Działania niepożądane
Karboplatyna

Karboplatyna, pochodna platyny stosowana w chemioterapii nowotworów złośliwych, wywołuje istotną mielosupresję, będącą głównym ograniczeniem dawkowania. W badaniach obejmujących 1893 pacjentów, trombocytopenia z liczbą płytek poniżej 50 000/mm³ wystąpiła u 25%, neutropenia z granulocytami <1 000/mm³ u 18%, a leukopenia z białymi krwinkami <2 000/mm³ u 14%. Nadir morfologii krwi przypada około 21. dnia terapii, z powrotem do normy po 35-42 dniach. Mielosupresja jest nasilona u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, w złym stanie ogólnym, powyżej 65. roku życia oraz po wcześniejszym leczeniu cisplatyną. Powikłania infekcyjne i krwotoczne występują u 4-5% chorych, prowadząc do zgonu u <1%. Toksyczność nerkowa manifestuje się spadkiem klirensu kreatyniny poniżej 60 ml/min u 27% pacjentów, z odwracalnymi zaburzeniami biochemicznymi (wzrost mocznika u 14%, kreatyniny u 6%, kwasu moczowego u 5%). Karboplatyna jest przeciwwskazana przy klirensie <30 ml/min, a dawkowanie wymaga modyfikacji przy umiarkowanych zaburzeniach czynności nerek.

  1. Działania niepożądane karboplatyny: charakterystyka i ryzyko kliniczne
    1. Mielosupresja – główne działanie toksyczne ograniczające dawkę
    2. Zaburzenia czynności nerek
    3. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe
    4. Zaburzenia neurologiczne
    5. Zaburzenia narządów zmysłów
    6. Zaburzenia układu oddechowego
    7. Reakcje nadwrażliwości i alergiczne
    8. Zaburzenia czynności wątroby
    9. Zaburzenia sercowo-naczyniowe
    10. Zaburzenia elektrolitowe
    11. Inne działania niepożądane
    12. Wtórne nowotwory
  2. Zestawienie tabelaryczne działań niepożądanych
  3. Grupy szczególnego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych
  4. Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych
  5. Monitorowanie pacjenta podczas terapii karboplatyną
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane karboplatyny: charakterystyka i ryzyko kliniczne

Karboplatyna jest pochodną platyny stosowaną w chemioterapii nowotworów złośliwych. Jak każdy lek przeciwnowotworowy, wywołuje szereg działań niepożądanych o różnym nasileniu i częstości występowania. Dane na temat działań niepożądanych pochodzą z badań obejmujących 1893 pacjentów poddanych monoterapii karboplatyną oraz z doświadczeń po wprowadzeniu produktu leczniczego do obrotu. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę działań niepożądanych, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń z nimi związanych.1

Mielosupresja – główne działanie toksyczne ograniczające dawkę

Mielosupresja (zahamowanie czynności szpiku kostnego) jest najpoważniejszym działaniem toksycznym karboplatyny, ograniczającym wielkość stosowanej dawki. Objawia się ona przede wszystkim trombocytopenią, neutropenią i leukopenią. U pacjentów z prawidłowymi wyjściowymi wartościami, małopłytkowość z liczbą płytek krwi poniżej 50 000/mm³ występuje u około 25% pacjentów, neutropenia z liczbą granulocytów poniżej 1 000/mm³ u 18% pacjentów, a leukopenia z liczbą białych krwinek poniżej 2 000/mm³ u 14% pacjentów.2

Najniższe wartości morfologii krwi (nadir) występują zazwyczaj około 21. dnia leczenia. Trombocytopenia osiąga swoje minimum między 14. a 21. dniem leczenia, a powrót do wartości prawidłowych następuje po około 35 dniach od rozpoczęcia terapii. W przypadku leukopenii powrót liczby leukocytów od dnia wystąpienia najmniejszej liczby komórek (14-28 dzień) może przebiegać wolniej i zazwyczaj następuje po 42 dniach od rozpoczęcia leczenia.3 4

Mielosupresja może być bardziej nasilona i utrzymywać się dłużej u:

  • pacjentów z zaburzeniami czynności nerek
  • pacjentów wcześniej intensywnie leczonych, szczególnie cisplatyną
  • pacjentów w złym stanie ogólnym
  • pacjentów w wieku powyżej 65 lat

5

Powikłania mielosupresji, takie jak zakażenia i krwawienia, występowały odpowiednio u 4% i 5% pacjentów leczonych karboplatyną. Powikłania te doprowadziły do zgonu u mniej niż 1% pacjentów. Jednoczesne stosowanie karboplatyny z innymi lekami mielosupresyjnymi może dodatkowo nasilać supresję szpiku kostnego.6

Niedokrwistość z wartościami hemoglobiny poniżej 8 g/dl obserwowano u 15% pacjentów z prawidłowym początkowym stężeniem hemoglobiny. Częstość występowania niedokrwistości wzrasta wraz ze zwiększeniem ekspozycji na karboplatynę.7

Zaburzenia czynności nerek

Toksyczne działanie na nerki nie jest zwykle przyczyną ograniczającą wielkość dawki u pacjentów otrzymujących karboplatynę i nie wymaga działań zapobiegawczych, takich jak nawadnianie dużymi ilościami płynów lub wymuszona diureza. Niemniej jednak mogą wystąpić zaburzenia czynności nerek objawiające się spadkiem klirensu kreatyniny poniżej 60 ml/min.8

U pacjentów leczonych karboplatyną obserwowane są następujące zaburzenia biochemiczne:

9

Zmiany te mają zazwyczaj łagodny przebieg i są odwracalne u około połowy pacjentów. Klirens kreatyniny jest najczulszym wskaźnikiem czynności nerek u pacjentów przyjmujących karboplatynę. U 27% pacjentów z początkowym klirensem kreatyniny wynoszącym 60 ml/min lub większym następuje jego obniżenie podczas leczenia karboplatyną.10

Częstość występowania i nasilenie nefrotoksyczności może zwiększać się u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek przed rozpoczęciem leczenia karboplatyną. W takich przypadkach konieczna jest modyfikacja dawki lub przerwanie leczenia przy umiarkowanych lub ciężkich zaburzeniach czynności nerek.<sup data-drug="Carbomedac" data-section="Działania niepożądane" title="Częstość występowania i nasilenie nefrotoksyczności może zwiększać się u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek przed rozpoczęciem leczenia karboplatyną. Nie wiadomo, czy odpowiedni program nawodnienia może wyeliminować takie działanie, ale zmniejszenie dawki lub przerwanie leczenia jest wymagane w przypadku umiarkowanych zmian czynności nerek (klirens kreatyniny 30–59 ml/min). Karboplatyna jest przeciwwskazana u pacjentów z klirensem kreatyniny 11

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Wymioty i nudności są bardzo częstymi działaniami niepożądanymi związanymi z podawaniem karboplatyny. Wymioty występują u 65% pacjentów, z czego u jednej trzeciej mają ciężki przebieg. Nudności występują u dodatkowych 15% pacjentów.12

Wydaje się, że u uprzednio leczonych pacjentów (szczególnie pacjentów leczonych uprzednio cisplatyną) występuje większa skłonność do wymiotów. Objawy te zwykle ustępują w ciągu 24 godzin od podania produktu leczniczego i zasadniczo poddają się leczeniu lub można im całkowicie zapobiec, stosując leki przeciwwymiotne.13 Prawdopodobieństwo wystąpienia wymiotów zwiększa się po podaniu karboplatyny w połączeniu z innymi lekami o działaniu wymiotnym.

Inne zaburzenia żołądka i jelit obejmują:

  • Ból brzucha występujący u 8% pacjentów
  • Biegunkę i zaparcia występujące u 6% pacjentów
  • Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej
  • Zapalenie trzustki (rzadko)

14 15

Zaburzenia neurologiczne

Neuropatia obwodowa (głównie w postaci parestezji i osłabienia głębokich odruchów ścięgnistych) występowała u 4% pacjentów leczonych karboplatyną. Uważa się, że pacjenci w wieku powyżej 65 lat oraz pacjenci uprzednio leczeni cisplatyną, jak również pacjenci przyjmujący od dłuższego czasu karboplatynę są w grupie podwyższonego ryzyka.16

Podczas leczenia karboplatyną mogą utrzymywać się lub nasilać uprzednio występujące parestezje, szczególnie jeśli związane są z wcześniejszym leczeniem cisplatyną.17

Istotne klinicznie zaburzenia zmysłów (tj. zaburzenia widzenia i zmiany smaku) występowały u 1% pacjentów. Całkowita częstość występowania neurologicznych działań niepożądanych wydaje się być większa u pacjentów przyjmujących karboplatynę w leczeniu skojarzonym, co może być związane z długotrwałą, kumulatywną ekspozycją.18

Rzadko zgłaszano objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego, które są prawdopodobnie związane z jednocześnie stosowanym leczeniem przeciwwymiotnym.19

Do bardzo rzadkich poważnych powikłań neurologicznych należą:

20

Zaburzenia narządów zmysłów

Zaburzenia słuchu

W seryjnych badaniach audiometrycznych u 15% pacjentów wykazano występowanie uszkodzeń słuchu poza pasmem mowy z zaburzeniami w zakresie wysokich częstotliwości (4 000-8 000 Hz). Bardzo rzadko zgłaszano przypadki niedosłuchu. Tylko u 1% pacjentów obserwowano objawy kliniczne, w większości jako szumy w uszach.21

U pacjentów z uszkodzeniami narządu słuchu wywołanymi przez wcześniejsze leczenie cisplatyną czasami występuje dalsze pogorszenie słuchu podczas leczenia karboplatyną.22

W przypadku podawania większych niż zalecane dawek karboplatyny w skojarzeniu z innymi ototoksycznymi produktami zgłaszano klinicznie istotną utratę słuchu u dzieci i młodzieży.23

Zaburzenia widzenia

W związku z leczeniem platyną zgłaszano przypadki przemijającego zaburzenia wzroku, czasami obejmujące przemijającą utratę wzroku. Zaburzenia te związane są zazwyczaj z leczeniem z użyciem dużych dawek u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek.24

Bardzo rzadko zgłaszano przypadki zapalenia nerwu wzrokowego.25

Zaburzenia układu oddechowego

Karboplatyna może powodować następujące zaburzenia w obrębie układu oddechowego:

26

Reakcje nadwrażliwości i alergiczne

Reakcje uczuleniowe na karboplatynę zgłaszano u mniej niż 2% pacjentów. Objawiały się one najczęściej jako:

  • Wysypka skórna
  • Pokrzywka
  • Rumień
  • Gorączka bez określonej przyczyny
  • Świąd

27

W ciągu kilku minut od wstrzyknięcia produktu mogą wystąpić ciężkie reakcje o charakterze anafilaksji, czasami śmiertelne, takie jak:

28

Zaburzenia czynności wątroby

U 5% pacjentów z prawidłowymi wynikami początkowymi obserwowano zaburzenia czynności wątroby polegające na zwiększeniu stężenia całkowitej bilirubiny, u 15% tych pacjentów obserwowano zwiększenie stężenia SGOT (AspAT), a u 24% tych pacjentów zwiększenie stężenia fosfatazy alkalicznej. Zmiany te mają zazwyczaj łagodny przebieg i są odwracalne u około połowy pacjentów.29

W nielicznych grupach pacjentów otrzymujących bardzo duże dawki karboplatyny jak również poddawanych autotransplantacji szpiku kostnego występowało wyraźne zwiększenie wartości wyników testów czynnościowych wątroby.30

Po podaniu dużych dawek karboplatyny wystąpiły przypadki ostrej, nagłej martwicy komórek wątroby.31

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

W pojedynczych przypadkach zgłaszano występowanie zaburzeń sercowo-naczyniowych (niewydolność serca, zator) jak również udarów mózgu. W mniej niż 1% przypadków prowadziły one do śmierci pacjenta.<sup data-drug="Carbomedac" data-section="Działania niepożądane" title="W pojedynczych przypadkach wystąpił zespół hemolityczno-mocznicowy. W pojedynczych przypadkach zgłaszano występowanie zaburzeń sercowo-naczyniowych (niewydolność serca, zator) jak również udarów mózgu. […] *śmiertelne u < 1%, śmiertelne zaburzenia sercowo-naczyniowe u 32

Ponadto, rzadko zgłaszano:

33

Zaburzenia elektrolitowe

Zmniejszenie stężenia sodu, potasu, wapnia i magnezu w surowicy występuje odpowiednio u 29%, 20%, 22% i 29% pacjentów. W szczególności zgłaszano przypadki wczesnej hiponatremii. Straty elektrolitów są niewielkie i zwykle przebiegają bez wystąpienia objawów klinicznych.34

Inne działania niepożądane

Do innych obserwowanych działań niepożądanych należą:

  • Łysienie
  • Astenia (osłabienie)
  • Gorączka i dreszcze bez oznak zakażenia
  • Złe samopoczucie
  • Reakcje w miejscu wstrzyknięcia (pieczenie, ból, zaczerwienienie, obrzęk, pokrzywka, martwica w przypadku wynaczynienia)
  • Objawy grypopodobne

35

Wtórne nowotwory

Po podaniu karboplatyny w terapii skojarzonej zgłaszano wtórne nowotwory o ostrym przebiegu. Zgłoszono wystąpienie ostrej białaczki promielocytowej, która wystąpiła po 6 latach od stosowania karboplatyny w monoterapii i wcześniejszej radioterapii.36

Zestawienie tabelaryczne działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe zestawienie działań niepożądanych karboplatyny, uporządkowanych według układów i narządów, wraz z ich częstością występowania i opisem:

Klasyfikacja układów i narządów Częstość występowania Działanie niepożądane Opis i istotność kliniczna
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Bardzo często Trombocytopenia, neutropenia, leukopenia, anemia Trombocytopenia z liczbą płytek <50 000/mm³ (25% pacjentów); neutropenia z liczbą granulocytów <1 000/mm³ (18%); leukopenia z liczbą białych krwinek <2 000/mm³ (14%); niedokrwistość z wartościami hemoglobiny <8 g/dl (15%). Nadir występuje ok. 21. dnia, powrót do normy po 35-42 dniach.
Często Krwotok Powikłania krwotoczne występują u 5% pacjentów. Mogą prowadzić do zgonu (<1%).
Rzadko/Nieznana Gorączka neutropeniczna, posocznica, zespół hemolityczno-mocznicowy, niedokrwistość hemolityczna Powikłania infekcyjne występują u 4% pacjentów. Mogą prowadzić do zgonu (<1%). Opisano pojedyncze przypadki zespołu hemolityczno-mocznicowego.
Zaburzenia układu immunologicznego Często Nadwrażliwość Reakcje uczuleniowe (wysypka skórna, pokrzywka, rumień, gorączka, świąd) występują u <2% pacjentów.
Niezbyt często/Rzadko Reakcje anafilaktoidalne Ciężkie reakcje anafilaktyczne (obrzęk naczynioruchowy, obrzęk twarzy, duszność, tachykardia, niedociśnienie, wstrząs, skurcz oskrzeli). Mogą być śmiertelne.
Zaburzenia układu nerwowego Często Neuropatia obwodowa, parestezje, osłabienie odruchów ścięgnistych, zaburzenia czucia, zaburzenia smaku Neuropatia obwodowa występuje u 4% pacjentów. Większe ryzyko u osób >65 lat, leczonych wcześniej cisplatyną lub przy długotrwałej terapii karboplatyną.
Rzadko/Nieznana Udar mózgu, zespół odwracalnej tylnej leukoencefalopatii (RPLS), encefalopatia Rzadkie, ale poważne powikłania neurologiczne. Udary mogą prowadzić do zgonu (<1%).
Zaburzenia oka Często Zaburzenia widzenia Zaburzenia widzenia występują u 1% pacjentów.
Rzadko Utrata wzroku, zapalenie nerwu wzrokowego Zazwyczaj przemijająca, związana z dużymi dawkami u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek.
Zaburzenia ucha i błędnika Często Ototoksyczność U 15% pacjentów zaburzenia słuchu w zakresie wysokich częstotliwości (4 000-8 000 Hz). Szumy uszne u 1% pacjentów. Może nasilać się u pacjentów leczonych wcześniej cisplatyną.
Zaburzenia serca Często Zaburzenia sercowo-naczyniowe Mogą prowadzić do zgonu (<1%).
Nieznana Niewydolność serca, choroby niedokrwienne serca, zespół Kounisa Zawał mięśnia sercowego, zatrzymanie akcji serca, dusznica bolesna, niedokrwienie mięśnia sercowego.
Zaburzenia naczyniowe Nieznana Zator, nadciśnienie, niedociśnienie Zatory mogą prowadzić do zgonu (<1%).
Zaburzenia układu oddechowego Często Zaburzenia oddychania, śródmiąższowa choroba płuc, skurcz oskrzeli Bardzo rzadko zwłóknienie płuc objawiające się uciskiem w klatce piersiowej i dusznością.
Zaburzenia żołądka i jelit Bardzo często Wymioty, nudności, ból brzucha Wymioty u 65% pacjentów (u 1/3 ciężkie), nudności u kolejnych 15%. Ustępują w ciągu 24h.
Często/Nieznana Biegunka, zaparcia, zapalenie błon śluzowych, zapalenie jamy ustnej, zapalenie trzustki Biegunka i zaparcia u 6% pacjentów, ból brzucha u 8% pacjentów.
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych Często Zwiększenie wyników testów wątrobowych Zwiększenie stężenia bilirubiny (5%), AspAT (15%), fosfatazy alkalicznej (24%). Zazwyczaj łagodne, odwracalne u ok. 50% pacjentów.
Rzadko Ciężka niewydolność wątroby Ostra martwica wątroby po wysokich dawkach karboplatyny.
Zaburzenia nerek i dróg moczowych Często Zaburzenia czynności nerek Zmniejszenie klirensu kreatyniny <60 ml/min. u 27% pacjentów, wzrost stężenia mocznika (14%), kreatyniny (6%), kwasu moczowego (5%). Wyższe ryzyko u pacjentów z wcześniejszymi zaburzeniami czynności nerek.
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania Bardzo często/Nieznana Zaburzenia elektrolitowe, odwodnienie, jadłowstręt, zespół rozpadu guza Zmniejszenie stężenia sodu (29%), potasu (20%), wapnia (22%), magnezu (29%). Zazwyczaj bez objawów klinicznych.
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Często/Nieznana Łysienie, zaburzenia skóry, pokrzywka, wysypka, rumień, świąd Mogą być objawem reakcji nadwrażliwości.
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Często/Nieznana Astenia, gorączka i dreszcze, złe samopoczucie, reakcje w miejscu wstrzyknięcia Reakcje w miejscu wstrzyknięcia obejmują: pieczenie, ból, zaczerwienienie, obrzęk, pokrzywkę, martwicę związaną z wynaczynieniem.
Nowotwory Bardzo rzadko/Nieznana Wtórne nowotwory złośliwe, ostra białaczka promielocytowa Opisywano przypadki po leczeniu skojarzonym z karboplatyną i po monoterapii (białaczka promielocytowa 6 lat po monoterapii).

Grupy szczególnego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych

Do grup pacjentów szczególnie narażonych na wystąpienie działań niepożądanych po zastosowaniu karboplatyny należą:

  • Pacjenci w wieku powyżej 65 lat – zwiększone ryzyko mielosupresji i neuropatii obwodowej
  • Pacjenci wcześniej leczeni cisplatyną – większe ryzyko neuropatii, ototoksyczności i wymiotów
  • Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek – większe ryzyko mielosupresji i nefrotoksyczności
  • Pacjenci w złym stanie ogólnym – zwiększone ryzyko mielosupresji
  • Pacjenci otrzymujący długotrwałe leczenie karboplatyną – zwiększone ryzyko neuropatii obwodowej
  • Pacjenci jednocześnie otrzymujący inne leki mielosupresyjne – nasilone ryzyko zahamowania czynności szpiku

37 38

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia ciężkich działań niepożądanych karboplatyny, konieczne może być:

  • Modyfikacja dawki – zwłaszcza w przypadku mielosupresji lub zaburzeń czynności nerek
  • Przerwanie leczenia – w przypadku ciężkich reakcji nadwrażliwości, poważnej mielosupresji lub umiarkowanych do ciężkich zaburzeń czynności nerek
  • Leczenie wspomagające:
    • Podawanie leków przeciwwymiotnych w celu zapobiegania lub leczenia nudności i wymiotów
    • Zastosowanie standardowych protokołów leczenia w przypadku reakcji anafilaktycznych (adrenalina, glikokortykosteroidy, leki przeciwhistaminowe)
    • Nawodnienie pacjenta w przypadku zaburzeń czynności nerek
    • Leczenie infekcji wtórnych związanych z mielosupresją
    • Monitorowanie parametrów morfologii krwi, czynności nerek i wątroby

<sup data-drug="Carbomedac" data-section="Działania niepożądane" title="Nie wiadomo, czy odpowiedni program nawodnienia może wyeliminować takie działanie, ale zmniejszenie dawki lub przerwanie leczenia jest wymagane w przypadku umiarkowanych zmian czynności nerek (klirens kreatyniny 30–59 ml/min). Karboplatyna jest przeciwwskazana u pacjentów z klirensem kreatyniny 39

Monitorowanie pacjenta podczas terapii karboplatyną

Ze względu na potencjalne poważne działania niepożądane, pacjenci leczeni karboplatyną powinni być regularnie monitorowani w zakresie:

  • Parametrów morfologii krwi – przed każdym podaniem leku oraz regularnie w trakcie terapii, ze szczególnym uwzględnieniem okresu spodziewanego nadiru (około 21. dnia)
  • Parametrów czynności nerek – klirens kreatyniny, stężenie kreatyniny i mocznika w surowicy
  • Parametrów czynności wątroby – bilirubina, AspAT, fosfataza alkaliczna
  • Stężenia elektrolitów – sód, potas, wapń, magnez
  • Objawów neurologicznych – badanie neurologiczne pod kątem neuropatii obwodowej
  • Słuchu – badania audiometryczne, zwłaszcza u pacjentów z czynnikami ryzyka
  • Objawów reakcji nadwrażliwości

40

Podsumowując, karboplatyna, jako lek z grupy pochodnych platyny, charakteryzuje się szerokim spektrum działań niepożądanych, z których najistotniejsze klinicznie to mielosupresja, objawy ze strony przewodu pokarmowego, neuropatia obwodowa oraz reakcje nadwrażliwości. Ścisłe monitorowanie pacjenta, odpowiednia modyfikacja dawki oraz wdrożenie leczenia wspomagającego pozwalają na zminimalizowanie ryzyka związanego z tymi działaniami niepożądanymi i bezpieczne prowadzenie terapii.

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 14.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl