Działania niepożądane
Neurotoksyna Clostridium botulinum typ A

Działania niepożądane neurotoksyny Clostridium botulinum typ A

Neurotoksyna Clostridium botulinum typu A jest substancją aktywną stosowaną w preparatach takich jak Dysport. W trakcie badań klinicznych u około 25% pacjentów leczonych produktem Dysport z powodu różnych wskazań takich jak kurcz powiek, połowiczy kurcz twarzy, kurczowy kręcz szyi, spastyczność związana z porażeniem mózgowym lub udarem oraz nadmierna potliwość pach wystąpiły zdarzenia niepożądane.¹

Ogólne działania niepożądane

Neurotoksyna Clostridium botulinum typu A może wywoływać szereg działań niepożądanych niezależnie od wskazania, w którym jest stosowana. Do najczęściej występujących należą objawy ogólnoustrojowe oraz reakcje miejscowe.²

• Zaburzenia układu nerwowego – rzadko obserwuje się nerwoból z zanikiem mięśni
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej – niezbyt często występuje świąd, a także wysypka
• Zaburzenia ogólne – często zgłaszane są astenia (osłabienie), zmęczenie, objawy grypopodobne, ból i/lub zasinienie w miejscu wstrzyknięcia

³

Działania niepożądane charakterystyczne dla poszczególnych wskazań

W zależności od wskazania, w którym stosowana jest neurotoksyna Clostridium botulinum typu A, obserwuje się różne profile działań niepożądanych, związane z obszarem wstrzyknięcia i mechanizmem działania toksyny.

Spastyczność ogniskowa u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym

Przy leczeniu spastyczności kończyn dolnych u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym obserwuje się specyficzne działania niepożądane, takie jak ból mięśni, osłabienie mięśni, nietrzymanie moczu, objawy grypopodobne, reakcje w miejscu wstrzyknięcia, zaburzenia chodu, zmęczenie, astenia oraz upadki.⁴

W przypadku spastyczności kończyn górnych u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym do najczęściej występujących działań niepożądanych należą: osłabienie mięśni, ból mięśni, objawy grypopodobne, zmęczenie, reakcje w miejscu wstrzyknięcia, astenia i wysypka.⁵

Warto zaznaczyć, że w przypadku jednoczesnego leczenia spastyczności kończyn górnych i dolnych u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, liczba działań niepożądanych nie jest większa przy dawkach do 30 j./kg masy ciała lub 1000 j. w porównaniu z leczeniem wyłącznie jednego obszaru.⁶

Nietrzymanie moczu z powodu neurogennej nadreaktywności wypieracza

Stosowanie neurotoksyny Clostridium botulinum typu A w przypadku nietrzymania moczu związanego z neurogenną nadreaktywnością wypieracza może prowadzić do następujących działań niepożądanych:⁷

• Układ moczowy: zakażenie dróg moczowych, bakteriomocz, krwiomocz, zatrzymanie moczu, krwotok z cewki moczowej, krwotok z pęcherza moczowego
• Układ nerwowy: ból głowy, niedoczulica
• Układ pokarmowy: zaparcia
• Układ mięśniowo-szkieletowy: osłabienie mięśni
• Zaburzenia seksualne: zaburzenia erekcji
• Objawy ogólne: gorączka, ból pęcherza moczowego
• Autonomiczny układ nerwowy: autonomiczna dysrefleksja

⁸

Kurczowy kręcz szyi

W leczeniu kurczowego kręczu szyi za pomocą neurotoksyny Clostridium botulinum typu A, najistotniejszym działaniem niepożądanym jest dysfagia (trudności w połykaniu), której częstość zależy od podanej dawki. Występuje ona najczęściej po wstrzyknięciu produktu do mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego. W okresie występowania dysfagii może być konieczne podawanie pacjentowi wyłącznie miękkich (łatwych w przełykaniu) pokarmów.⁹

Inne działania niepożądane obejmują:¹⁰

• Zaburzenia neurologiczne: ból głowy, zawroty głowy, niedowład mięśni twarzy
• Zaburzenia oczne: niewyraźne widzenie, pogorszenie ostrości widzenia, podwójne widzenie, opadanie powiek
• Zaburzenia oddechowe: dysfonia (zaburzenia głosu), duszność, aspiracja
• Zaburzenia pokarmowe: dysfagia, suchość w ustach, nudności
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: osłabienie mięśni, ból szyi, ból kostno-mięśniowy, ból mięśni, ból kończyn, sztywność układu kostno-mięśniowego, atrofia mięśni, osłabienie mięśni żuchwy

¹¹

Kurcz powiek i połowiczy kurcz twarzy

Podczas leczenia kurczu powiek i połowiczego kurczu twarzy przy użyciu neurotoksyny Clostridium botulinum typu A, najczęściej obserwuje się:¹²

• Zaburzenia neurologiczne: niedowład mięśni twarzy, rzadziej porażenie nerwu VII
• Zaburzenia oczne: opadanie powiek (bardzo często), podwójne widzenie, suchość oczu, zwiększone łzawienie, rzadziej porażenie mięśni oka, obrzęk powieki, podwinięcie powieki

¹³

Należy podkreślić, że produkt leczniczy może wykazywać działania niepożądane, gdy zostanie podany zbyt głęboko lub w niewłaściwe miejsce, powodując czasowe porażenie grup mięśniowych znajdujących się w pobliżu miejsc wstrzyknięcia.¹⁴

Spastyczność ogniskowa kończyn u dorosłych

W przypadku leczenia spastyczności kończyn górnych u dorosłych, obserwuje się następujące działania niepożądane:¹⁵

• Reakcje miejscowe: ból, rumień, obrzęk w miejscu podania
• Objawy ogólne: astenia, zmęczenie, objawy grypopodobne
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: osłabienie mięśni, ból mięśniowo-szkieletowy, ból kończyny
• Zaburzenia pokarmowe: dysfagia

¹⁶

W przypadku spastyczności kończyn dolnych u dorosłych najczęściej zgłaszane działania niepożądane to:¹⁷

• Objawy ogólne: osłabienie, zmęczenie, objawy grypopodobne
• Reakcje miejscowe: ból, zasinienie, wysypka, świąd w miejscu podania
• Urazy: upadki
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: osłabienie mięśni, ból mięśni
• Zaburzenia pokarmowe: dysfagia

¹⁸

Nadmierna potliwość pach

Przy leczeniu nadmiernej potliwości pach neurotoksyną Clostridium botulinum typu A, obserwuje się specyficzne działania niepożądane:¹⁹

• Zaburzenia neurologiczne: zawroty głowy, ból głowy, parestezje, mimowolne skurcze mięśni powiek
• Zaburzenia naczyniowe: zaczerwienienie twarzy
• Zaburzenia oddechowe: duszność, krwawienie z nosa
• Zaburzenia skórne: wyrównawcze pocenie się (wzrost pocenia w innych obszarach ciała)
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: ból pleców, ramion i szyi, ból mięśni pleców i łydek

²⁰

Poważne działania niepożądane i działania ogólnoustrojowe

Bardzo rzadko donoszono o występowaniu objawów niepożądanych związanych z działaniem toksyny w miejscach odległych od miejsca jej podania. Takie ogólnoustrojowe działania obejmują wzmożone osłabienie mięśni, zaburzenia przełykania oraz zachłystowe zapalenie płuc, które w skrajnych przypadkach może prowadzić do śmierci.²¹

Po wprowadzeniu produktu do obrotu zgłaszano również takie działania niepożądane jak:²²

• Zaburzenia układu immunologicznego: reakcje nadwrażliwości
• Zaburzenia układu nerwowego: niedoczulica
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: atrofia mięśni

²³

Zestawienie działań niepożądanych neurotoksyny Clostridium botulinum typu A

Monitorowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.²⁴

Środki ostrożności i postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Ze względu na ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych, w tym działań ogólnoustrojowych, pacjenci powinni być monitorowani po podaniu neurotoksyny Clostridium botulinum typu A. Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy świadczące o rozprzestrzenianiu się toksyny, takie jak postępujące osłabienie mięśni, trudności w połykaniu lub oddychaniu. W przypadku wystąpienia takich objawów konieczna jest natychmiastowa konsultacja medyczna.²⁵

W przypadku dysfagii, która jest jednym z najczęstszych poważnych działań niepożądanych, zwłaszcza przy leczeniu kurczowego kręczu szyi, należy rozważyć modyfikację diety pacjenta do czasu ustąpienia objawów, podając wyłącznie miękkie, łatwe w przełykaniu pokarmy. W cięższych przypadkach może być konieczne odżywianie przez zgłębnik nosowo-żołądkowy.²⁶