Właściwości farmakodynamiczne
Wyciąg alergenowy

Wprowadzenie do wyciągu alergenowego

Wyciąg alergenowy stanowi podstawową substancję czynną w preparatach stosowanych w immunoterapii swoistej (odczulaniu). Jest to biologicznie aktywna substancja zawierająca alergeny pochodzące z różnych źródeł, w tym pochodzenia zwierzęcego (sierść konia, psa, kota, nabłonki, pierze), roztoczy kurzu domowego oraz grzybów pleśniowych. Aktywność biologiczna wyciągów alergenowych jest ściśle związana ze stężeniem alergenu i wyrażana w różnych jednostkach, takich jak SQ-U/ml (w preparacie Alutard SQ), TU (jednostki terapeutyczne) lub PNU (jednostki azotu białkowego) (w preparacie Novo-Helisen Depot).¹²

Wyciągi alergenowe są dostępne w postaci zawiesiny do wstrzykiwań, najczęściej w formie preparatów typu depot, gdzie alergeny są adsorbowane na wodorotlenku glinu, co przedłuża ich działanie w organizmie. Preparaty te charakteryzują się różnym zabarwieniem w zależności od materiału wyjściowego i stężenia, a po wstrząśnięciu wykazują wyraźne zmętnienie.³⁴

Mechanizm działania farmakodynamicznego

Wyciągi alergenowe są stosowane w leczeniu pacjentów z chorobami alergicznymi zależnymi od swoistych immunoglobulin E (IgE). Docelowym miejscem działania farmakodynamicznego substancji jest układ immunologiczny, a celem terapii jest zniesienie reakcji nadwrażliwości na określony alergen.⁵

Wpływ na komórki układu immunologicznego

Wyciąg alergenowy powoduje szereg zmian w funkcjonowaniu układu immunologicznego. Po podskórnym wstrzyknięciu jest wchłaniany głównie przez komórki skóry prezentujące antygen oraz przez limfocyty systemu odpornościowego. Odczulanie z wykorzystaniem wyciągu alergenowego prowadzi do zahamowania dostarczenia limfocytów T i granulocytów kwasochłonnych (eozynofilów) do narządów docelowych.⁶⁷

Modulacja odpowiedzi immunologicznej

Kluczowym efektem działania wyciągu alergenowego jest zmiana profilu cytokin wydzielanych przez komórki układu immunologicznego. Następuje wyraźne przesunięcie od produkcji cytokin Th2 (odpowiedzialnych za reakcje alergiczne) w kierunku produkcji cytokin Th1 (związanych z odpowiedzią przeciwzakaźną). Dodatkowo, wzrasta synteza interleukiny 10 (IL-10), co może prowadzić do braku reaktywności ze strony limfocytów T, czyli tzw. anergii, a tym samym do osłabienia reakcji alergicznej.⁸

Wpływ na granulocyty zasadochłonne

Immunoterapia z zastosowaniem wyciągu alergenowego wpływa również na granulocyty zasadochłonne (bazofile), które odgrywają istotną rolę w reakcjach alergicznych. Obserwuje się obniżenie uwalniania histaminy z granulocytów zasadochłonnych krwi obwodowej, co jest wynikiem zmniejszenia liczby tych komórek podlegających recyrkulacji.⁹

Indukcja tolerancji immunologicznej

Immunoterapia swoista z zastosowaniem wyciągów alergenowych jest obecnie jedynym leczeniem przyczynowym chorób alergicznych zależnych od IgE. Pomimo że dokładny mechanizm odczulania nie został jeszcze w pełni poznany, istnieją przesłanki wskazujące na zaangażowanie w nim indukcji tolerancji i/lub funkcjonalnego przeorientowania regulatorowych limfocytów, specyficznych dla alergenów, a także limfocytów pomocniczych typu T.¹⁰

Mechanizm działania niepożądanego

Należy pamiętać, że nienaruszone alergeny lub częściowo rozłożone fragmenty obecne w wyciągach alergenowych mogą potencjalnie reagować z przeciwciałami IgE, co może prowadzić do wystąpienia alergicznych reakcji niepożądanych. Reakcje te zachodzą poprzez uaktywnienie komórek tucznych i granulocytów zasadochłonnych (bazofili).¹¹

Standaryzacja i dostępne preparaty

Wyciągi alergenowe są dostępne w różnych stężeniach, co umożliwia prowadzenie immunoterapii według schematu dawkowania zwiększającego (leczenie podstawowe) i następnie podtrzymującego. Dawkowanie jest dobierane indywidualnie w zależności od spektrum uczulenia pacjenta.¹²¹³

Standaryzacja wyciągów alergenowych

Standaryzacja wyciągów alergenowych jest kluczowa dla zapewnienia odpowiedniej skuteczności i bezpieczeństwa leczenia. W zależności od preparatu, standaryzacja może być wyrażona w różnych jednostkach:

• SQ-U/ml (Standardized Quality Units) – stosowane w preparacie Alutard SQ
• TU (jednostki terapeutyczne) – stosowane w preparacie Novo-Helisen Depot
• PNU (jednostki azotu białkowego) – stosowane w preparacie Novo-Helisen Depot

¹⁴¹⁵

Dostępne stężenia wyciągów alergenowych

Dostępne są różne stężenia wyciągów alergenowych, co umożliwia stopniowe zwiększanie dawki podczas leczenia. W przypadku preparatu Alutard SQ dostępne są następujące stężenia:

W przypadku preparatu Novo-Helisen Depot stężenia różnią się w zależności od rodzaju wyciągu alergenowego:

• Wyciągi alergenowe pochodzenia zwierzęcego (sierść, nabłonki, pierze):
  • Stężenie 1: 25 PNU/ml
  • Stężenie 2: 250 PNU/ml
  • Stężenie 3: 2500 PNU/ml
• Wyciągi alergenowe grzybów pleśniowych:
  • Stężenie 1: 5 PNU/ml
  • Stężenie 2: 50 PNU/ml
  • Stężenie 3: 500 PNU/ml
• Wyciągi alergenowe roztoczy kurzu domowego:
  • Stężenie 1: 50 TU/ml lub 50 PNU/ml
  • Stężenie 2: 500 TU/ml lub 500 PNU/ml
  • Stężenie 3: 5000 TU/ml lub 5000 PNU/ml

¹⁶¹⁷

Należy zauważyć, że stężenie 2 jest rozcieńczeniem stężenia 3 w stosunku 1:10, a stężenie 1 jest rozcieńczeniem stężenia 2 w stosunku 1:10, co umożliwia stopniowe zwiększanie dawki w trakcie leczenia.¹⁸

Podsumowanie farmakodynamiczne

Wyciąg alergenowy jako substancja czynna w immunoterapii swoistej wykazuje złożone działanie na układ immunologiczny. Głównym celem jego stosowania jest modulacja odpowiedzi immunologicznej organizmu na alergen poprzez przesunięcie równowagi od cytokin typu Th2 w kierunku cytokin typu Th1, zwiększenie syntezy IL-10 oraz zmniejszenie aktywności granulocytów zasadochłonnych. Te zmiany prowadzą do zmniejszenia nasilenia reakcji alergicznych i w konsekwencji do rozwoju tolerancji na alergen. Immunoterapia swoista z zastosowaniem wyciągów alergenowych stanowi obecnie jedyną metodę leczenia przyczynowego chorób alergicznych zależnych od IgE.¹⁹²⁰