, co oznacza, że występuje rodzinnie. U osób z krewnym pierwszego stopnia (rodzic, dziecko, rodzeństwo) chorującym na celiakię, ryzyko rozwoju tej choroby wynosi około 1 na 10 (10%). W przypadku bliźniąt jednojajowych, jeśli jedno z nich ma celiakię, istnieje około 70% prawdopodobieństwo, że drugie bliźnię również rozwinie tę chorobę.56
Warto podkreślić, że sama obecność genów HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8 nie jest wystarczająca do rozwoju choroby. Szacuje się, że wkład HLA w rozwój celiakii u rodzeństwa wynosi około 36%. Oznacza to, że istnieją inne geny lub czynniki, które również wpływają na rozwój choroby. Badacze zidentyfikowali również geny niezwiązane z HLA, które mogą zwiększać ryzyko celiakii, jednak ich wpływ jest znacznie mniejszy – stanowią one zaledwie 3-4% genetycznego ryzyka choroby w porównaniu do 30-40% dla HLA-DQ2 lub DQ8.78
Gluten jako główny czynnik środowiskowy
Podstawowym czynnikiem środowiskowym wyzwalającym chorobę trzewną jest spożycie glutenu – białka występującego w pszenicy, jęczmieniu i życie. Gluten jest złożonym białkiem składającym się z gliadyn i glutenin, które są zdolne do wywołania odpowiedzi immunologicznej u osób predysponowanych genetycznie.910
W jelicie cienkim osób z celiakią, fragmenty glutenu, szczególnie gliadyna, nie mogą być całkowicie rozłożone przez enzymy trawienne. Te częściowo strawione peptydy przechodzą przez barierę nabłonkową jelita i wywołują nieprawidłową odpowiedź immunologiczną. Gliadyna jest modyfikowana przez enzym transglutaminazę tkankową 2 (tTG2), co zwiększa jej zdolność do wiązania się z cząsteczkami HLA-DQ2 i HLA-DQ8 na powierzchni komórek prezentujących antygen.1112
Ta interakcja prowadzi do aktywacji limfocytów T pomocniczych, które z kolei inicjują kaskadę zapalną, prowadzącą do uszkodzenia kosmków jelitowych (atrofia kosmków) w jelicie cienkim. Uszkodzenie to zaburza zdolność jelita do wchłaniania składników odżywczych, co prowadzi do objawów niedożywienia i innych manifestacji systemowych.1314
Czynniki wyzwalające chorobę trzewną
Mimo obecności predyspozycji genetycznej i spożywania glutenu, nie wszyscy rozwijają celiakię. Badania sugerują, że dodatkowe czynniki mogą działać jako wyzwalacze dla osób genetycznie predysponowanych. Do takich czynników należą:
- Infekcje przewodu pokarmowego – szczególnie rotawirusowe i adenowirusowe, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju celiakii. Badania wykazały, że u niemowląt, które doświadczyły trzech lub więcej epizodów infekcyjnych przed osiągnięciem szóstego miesiąca życia, ryzyko rozwoju celiakii było o 50% wyższe.1516
- Zaburzenia mikrobioty jelitowej – zmiany w składzie bakterii jelitowych, np. po stosowaniu antybiotyków, mogą przyczyniać się do rozwoju celiakii.1718
- Praktyki żywieniowe w okresie niemowlęcym – moment wprowadzenia glutenu do diety dziecka oraz karmienie piersią mogą wpływać na ryzyko celiakii, choć najnowsze badania sugerują, że ani wyłączne karmienie piersią, ani karmienie piersią w momencie wprowadzania glutenu nie zmniejsza ryzyka rozwoju celiakii w dzieciństwie.1920
- Stres fizjologiczny – ciąża, poród, operacje chirurgiczne czy poważne infekcje wirusowe mogą aktywować chorobę trzewną u osób predysponowanych.2122
- Silny stres emocjonalny – może być czynnikiem wyzwalającym u niektórych osób.2324
Interesującym zjawiskiem jest także to, że choroba trzewna może pozostawać utajona przez lata, a następnie zostać aktywowana przez jeden z wyżej wymienionych czynników. Wiele osób z celiakią nie ma objawów lub ma objawy niespecyficzne, co utrudnia diagnozę.2526
Związek z innymi chorobami autoimmunologicznymi
Choroba trzewna często współwystępuje z innymi chorobami autoimmunologicznymi i określonymi zaburzeniami genetycznymi, co sugeruje wspólne mechanizmy patogenetyczne. Do chorób i zaburzeń zwiększających ryzyko celiakii należą:
- Cukrzyca typu 1 – pacjenci z tą chorobą mają zwiększone ryzyko rozwoju celiakii2728
- Autoimmunologiczne choroby tarczycy (choroba Hashimoto, nadczynność tarczycy)2930
- Zespół Downa3132
- Zespół Turnera3334
- Reumatoidalne zapalenie stawów3536
- Pierwotna marskość żółciowa wątroby37
- Mikroskopowe zapalenie jelita grubego38
- Zespół Sjögrena39
- Choroba Addisona40
Badania wykazały, że im później zostanie zdiagnozowana celiakia, tym większe ryzyko rozwoju innych chorób autoimmunologicznych. Sugeruje to, że wczesna diagnoza i leczenie choroby trzewnej mogą zapobiec rozwojowi dodatkowych schorzeń autoimmunologicznych.41
Najnowsze teorie dotyczące patogenezy celiakii
Najnowsze badania przedstawiają dodatkowe teorie dotyczące patogenezy choroby trzewnej:
- Rola zonuliny – jest to cząsteczka produkowana przez organizm i związana z procesami zapalnymi, która może odgrywać rolę w rozluźnianiu połączeń ścisłych (tight junctions) między komórkami nabłonka jelitowego, zwiększając przepuszczalność jelita dla glutenu.4243
- Infekcje enterowirusowe – niektóre badania sugerują, że choroba trzewna może być wyzwalana przez infekcję wirusem z grupy enterowirusów, prawdopodobnie wirusem Coxsackie, który prowadzi do nadmiernej ekspresji transglutaminazy tkankowej 2.44
- Wpływ zanieczyszczeń środowiskowych – najnowsze badania wskazują na związek między ekspozycją na trwałe zanieczyszczenia organiczne (persistent organic pollutants, POPs), glifosat (składnik herbicydów) i inne chemikalia, a zwiększonym ryzykiem rozwoju celiakii.4546
- Zmiany epigenetyczne – badania sugerują, że czynniki epigenetyczne (modyfikacje ekspresji genów bez zmian w sekwencji DNA) mogą wpływać na rozwój i ciężkość choroby trzewnej.47
Podsumowanie patogenezy celiakii
Choroba trzewna rozwija się w wyniku złożonej interakcji między czynnikami genetycznymi, środowiskowymi i immunologicznymi. Proces patogenetyczny można podsumować następująco:
- Osoba posiada genetyczną predyspozycję (geny HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8).48
- Po spożyciu glutenu, białko to jest częściowo trawione, a pewne fragmenty (peptydy gliadyny) przechodzą przez nabłonek jelitowy.49
- W błonie śluzowej jelita cienkiego, enzym transglutaminaza tkankowa 2 (tTG2) modyfikuje peptydy gliadyny, zwiększając ich immunogenność.50
- Zmodyfikowane peptydy są prezentowane limfocytom T przez komórki prezentujące antygen, które posiadają cząsteczki HLA-DQ2 lub HLA-DQ8.51
- Aktywowane limfocyty T rozpoczynają kaskadę zapalną, prowadzącą do produkcji cytokin prozapalnych i aktywacji innych komórek układu immunologicznego.52
- Proces zapalny powoduje uszkodzenie kosmków jelitowych, prowadząc do atrofii kosmków i hiperplazji krypt.53
- Uszkodzenie kosmków zmniejsza powierzchnię wchłaniania, prowadząc do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych i objawów klinicznych celiakii.5455
Zrozumienie złożonej etiologii choroby trzewnej jest kluczowe dla opracowania lepszych metod diagnostycznych, strategii profilaktycznych oraz potencjalnych nowych metod leczenia wykraczających poza restrykcyjną dietę bezglutenową, która obecnie jest jedyną skuteczną terapią.5657
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.