Agenezja pochwy
Patofizjologia i mechanizm
Agenezja pochwy to rzadkie wrodzone zaburzenie występujące u 1 na 4000-10000 kobiet, będące wynikiem nieprawidłowego rozwoju przewodów Müllera w pierwszych 20 tygodniach ciąży. Charakteryzuje się brakiem lub niedorozwojem pochwy i często macicy, co jest typowe dla zespołu Mayera-Rokitansky’ego-Küstera-Hausera (MRKH). Etiologia obejmuje czynniki genetyczne, takie jak mutacje w genach WNT4 i LHX1, oraz czynniki środowiskowe. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym, MRI, laparoskopii, histeroskopii, ultrasonografii oraz kariotypowaniu (zwykle 46,XX). Agenezja pochwy często współistnieje z innymi wadami rozwojowymi, w tym anomaliami układu moczowego, szkieletowego i serca, co wymaga interdyscyplinarnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego.
- Agenezja pochwy – Patogeneza i mechanizm
- Embriologia i rozwój przewodów Müllera
- Teorie patogenezy
- Czynniki genetyczne i molekularne
- Czynniki środowiskowe
- Związek z innymi zespołami i zaburzeniami
- Agenezja pochwy a inne wady rozwojowe
- Różnice między agenezją pochwy a atrezją pochwy
- Rozpoznanie i diagnostyka agenezji pochwy
- Podejście interdyscyplinarne do leczenia agenezji pochwy
- Aspekty psychologiczne leczenia
- Metody leczenia niechirurgicznego
- Metody leczenia chirurgicznego
- Innowacje w leczeniu
- Perspektywy płodności
- Znaczenie opieki ginekologicznej
- Podsumowanie i przyszłość badań
Agenezja pochwy – Patogeneza i mechanizm
Agenezja pochwy (łac. vaginal agenesis) to rzadkie zaburzenie wrodzone występujące u około 1 na 4000-10000 kobiet 123. Stanowi część anomalii określanych jako zaburzenia przewodów Müllera ze względu na ich pochodzenie embriologiczne, charakteryzując się wrodzonym brakiem pochwy, przy czym macica może być rozwinięta częściowo lub wcale nie występować 45. Najczęstszą przyczyną agenezji pochwy jest wrodzony brak macicy i pochwy, określany również jako aplazja przewodów Müllera, agenezja Müllera lub zespół Mayera-Rokitansky’ego-Küstera-Hausera (MRKH) 16.
Embriologia i rozwój przewodów Müllera
Rozwój żeńskiego układu rozrodczego jest złożonym procesem, który zależy od serii zdarzeń obejmujących różnicowanie komórek, migrację, fuzję i kanalizację. Niepowodzenie któregokolwiek z tych procesów prowadzi do anomalii wrodzonych 78. Agenezja pochwy powstaje z powodu niewłaściwego rozwoju przewodów Müllera w trakcie pierwszych 20 tygodni ciąży 59.
Podczas prawidłowego rozwoju płodu:
- Dolna część przewodów Müllera rozwija się w macicę i pochwę 10
- Górna część przekształca się w jajowody 1011
- Proces kanalizacji i fuzji przewodów Müllera powinien zakończyć się do 21. tygodnia ciąży 12
W przypadku agenezji pochwy dochodzi do zaburzenia rozwoju przewodów Müllera, co może prowadzić do braku lub częściowego zamknięcia pochwy, braku lub częściowego rozwoju macicy, bądź obu tych anomalii 1110. Zaburzenie to może być spowodowane niedorozwojem przewodów Müllera lub brakiem fuzji między dolnymi częściami tych przewodów a zatoką moczowo-płciową 13.
Teorie patogenezy
Istnieją różne teorie dotyczące patogenezy agenezji pochwy, które próbują wyjaśnić mechanizm powstawania tej wady:
Teoria jednokierunkowa – zakłada, że fuzja i kanalizacja przewodów Müllera postępuje w kierunku od ogonowego do czaszkowego. Zgodnie z tą teorią trudno wyjaśnić, jak może rozwijać się całkowicie przegrodzona macica przy braku szyjki macicy 14.
Teoria dwukierunkowa – według tej teorii fuzja i kanalizacja przewodów Müllera rozpoczyna się od cieśni (części łączącej trzon macicy z szyjką), a następnie postępuje jednocześnie w obu kierunkach. Ta teoria może tłumaczyć współwystępowanie przegrodzonej macicy, podwójnej szyjki i podłużnej przegrody pochwy. Zgodnie z nią fuzja górnej części przewodów może być kompletna, ale następująca po niej resorpcja przegrody pośrodkowej może nie nastąpić, prowadząc do powstania całkowicie przegrodzonego trzonu macicy. Jednocześnie w dolnej części przewodu Müllera proces fuzji może nie zachodzić lub nieprawidłowy rozwój może prowadzić do agenezji szyjki macicy i atrezji górnej części pochwy 14.
Agenezja pochwy może też wynikać z niepowodzenia formowania się dolnej części pochwy przez zatokę moczowo-płciową. W tym przypadku tkanka włóknista zastępuje ujście pochwy podczas rozwoju embriologicznego 415.
Czynniki genetyczne i molekularne
Chociaż dokładna etiologia agenezji pochwy pozostaje niejasna, badania wskazują na znaczący udział czynników genetycznych:
- Dziedziczenie autosomalne dominujące – zespół MRKH jest prawdopodobnie wynikiem dziedziczenia autosomalnego dominującego z niepełną penetracją i zmienną ekspresją, co przyczynia się do złożoności identyfikacji podstawowych mechanizmów przyczynowych 16
- Gen WNT4 – został wyraźnie powiązany z atypową wersją tego zaburzenia. Mutacja genetyczna powoduje podstawienie proliny za leucynę w pozycji aminokwasowej 12, co zmniejsza wewnątrzjądrowe poziomy kateniny. Dodatkowo usuwa hamowanie enzymów steroidogennych, takich jak 3-hydroksysteroidowa dehydrogenaza i 17-hydroksylaza, co prowadzi do nadmiaru androgenów u pacjentek. Bez WNT4 przewód Müllera jest zdeformowany lub nieobecny 16
- Zespół mikrodelecji 17q12 – w tym regionie znajduje się gen LHX1, którego mutacje mogą być przyczyną wielu przypadków agenezji pochwy 1617
- Kariotyp – kobiety z aplazją przewodów Müllera mają kariotyp 46,XX. Około 4% zgłoszonych przypadków ma charakter rodzinny, z dotkniętym rodzeństwem, a w niektórych przypadkach jest przekazywany jako cecha autosomalna dominująca 18
Badania genetyczne wskazują, że mutacje w genach WNT4 i LHX1 są związane z rozwojem agenezji pochwy. Te geny odgrywają kluczową rolę w rozwoju narządów płciowych we wczesnych stadiach embriogenezy 19.
Czynniki środowiskowe
Oprócz czynników genetycznych, na rozwój agenezji pochwy mogą wpływać również czynniki środowiskowe:
- Ekspozycja na substancje toksyczne podczas ciąży 92021
- Działanie teratogenów w okresie prenatalnym 19
- Czynniki wieloczynnikowe – badacze sugerują, że czynniki genetyczne i środowiskowe razem przyczyniają się do rozwoju zespołu MRKH, chociaż konkretne czynniki są często nieznane 2217
Związek z innymi zespołami i zaburzeniami
Agenezja pochwy może wystąpić jako część różnych zespołów i zaburzeń:
- Zespół Mayera-Rokitansky’ego-Küstera-Hausera (MRKH) – najczęstsze zaburzenie związane z agenezją pochwy (około 90% przypadków). Prowadzi do nieprawidłowego rozwoju lub całkowitego braku pochwy i macicy 9206
- Zespół niewrażliwości na androgeny (AIS) – odziedziczone zaburzenie, w którym płód nie rozwija macicy, szyjki macicy, jajowodów i części pochwy. W niektórych przypadkach pochwa może być całkowicie nieobecna 20623
- Zespół Bardeta-Biedla – współwystępuje z agenezją pochwy 2415
- Zespół Frasera – także powiązany z agenezją pochwy 241525
Agenezja pochwy a inne wady rozwojowe
Agenezja pochwy często współistnieje z innymi wadami rozwojowymi, co może mieć istotne znaczenie kliniczne 1:
- Anomalie układu moczowego – szczególnie jednostronna agenezja nerki 26
- Zaburzenia układu szkieletowego – mogą obejmować różne anomalie kości 226
- Problemy ze słuchem – szczególnie u pacjentek z zespołem MRKH 23
- Wady serca – wrodzone choroby serca mogą towarzyszyć agenezji pochwy 27
- Nieprawidłowości ściany brzucha – rzadziej występujące współistniejące zaburzenia 26
Mechanizm współwystępowania tych wad można częściowo wyjaśnić wspólnym pochodzeniem embriologicznym. Niektóre tkanki i narządy, takie jak nerki, rozwijają się z tej samej tkanki embrionalnej co przewód Müllera, co może tłumaczyć, dlaczego problemy rozwojowe mogą wpływać również na te narządy 22.
Różnice między agenezją pochwy a atrezją pochwy
Warto rozróżnić agenezję pochwy od atrezji pochwy, ponieważ mimo podobnych objawów, ich patogeneza jest nieco odmienna:
- Agenezja pochwy – dotyczy braku rozwoju górnej (proksymalnej) części pochwy i wpływa na przewody Müllera 25
- Atrezja pochwy – występuje, gdy zatoka moczowo-płciowa nie formuje dolnej części pochwy. W przeciwieństwie do agenezji pochwy, atrezja nie wpływa na przewody Müllera 25
Ponadto pacjentki z wrodzonym brakiem pochwy, ale z obecną macicą, reprezentują skrajną formę poprzecznej przegrody pochwowej 1228.
Rozpoznanie i diagnostyka agenezji pochwy
Prawidłowa diagnoza agenezji pochwy jest kluczowym elementem skutecznego leczenia 1. Agenezja pochwy często pozostaje niewykryta do okresu dojrzewania, gdy brak miesiączki staje się zauważalny 2629.
Metody diagnostyczne
Diagnoza agenezji pochwy może być przeprowadzona za pomocą różnych metod 4:
- Badanie fizykalne – często pierwsze badanie wskazujące na anomalię 30
- Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) – szczególnie przydatne do oceny anatomii narządów miednicy 31
- Laparoskopia – umożliwia bezpośrednią wizualizację narządów miednicy 4
- Histeroskopia – pomocna w ocenie wewnętrznej struktury macicy, jeśli jest obecna 4
- Ultrasonografia – nieinwazyjna metoda obrazowania 4
- Histerosalpingografia – umożliwia ocenę drożności jajowodów 4
- Kariotypowanie – konieczne u pacjentek z agenezją pochwy do zbadania, czy mają chromosomy XX czy XY. W rzadkich przypadkach może występować kariotyp XY lub XO 3231
Percepcję i interpretację anatomii chirurgicznej oraz różnych chorób pochwy można zdecydowanie poprawić dzięki zaawansowanym technikom obrazowania radiologicznego, takim jak cewki nieprzepuszczalne dla promieniowania i żel wodny 31. W badaniach MRI można umieścić miękki odlew pochwy w dolnym segmencie pochwy w przypadkach z poprzeczną przegrodą pochwową, co minimalizuje trudności w percepcji i interpretacji anatomii chirurgicznej 3131.
Diagnostyka różnicowa
Agenezja pochwy może być błędnie zdiagnozowana jako zarośnięta błona dziewicza, co może prowadzić do nieuzasadnionych prób hymenotomii i wtórnego tworzenia się blizn 33. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić 30:
- Zespół niewrażliwości na androgeny
- Poprzeczną przegrodę pochwową
- Zarośniętą błonę dziewiczą
Podstawowym badaniem diagnostycznym, które decyduje o opcji leczenia w przypadkach agenezji przewodów Müllera wraz z innymi wrodzonymi anomaliami układu moczowo-płciowego, jest kariotypowanie oraz kontrastowe badanie MRI jamy brzusznej i miednicy 31.
Znaczenie wczesnego rozpoznania
Wczesne wykrycie i terminowa interwencja mogą znacznie poprawić rokowanie u osób z tymi schorzeniami 8. Jednak leczenie medyczne powinno być odroczone do czasu, gdy pacjentka osiągnie pełny wzrost, jest przygotowana psychologicznie oraz dojrzała społecznie i seksualnie 33.
Oprócz prawidłowej diagnozy, skuteczne postępowanie obejmuje również ocenę współistniejących wrodzonych anomalii nerek lub innych nieprawidłowości oraz staranne przygotowanie psychologiczne pacjentki przed jakimkolwiek leczeniem lub interwencją 1.
Podejście interdyscyplinarne do leczenia agenezji pochwy
Leczenie agenezji pochwy powinno wykorzystywać podejście wieloaspektowe i interdyscyplinarne. Istotne jest określenie podstawowej przyczyny i ocena powiązanych wad wrodzonych 48. Zarządzanie tymi problemami często wymaga zaangażowania specjalistów takich jak urolodzy, ginekolodzy, endokrynolodzy i genetycy 834.
Aspekty psychologiczne leczenia
Nie należy lekceważyć psychoseksualnych skutków agenezji pochwy, a opieka kliniczna przede wszystkim obejmuje kompleksowe doradztwo i wsparcie poprzez otwartą komunikację z pacjentką 8. Diagnoza zespołu MRKH powoduje stres psychologiczny dla pacjentki 34.
Profesjonalne doradztwo dla pacjentki i jej rodziców powinno rozpocząć się wkrótce po rozpoznaniu nieprawidłowości 33. Wczesne skierowanie na poradnictwo jest niezbędne dla wszystkich tych pacjentek, aby pomóc im radzić sobie z kwestiami nieadekwatności, tożsamości/funkcjonowania płciowego/seksualnego i macierzyństwa 33.
Pacjentka z kariotypem 46,XY może mieć dodatkowe pytania dotyczące jej tożsamości seksualnej, a jej rodzice mogą chcieć wiedzieć, co jej powiedzieć. Lekarz powinien uczciwie odpowiadać na pytania dotyczące płci, zauważając, że kariotyp jest tylko jednym aspektem tożsamości seksualnej 33.
Metody leczenia niechirurgicznego
Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) sugeruje, że leczeniem pierwszego rzutu powinno być niechirurgiczne wydłużanie pochwy przez dylatację ze względu na doskonałe wskaźniki powodzenia 418. W porównaniu z operacją jest ono bezpieczniejsze, kontrolowane przez pacjentkę i bardziej opłacalne 18.
Dylatacja pochwy:
- Technika Franka – opisana początkowo w 1938 roku, której celem było zwiększenie głębokości i kalibru pochwy za pomocą stopniowych dylatatorów, tym samym unikając potrzeby interwencji chirurgicznej 3335
- Technika Ingrama – skuteczna w około 90% przypadków, a operacja nie powinna być brana pod uwagę, dopóki pacjentka nie przejdzie wystarczającej próby tego podejścia 33
- Polega na użyciu małej okrągłej rurki (podobnej do tamponu) do rozciągnięcia kanału pochwowego. W miarę upływu tygodni pacjentka przechodzi na większe dylatory, aż do utworzenia normalnego kanału pochwowego 2336
Ogólnie rzecz biorąc, metoda zachowawcza z użyciem dylatacji miała najmniej powikłań, przy średniej długości pochwy wynoszącej 6,65 cm (±1,39 cm) 37.
Metody leczenia chirurgicznego
Leczenie chirurgiczne powinno być brane pod uwagę tylko wtedy, gdy pacjentka może uczestniczyć w podejmowaniu decyzji, chce być aktywna seksualnie i jest wysoce zmotywowana do używania protezy pochwowej przez kilka miesięcy po operacji 18.
Celem leczenia chirurgicznego jest utworzenie neopochwowy. Chociaż opracowano, udoskonalono i zmodyfikowano kilka metod waginoplastyki, nie ustalono ostatecznego podejścia chirurgicznego 18. Najczęstszym podejściem chirurgicznym do waginoplastyki pozostaje zmodyfikowany zabieg McIndoe 181.
Główne techniki chirurgiczne:
- Zmodyfikowany zabieg McIndoe – polega na wykorzystaniu przeszczepu skóry do utworzenia kanału pochwowego 1830
- Wykorzystanie jelita – pochwa może być utworzona przez usunięcie części dolnej okrężnicy i wprowadzenie jej w miejsce, gdzie powinno być ujście pochwowe 3830
- Waginoplastyka z wykorzystaniem skóry z pośladków lub sztucznej skóry 38
- Laparoskopowa waginoplastyka – wykorzystuje urządzenie trakcyjne, jest to jedna z najbardziej zaawansowanych technik chirurgicznych do tworzenia neopochwowy, jednak jest to technika o najwyższym ryzyku powikłań 36
Strategia waginoplastyki polega na utworzeniu przestrzeni między pęcherzem a odbytnicą 18. Zastosowanie sztucznej skóry i wchłanialnych barier adhezyjnych jest obiecujące jako egzogennych źródeł przeszczepów w rekonstrukcji pochwy 18.
Zmodyfikowany zabieg McIndoe jest wysoce skuteczną procedurą, a satysfakcja pacjentów jest wysoka. Chociaż większość pacjentek nie może uzyskać pełnej płodności, z wyjątkiem przez surogatki, mogą one mieć normalne stosunki seksualne 18.
W przypadku procedury operacyjnej niezbędna jest pełna zgoda, podobnie jak zrozumienie potrzeby pooperacyjnej dylatacji w przypadku większości technik 37. Po operacji pacjentki muszą używać dylatora po waginoplastyce 36. Okres rekonwalescencji po operacji jest łatwiejszy w przypadku technik laparoskopowych w porównaniu z waginoplastyką jelitową, która jest operacją otwartą 36.
Innowacje w leczeniu
Nowe techniki i materiały są stale rozwijane w celu poprawy wyników leczenia agenezji pochwy:
- Zastosowanie sztucznej skóry i wchłanialnych barier adhezyjnych – obiecujące jako egzogenne źródła przeszczepów w rekonstrukcji pochwy 18
- Przeszczep INTERCEED – utleniona hemiceluloza, która pozwala pacjentce osiągnąć długość pochwy około 9 cm, utrzymać doskonałą drożność pochwy i jest doskonała dla długoterminowego zdrowia pochwy 39
- Przeszczep macicy (UTx) – dowód koncepcji UTx jako leczenia niepłodności u kobiet z MRKH pojawił się wraz z pierwszym na świecie żywym porodem po UTx, który miał miejsce we wrześniu 2014 r. w Göteborgu w Szwecji 17
Wybór procedury chirurgicznej w przypadku poprzecznej przegrody pochwowej opiera się na doświadczeniu chirurga, poziomie i charakterze poprzecznej przegrody, przekonaniu socjokulturowym o zachowaniu dziewictwa pacjentki poprzez zachowanie nienaruszonej błony dziewiczej 31.
Perspektywy płodności
Pomimo ograniczeń anatomicznych, niektóre pacjentki z agenezją pochwy mogą mieć możliwości związane z płodnością:
- Jeśli pacjentka ma macicę, może zajść w ciążę, gdy zdecyduje się na założenie rodziny 4041
- Większość pacjentek z agenezją pochwy nie będzie mogła nosić dziecka, ale opcje obejmują adopcję, surogatki z wykorzystaniem komórki jajowej od samej kobiety lub przeszczep macicy 4034
Głównym celem leczenia zespołu MRKH jest stworzenie neopochwowy dla lepszego życia seksualnego i opcji posiadania dzieci poprzez adopcję lub surogatki wraz z dobrym wsparciem psychologicznym 31.
Znaczenie opieki ginekologicznej
Kobiety, które mają historię agenezji przewodów Müllera i stworzyły funkcjonalną pochwę, wymagają rutynowej opieki ginekologicznej i mogą być traktowane podobnie jak kobiety bez szyjki macicy, a zatem coroczne badanie cytologiczne w kierunku raka może być uznane za niepotrzebne w tej populacji 1.
Po skorygowaniu kobieta z agenezją dolnej pochwy powinna mieć normalną funkcję rozrodczą i płodność 30. Partner seksualny nie jest w stanie zrozumieć, że kobieta przeszła wcześniej operację z powodu agenezji pochwy 36.
Podsumowanie i przyszłość badań
Agenezja pochwy jest rzadkim zaburzeniem wrodzonym wynikającym z nieprawidłowego rozwoju przewodów Müllera podczas pierwszych 20 tygodni ciąży. Chociaż dokładna etiologia pozostaje niejasna, badania wskazują na udział zarówno czynników genetycznych, jak i środowiskowych 1722.
Ciągłe badania nad genetyką zespołu MRKH są niezbędne, aby zapewnić lepszą wiedzę na temat patogenezy i poprawić opiekę nad pacjentką oraz doradztwo 17. Nasze ustalenia pokazują możliwość poprawy w doradztwie i opiece nad osobami z MRKH, szczególnie w zakresie wydłużania pochwy 42.
Istnieje potrzeba edukacji pracowników służby zdrowia, aby mogli wspierać pacjentów w dostępie do odpowiedniej, kompleksowej i długotrwałej opieki 42. Obecnie dylatatory pochwowe i operacja są najlepszymi opcjami dla pacjentek, jednak badania nad leczeniem mogą być ulepszone, ponieważ istnieją różne wady operacji 43.
Podczas gdy lekarze i naukowcy nadal pracują nad technikami skutecznego przeszczepu zdrowej macicy pacjentkom z agenezją pochwy, obecne opcje leczenia tego schorzenia zależą od nasilenia samego zaburzenia 38.
Powodzenie początkowej operacji ma kluczowe znaczenie dla skuteczności wszelkich późniejszych zabiegów, jeśli są wymagane 8. Leczenie agenezji pochwy zależy obecnie od położenia geograficznego i preferencji chirurga. Optymalne leczenie jest nieznane, a większość artykułów na temat techniki i wyniku koncentruje się na osobistych seriach przypadków z niewielką standaryzacją raportowania i obserwacji 37.
W przypadku pacjentki z agenezją pochwy rekonstrukcja neopochwowy jest bardzo ważna zarówno funkcjonalnie, jak i psychologicznie 35. Nieobecna pochwa może być skonstruowana albo poprzez operację, albo przez technikę przerywanego nacisku określoną przez Franka 35.
Agenezja pochwy obejmuje kwestie nieprawidłowości fizycznej, obrazu ciała, tożsamości seksualnej i funkcjonowania seksualnego/rozrodczego, które wymagają długoterminowego zarządzania medycznego i psychologicznego 33. Jest to znaczące zagrożenie dla zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia skądinąd normalnej, zdrowej młodej kobiety 33.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.