Cavernoma
Patofizjologia i mechanizm
Cavernoma, czyli malformacja jamista naczyniowa (CCM), to naczyniowa patologia mózgu i rdzenia kręgowego, dotykająca do 0,5% populacji, charakteryzująca się rozszerzeniem naczyń i utratą integralności bariery śródbłonkowej. CCM dzieli się na formy rodzinne (fCCM) i sporadyczne (sCCM), związane z mutacjami utraty funkcji w genach KRIT1/CCM1, CCM2 i PDCD10/CCM3. Patogeneza fCCM opiera się na modelu „dwóch uderzeń” Knudsona, gdzie mutacje somatyczne w drugim allelu prowadzą do klonalnej ekspansji komórek śródbłonka i powstania zmian. W sCCM tylko 10% zmian wykazuje mutacje w genach CCM, a większość wiąże się z anomalią żylną rozwojową (DVA). Nowe badania wskazują na mechanizm „trzech uderzeń”, gdzie oprócz utraty funkcji białek CCM, konieczna jest aktywacja szlaku PI3K-mTOR, potwierdzona obecnością somatycznych mutacji PIK3CA w 71% przypadków, co otwiera perspektywy terapeutyczne, np. zastosowanie inhibitora mTORC1 – rapamycyny.
Kompleks białkowy CCM1-3 reguluje wiele szlaków sygnałowych, m.in. Rho/ROCK, Notch, MEKK3-KLF2/4 oraz proces przejścia śródbłonkowo-mezenchymalnego (EndMT), co wpływa na stabilność naczyń i progresję CCM. Zapalenie i mikrobiom jelitowy odgrywają istotną rolę w patogenezie, gdzie lipopolisacharyd (LPS) z bakterii Gram-ujemnych aktywuje receptor TLR4, nasilając formowanie zmian. Klinicznie CCM manifestuje się krwotokami, progresją neurologiczną i powiększaniem zmian, co koreluje z przepuszczalnością naczyniową i markerami angiogenezy (VEGF, FGF). Rodzinne CCM, zwłaszcza z mutacją CCM3, cechują się cięższym przebiegiem i licznymi zmianami. Obecnie leczeniem z wyboru jest całkowita resekcja chirurgiczna, jednak rozwijane są terapie celowane, takie jak inhibitory Rho/ROCK (fasudil), mTORC1 (rapamycyna), przeciwciała neutralizujące ANGPT2 oraz propranolol, które mogą modulować przebieg choroby i zmniejszać ryzyko powikłań.
- Patogeneza Cavernoma
- Klasyfikacja genetyczna i mechanizmy molekularne
- Hipoteza „dwóch uderzeń” Knudsona
- Patogeneza sporadycznego CCM
- Nowy mechanizm „trzech uderzeń”
- Molekularne szlaki sygnałowe w patogenezie CCM
- Czynniki wpływające na progresję CCM
- Mikroskopowa patofizjologia CCM
- Różnice między postaciami CCM
- Implikacje terapeutyczne
- Wnioski
Patogeneza Cavernoma
Cavernoma, znana również jako malformacja jamista naczyniowa (cerebral cavernous malformation, CCM), to choroba naczyniowa mózgu, która dotyka do 0,5% populacji. Charakteryzuje się rozszerzeniem naczyń, zmniejszeniem kontaktu między komórkami śródbłonka i utratą kompleksów połączeń międzykomórkowych, co prowadzi do utraty integralności bariery śródbłonkowej mózgu i formowania się krwotocznych zmian12. Cavernoma może wystąpić w mózgu lub rdzeniu kręgowym i może prowadzić do szerokiego zakresu objawów neurologicznych3.
Klasyfikacja genetyczna i mechanizmy molekularne
Cavernoma klasyfikuje się jako sporadyczną (sCCM) lub rodzinną (fCCM), przy czym obie formy wiążą się z mutacjami utraty funkcji w genach KRIT1/CCM1, CCM2 i PDCD10/CCM314. Białka kodowane przez te geny są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania naczyń krwionośnych, gdyż modulują tworzenie połączeń między komórkami śródbłonka naczyniowego4. Identyfikacja tych białek pozwoliła na:
- Odkrycie procesów komórkowych i szlaków sygnałowych leżących u podstaw patogenezy fCCM1
- Opracowanie modeli zwierzęcych do badania funkcji białek CCM1
Hipoteza „dwóch uderzeń” Knudsona
Patogeneza rodzinnej postaci CCM (fCCM) jest zgodna z hipotezą „dwóch uderzeń” Knudsona, według której pacjenci rodzą się z jednym zmutowanym allelem i jednym funkcjonalnym allelem15. Drugie „uderzenie” powoduje mutację utraty funkcji w pozostałym allelu, co prowadzi do formowania zmiany CCM6. Po utracie pozostałego funkcjonalnego allelu, komórki śródbłonka pozbawione białek CCM zaczynają wyrażać markery mezenchymalne i przechodzą ekspansję klonalną, generując cavernoma7.
Model „dwóch uderzeń” elegancko wyjaśnia, dlaczego CCM występują jako ogniskowe zmiany oraz dlaczego osoby z rodzinną postacią CCM mają liczne zmiany, podczas gdy przypadki sporadyczne prawie zawsze mają pojedynczą zmianę58. Somatyczne mutacje powodujące bialleliczną utratę funkcji KRIT1, CCM2 lub PDCD10 opisano zarówno w rodzinnych, jak i sporadycznych CCM5.
Patogeneza sporadycznego CCM
Ze względu na opisany mechanizm „dwóch uderzeń” w patogenezie fCCM, początkowo zakładano, że patogeneza sCCM podąża za tym samym mechanizmem. Hipotezę tę potwierdzono poprzez identyfikację somatycznych mutacji w genach CCM u pacjentów ze sCCM7. Jednakże nowsze badania podważają tę hipotezę, ponieważ tylko 10% zmian sCCM zawiera mutacje w genach CCM, a ekspresja transkryptów CCM nie jest zaburzona7.
Większość sporadycznych CCM występuje jako pojedyncza malformacja bez historii rodzinnej. Postać sporadyczna często wiąże się z towarzyszącą anomalią żylną rozwojową (DVA) o charakterystycznym wyglądzie „miotły czarownicy”8.
Nowy mechanizm „trzech uderzeń”
Najnowsze badania ujawniły, że wzrost CCM wymaga zwiększonej sygnalizacji przez szlak fosfatydyloinozytolo-3-kinazy (PI3K)-mTOR, a także utraty funkcji kompleksu CCM910. Odkryto somatyczne mutacje w PIK3CA w 71% usuniętych ludzkich cavernoma, a poprzez sekwencjonowanie DNA pojedynczych jąder komórkowych wykazano, że mutacje PIK3CA pojawiają się w tych samych komórkach, co mutacje genów CCM10.
Ustalono mechanizm „trzech uderzeń” analogiczny do raka, w którym agresywne malformacje naczyniowe powstają poprzez:
- Utratę naczyniowych „genów supresorowych” (białka CCM), które ograniczają wzrost naczyń11
- Zyskanie naczyniowego „onkogenu” (PIK3CA), który stymuluje nadmierny wzrost naczyń11
Obserwacje te sugerują, że sama utrata funkcji CCM nie jest wystarczająca do powstawania zmian, i że potrzebne są również inne sygnały związane z aktywną angiogenezą5. Zgodnie z tymi odkryciami, inhibitor mTORC1 Rapamycyna skutecznie blokuje powstawanie CCM zarówno w modelach mysich noworodków, jak i dorosłych11.
Molekularne szlaki sygnałowe w patogenezie CCM
Kompleks białkowy CCM i jego funkcje
Białka CCM (CCM1, CCM2 i CCM3) tworzą kompleks białkowy, który funkcjonuje jako miejsce dokowania dla kompleksu sygnałowego CCM (CSC), modulującego wiele szlaków sygnałowych12. Kompleks ten oddziałuje z wieloma ligandami i zaangażowany jest w adhezję komórkową, migrację i apoptozę13. Białka CCM funkcjonują jako rusztowania dla wielu cząsteczek sygnałowych i przestrzenno-czasowo regulują lokalizację i aktywność tych białek, nie posiadając własnej aktywności katalitycznej13.
Laboratorium Johnsona wykazało, że CCM1, 2 i 3 są białkami adaptatorowymi o charakterze rusztowania, które regulują stabilność i aktywność małej GTPazy RhoA14. Utrata ekspresji CCM1, 2 lub 3 prowadzi do zwiększonej stabilności i aktywności RhoA, skutkując zwiększoną aktywacją efektora RhoA, kinazy Rho (ROCK), i zwiększoną fosforylacją docelowego białka ROCK – lekkiego łańcucha miozyny 2 (MLC2)14.
Kluczowe szlaki sygnałowe w patogenezie CCM
W patogenezie CCM zaangażowanych jest wiele szlaków sygnałowych, w tym:
- Szlak Rho/ROCK: Utrata białek CCM prowadzi do zwiększonej aktywności RhoA i jego efektora ROCK14. Białka CCM są odpowiedzialne za hamowanie kinazy Rho15.
- Szlak Notch: CCM1 odgrywa rolę w sygnalizacji Notch. Komórki ze zwiększoną aktywnością CCM1 wykazują nadekspresję HEY1 i DLL4, dwóch głównych graczy w sygnalizacji Notch15.
- Szlak MEKK3-KLF2/4: Badania wykazały, że zyskanie sygnalizacji MEKK3 i funkcji KLF2/4 to mechanizmy przyczynowe patogenezy CCM16. Ekspresja genów docelowych MEKK3 – Klf2 i Klf4, a także aktywność Rho i proteazy ADAMTS są zwiększone w komórkach śródbłonka wczesnych zmian CCM17.
- Przejście śródbłonkowo-mezenchymalne (EndMT): Swoista dla śródbłonka disrupcja genu KRIT1 u myszy indukuje przejście śródbłonkowo-mezenchymalne, co przyczynia się do rozwoju malformacji naczyniowych17. Zwiększona sygnalizacja TGF-beta i BMP, a także wynikające z tego przejście śródbłonkowo-mezenchymalne komórek śródbłonka pozbawionych KRIT1, są kluczowymi wydarzeniami w powstawaniu i progresji chorób malformacji jamistych naczyń mózgowych17.
Czynniki wpływające na progresję CCM
Rola zapalenia
Badania przeprowadzone z udziałem pacjentów z CCM i myszy modelowych z CCM podkreślają zapalenie jako czynnik przyczyniający się do progresji CCM, przy czym ekspresja prozapalnych cytokin i infiltracja zmian przez komórki immunologiczne korelują z progresją zmian i objawami pacjentów718. Przewlekłe zapalenie i infiltracja komórek odpornościowych przyczyniają się do progresji CCM19.
Mikrobiom jelitowy
Najnowsze badania rzuciły światło na potencjalne zaangażowanie mikrobiomu jelitowego w powstawanie i regulację cavernoma20. Badania wykazały, że formowanie się cavernoma u myszy zależy od natury mikrobiomu jelitowego. Myszy z niektórymi mikrobiomami mogą tworzyć cavernoma, a te z innymi mikrobiomami nie mogą tego robić21.
Lipopolisacharyd (LPS), obecny w bakteriach Gram-ujemnych w mikrobiomie jelitowym, aktywuje receptor Toll-podobny 4 (TLR4) w mózgu22. Wcześniejsze badania wykazały, że ilość krążącego LPS pochodzącego z jelit determinuje powstawanie CCM23. Zaobserwowano wzrost proporcji Gram-ujemnych Bacteroides i redukcję Gram-dodatnich Lachnospiraceae u pacjentów z CCM22.
Ogólny wniosek z tych badań jest taki, że powstawanie cavernoma u ludzi wiąże się z charakterystycznym składem bakterii w jelitach (mikrobiomu jelitowego), które wywołują zapalenie w wyściółce jelit i zwiększają syntezę lipopolisacharydów24.
Czynniki angiogenezy
W fazie wzrostu naczyniaków zwiększona ekspresja czynnika wzrostu fibroblastów (FGF) i czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF) jest związana z proliferacją komórek śródbłonka i komórek zrębu25. Zmiany w poziomach VEGF mogą być związane z regresją CCM26.
Mechanizm patogenetyczny krwawienia może być wywoływany przez formowanie się skrzepów w rozszerzonych jamach CCM, gdzie przepływ krwi jest powolny, oraz przez związaną z tym odpowiedź zapalną27.
Mikroskopowa patofizjologia CCM
Zmiany w strukturze naczyń
Cavernoma składają się z klastrów rozszerzonych naczyń krwionośnych (kapilar) o nieprawidłowej strukturze. Ściany tych naczyń są cieńsze niż normalnie, mają luźne połączenia między komórkami i są podatne na przecieki28. Histologicznie, cavernoma składa się z klastra podobnego do morwy, zhialinizowanych, rozszerzonych, cienkościennych naczyń włosowatych, otoczonych hemosyderyną29.
Podobnie jak śródczaszkowe cavernoma, cavernoma rdzenia kręgowego składają się z wypełnionych krwią przestrzeni wyścielanych śródbłonkiem, otoczonych pogrubionymi, zhialinizowanymi ścianami, które nie mają włókien elastycznych i mięśni gładkich30.
Mechanizmy krwawienia i progresji
Główna hipoteza dotycząca progresji zmian CCM zakłada, że wyciek ze zmiany powoduje objawy i powikłania u pacjentów, co potwierdza odkrycie, że przepuszczalność naczyniowa w mózgu i zmianach jest wiarygodnym biomarkerem progresji choroby CCM7.
Epizody krwawienia zostały zaproponowane jako mechanizm leżący u podstaw ostrych epizodów pogorszenia stanu neurologicznego. Postępująca mielopatia może być spowodowana mikrowylewami i gliozą30. Ostre pogorszenie stanu neurologicznego występuje w przypadkach znacznego krwawienia w rdzeniu kręgowym, a powolne postępujące pogorszenie jest związane z wielokrotnymi powtarzającymi się mikrowylewami, późniejszą zakrzepicą, hialinizacją i możliwym powiększeniem malformacji31.
Obecność pierścienia hemosyderyny jest definitywnym dowodem na wcześniejsze krwawienie, jakkolwiek trywialne mogło ono być32. Stwierdzenie to potwierdza, że wszystkie cavernoma już krwawiły w momencie ich odkrycia32.
Dynamika zmian CCM
Koncepcja, że cavernoma są statycznymi zmianami, została zrewidowana ze względu na wzrost obserwowany w podłużnych badaniach neuroobrazowania oraz obecność immunohistologicznych markerów angiogenezy i proliferacji, takich jak śródbłonkowy czynnik wzrostu naczyń, endoglina i proliferujący jądrowy antygen komórkowy33.
Cavernoma może zwiększyć swoją wielkość z powodu małych krwawień wewnątrzzmianowych lub spontanicznej zakrzepicy jam wypełnionych krwią29. W niektórych przypadkach cavernoma nabywają dużych rozmiarów (tzw. gigantyczne cavernoma) z powodu powtarzających się krwawień, po których następuje tworzenie się skrzepów i organizacja, prowadząca do tworzenia pseudotorebki i wtórnego rozrostu34.
Ze względu na dynamiczną naturę CCM, nowe zmiany mogą pojawiać się w tempie od 0,2 do 0,4 zmiany na pacjenta-rok. Wyjaśnia to, dlaczego starsi pacjenci prezentują rozlane CCM, chociaż młodzi pacjenci mogą już prezentować rozlane FCCM35.
Różnice między postaciami CCM
Porównanie form rodzinnych i sporadycznych
Rodzinne formy CCM (fCCM) i sporadyczne formy CCM (sCCM) różnią się pod kilkoma istotnymi względami:
- Liczba zmian: Osoby z rodzinnym CCM zwykle mają liczne zmiany, podczas gdy przypadki sporadyczne prawie zawsze mają pojedynczą zmianę53.
- Genetyka: Około 20% przypadków CCM dotyka członków tej samej rodziny (rodzinne CCM). Rodzinne CCM są związane ze zmianą genu przekazywaną w rodzinach3.
- Towarzyszące anomalie: Sporadyczna forma często wiąże się z towarzyszącą anomalią żylną rozwojową (DVA)8.
Szczególny przypadek mutacji CCM3
Mutacja CCM3 prowadzi do cięższej formy choroby, co może sugerować, że CCM3 ma unikalną funkcję biologiczną w układzie naczyniowym36. Przypadki CCM3 mają najcięższe obciążenie chorobą, charakteryzujące się licznymi zmianami w OUN, ze zwiększonym ryzykiem krwawienia37.
Utrata CCM3 zwiększa uwalnianie ANGPT-2 z ciałek Weibel-Palade’a w komórkach śródbłonka mózgu. Zwiększone wydzielanie ANGPT-2 do przestrzeni pozakomórkowej zaburza związek między komórkami śródbłonka a perycytami, prowadząc do zwiększonego kiełkowania komórek śródbłonka i tworzenia światła, a następnie do tworzenia zmian CCM38.
Wyjaśnieniem większej ciężkości cavernoma CCM3 jest podwójne działanie CCM3 na wyściółkę jelit i wyzwalanie cavernoma w mózgu24.
Implikacje terapeutyczne
Zwiększone zrozumienie patogenezy CCM doprowadziło do identyfikacji potencjalnych celów terapeutycznych:
- Inhibitory szlaku Rho/ROCK: Podawanie fasudilu, inhibitora kinazy Rho, powoduje złagodzenie zmian CCM u myszy z mutacjami CCM139.
- Inhibitory mTORC1: Rapamycyna (znana również jako Sirolimus) jest zatwierdzonym przez FDA inhibitorem mTORC1, który jest skuteczną terapią dla malformacji żylnych i limfatycznych, które powstają w wyniku mutacji zysku funkcji PIK3CA identycznych z tymi, które zidentyfikowano w ludzkich zmianach CCM40.
- Przeciwciała neutralizujące ANGPT2: Przeciwciało neutralizujące ANGPT2 znacząco zmniejsza tworzenie się zmian CCM u myszy CCM3 ECKO39.
- Propranolol: Propranolol może być korzystny dla zmniejszenia częstości występowania zdarzeń klinicznych u osób z objawowymi rodzinnymi CCM i może również zmniejszyć liczbę nowych CCM przez 2 lata27. Efekt propranololu w odwróceniu malformacji naczyniowych jest prawdopodobnie związany ze zmniejszoną ekspresją FGF i VEGF, upośledzającą migrację komórek śródbłonka, proliferację i reorganizację, co z kolei prowadzi do wazokonstrykcji (faza inwolucji)25.
Aktualnie jedynym leczeniem dla chorych z CCM jest resekcja chirurgiczna39. Całkowita resekcja makroskopowa zmiany jest złotym standardem leczenia, który powinien być wykonywany w miarę możliwości i jest lepszym wskazaniem gwarantującym korzystny wynik31.
Wnioski
Patogeneza cavernoma jest złożonym procesem obejmującym interakcje genetyczne, sygnalizację komórkową, mikrobiom jelitowy i odpowiedź zapalną. Odkrycie, że wzrost CCM wymaga zarówno utraty funkcji kompleksu CCM, jak i zwiększonej sygnalizacji poprzez szlak PI3K-mTOR, ustanowiło nowy mechanizm „trzech uderzeń” analogiczny do raka, gdzie agresywne malformacje naczyniowe powstają poprzez utratę naczyniowych „genów supresorowych” i zyskanie naczyniowego „onkogenu”911.
Pomimo rosnącej wiedzy na temat roli białek CCM w progresji CCM, kilka fundamentalnych pytań musi zostać jeszcze rozwiązanych w dziedzinie CCM. Nie ma wątpliwości, że dalsze badania są konieczne, aby lepiej zrozumieć mechanizm i patogenezę CCM oraz znaleźć nieinwazyjną terapię dla choroby CCM39.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.