Działania niepożądane
Kwas foliowy

Kwas foliowy (witamina B9) jest kluczowym koenzymem w biosyntezie nukleotydów, niezbędnym dla syntezy DNA i RNA, procesów krwiotwórczych oraz rozwoju płodu. Stosowany jest w profilaktyce i leczeniu niedoborów folianów, zwłaszcza w okresach zwiększonego zapotrzebowania, takich jak ciąża i laktacja. Dawkowanie w suplementacji wynosi zazwyczaj 0,4 mg, natomiast w terapii chorobowej stosuje się dawki od 5 do 15 mg. Kwas foliowy cechuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa, a działania niepożądane występują rzadko i obejmują głównie zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, biegunka, wzdęcia, gorzki smak w ustach) z częstością rzadką (≥1/10 000 do <1/1000). Reakcje alergiczne, takie jak wysypka, zaczerwienienie i świąd skóry, występują niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), a ciężkie reakcje anafilaktyczne, obrzęk naczynioruchowy i skurcz oskrzeli są bardzo rzadkie (<1/10 000). Zaburzenia psychiczne, w tym brak łaknienia, bezsenność, senność, nadmierna pobudliwość nerwowa i depresja, również zdarzają się rzadko (≥1/10 000 do <1/1000).

  1. Działania niepożądane kwasu foliowego – wprowadzenie
  2. Profil bezpieczeństwa kwasu foliowego
    1. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe
    2. Reakcje alergiczne
    3. Ciężkie reakcje alergiczne
    4. Zaburzenia psychiczne
  3. Tabela działań niepożądanych kwasu foliowego
  4. Sytuacje wymagające szczególnej uwagi
    1. Ryzyko reakcji anafilaktycznej
    2. Pacjenci z nadwrażliwością
  5. Zgłaszanie działań niepożądanych
  6. Działania niepożądane substancji złożonych zawierających kwas foliowy
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane kwasu foliowego – wprowadzenie

Kwas foliowy to witamina z grupy B (witamina B9), będąca niezbędnym składnikiem w procesach biosyntezy nukleotydów, a tym samym uczestnicząca w wielu istotnych procesach fizjologicznych organizmu, takich jak synteza DNA i RNA, procesy krwiotwórcze oraz rozwój płodu. Jest on powszechnie stosowany w profilaktyce i leczeniu niedoboru folianów, w tym w stanach zwiększonego zapotrzebowania, jak ciąża czy okres karmienia piersią. Kwas foliowy stosowany jest w szerokim zakresie dawek, od mikrogramowych (0,4 mg) w suplementacji, do większych dawek (5-15 mg) w terapii stanów chorobowych. Pomimo że substancja ta jest generalnie dobrze tolerowana, warto poznać potencjalne działania niepożądane związane z jej stosowaniem.12

Profil bezpieczeństwa kwasu foliowego

Kwas foliowy charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa i jest substancją rzadko wywołującą istotne działania niepożądane. Z charakterystyk produktów leczniczych zawierających kwas foliowy wynika, że większość pacjentów dobrze toleruje tę substancję nawet podczas długotrwałego stosowania.34 Niemniej jednak, jak w przypadku każdego produktu leczniczego, istnieje możliwość wystąpienia działań niepożądanych, które należy uwzględnić podczas terapii pacjentów.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem kwasu foliowego należą zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Występują one stosunkowo rzadko, ale mogą wpływać na komfort pacjenta podczas terapii.5

W zależności od stosowanego preparatu, mogą wystąpić następujące dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego:

  • Nudności6
  • Wymioty7
  • Biegunka8
  • Wzdęcia9
  • Gorzki smak w ustach10

Według klasyfikacji częstości MedDRA, te działania niepożądane występują rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), co oznacza, że dotykają one niewielkiego odsetka pacjentów przyjmujących kwas foliowy.11

Reakcje alergiczne

Drugim istotnym rodzajem działań niepożądanych obserwowanych podczas stosowania kwasu foliowego są reakcje alergiczne. Mogą one przybierać formę od łagodnych objawów skórnych do poważnych reakcji systemowych.1213

Do najczęściej zgłaszanych reakcji alergicznych należą:

  • Wysypka skórna1415
  • Zaczerwienienie skóry1617
  • Świąd1819

Zgodnie z klasyfikacją MedDRA, skórne reakcje alergiczne mogą występować z częstością niezbyt często (≥1/1000 do <1/100).2021

Ciężkie reakcje alergiczne

Chociaż zdarzają się niezwykle rzadko, niektóre reakcje alergiczne związane ze stosowaniem kwasu foliowego mogą mieć poważny charakter i wymagać natychmiastowej interwencji medycznej.2223

Do ciężkich reakcji alergicznych należą:

  • Obrzęk naczynioruchowy – stan potencjalnie zagrażający życiu, charakteryzujący się nagłym obrzękiem twarzy, warg, języka, gardła lub innych części ciała2425
  • Skurcz oskrzeli – stan, w którym dochodzi do skurczu mięśni gładkich oskrzeli, powodujący trudności w oddychaniu2627
  • Reakcja anafilaktyczna – nagła, ciężka reakcja alergiczna, która może prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego282930

Ciężkie reakcje alergiczne występują bardzo rzadko (<1/10 000) lub z częstością niemożliwą do określenia na podstawie dostępnych danych.3132

Zaburzenia psychiczne

Rzadziej zgłaszanymi, ale istotnymi klinicznie działaniami niepożądanymi kwasu foliowego są zaburzenia psychiczne. Mogą one obejmować różnorodne objawy wpływające na stan psychiczny pacjenta.3334

Do najczęściej opisywanych zaburzeń psychicznych należą:

  • Brak łaknienia35
  • Trudności w zasypianiu36
  • Senność37
  • Nadmierna pobudliwość nerwowa38
  • Depresja39

Zgodnie z klasyfikacją MedDRA, zaburzenia psychiczne podczas stosowania kwasu foliowego występują rzadko (≥1/10 000 do <1/1000).4041

Tabela działań niepożądanych kwasu foliowego

Poniższa tabela przedstawia zestawienie wszystkich działań niepożądanych zgłaszanych podczas stosowania kwasu foliowego, z uwzględnieniem częstości ich występowania według klasyfikacji MedDRA oraz przynależności do układów i narządów:

Klasyfikacja układów i narządów Działanie niepożądane Częstość występowania Opis
Zaburzenia żołądka i jelit Gorzki smak w ustach Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Nieprzyjemny, gorzki posmak odczuwany w jamie ustnej po zażyciu leku
Wzdęcia, nudności, wymioty Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Dyskomfort w obrębie jamy brzusznej, uczucie pełności, mdłości, odruch wymiotny
Biegunka Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Częste, luźne stolce
Zaburzenia układu immunologicznego Skórne reakcje alergiczne (wysypka, świąd) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Różnego rodzaju zmiany skórne, zwykle swędzące, będące wynikiem reakcji alergicznej
Obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli Bardzo rzadko (<1/10 000) Poważna reakcja alergiczna objawiająca się obrzękiem tkanek miękkich lub skurczem oskrzeli powodującym trudności w oddychaniu
Reakcja anafilaktyczna Częstość nieznana Ciężka, zagrażająca życiu reakcja alergiczna, która może prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego
Zaburzenia psychiczne Brak łaknienia Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Zmniejszenie lub utrata apetytu
Trudności w zasypianiu Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Problemy z rozpoczęciem lub utrzymaniem snu
Senność Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Nadmierna potrzeba snu, uczucie ospałości
Nadmierna pobudliwość nerwowa Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Stan zwiększonego niepokoju, drażliwości lub napięcia nerwowego
Depresja Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Obniżenie nastroju, utrata zainteresowań, poczucie bezsilności

Sytuacje wymagające szczególnej uwagi

Istnieją szczególne okoliczności, w których stosowanie kwasu foliowego wymaga zwiększonej ostrożności ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych:

Ryzyko reakcji anafilaktycznej

Choć reakcje anafilaktyczne podczas stosowania kwasu foliowego występują niezwykle rzadko, należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów z wywiadem reakcji alergicznych, zwłaszcza przy podawaniu produktów w formie iniekcji. Mogą one zawierać kwas foliowy jako jeden ze składników (np. preparaty multiwitaminowe do podawania pozajelitowego).4243

Pacjenci z nadwrażliwością

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów ze stwierdzoną nadwrażliwością na kwas foliowy lub inne składniki produktu leczniczego. U takich osób ryzyko wystąpienia reakcji alergicznych, w tym ciężkich, jest znacznie podwyższone.44

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane związane ze stosowaniem kwasu foliowego za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.45

Dane kontaktowe do zgłaszania działań niepożądanych:
Aleje Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
tel.: + 48 22 49 21 301
faks: + 48 22 49 21 309
e-mail: [email protected]46

Działania niepożądane substancji złożonych zawierających kwas foliowy

Warto zauważyć, że niektóre produkty lecznicze zawierają kwas foliowy w połączeniu z innymi substancjami czynnymi, jak żelazo czy kompleksy witamin. W takich przypadkach profil działań niepożądanych może być bardziej złożony i obejmować efekty uboczne wszystkich składników aktywnych.4748

Na przykład, preparaty łączące kwas foliowy z żelazem mogą powodować specyficzne działania niepożądane związane głównie z komponentem żelazowym, takie jak:

  • Zaparcia, biegunki, wzdęcia, bóle brzucha49
  • Przebarwienia zębów, podrażnienie przewodu pokarmowego50
  • Czarne zabarwienie stolca (typowy efekt działania żelaza, bez znaczenia klinicznego)51

Z kolei złożone preparaty multiwitaminowe zawierające kwas foliowy, oprócz działań niepożądanych charakterystycznych dla samego kwasu foliowego, mogą powodować:

  • Ciemnożółte zabarwienie moczu (związane z obecnością witamin z grupy B)52
  • Hiperkalciurię (zwiększone wydalanie wapnia z moczem)53
  • Ból głowy, zawroty głowy, bezsenność54

W przypadku stosowania preparatów złożonych, szczególnie ważne jest, aby klinicyści różnicowali między działaniami niepożądanymi wynikającymi z zastosowania kwasu foliowego a tymi związanymi z innymi składnikami produktu leczniczego.55

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 10.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl