Działania niepożądane
Cysteina

Działania niepożądane cysteiny – wprowadzenie

Cysteina to aminokwas siarkowy, który jest kluczowy dla wielu procesów biochemicznych organizmu. Jako składnik peptydów i białek, odgrywa istotną rolę w ich strukturze poprzez tworzenie mostków disiarczkowych. W produktach leczniczych występuje często w formie acetylocysteiny (N-acetylocysteiny), która jest formą bardziej stabilną i lepiej przyswajalną. Cysteina jest obecna w wielu preparatach do żywienia pozajelitowego, gdzie stanowi istotny składnik mieszanin aminokwasowych.¹²

Cysteina jest składnikiem roztworów do infuzji stosowanych w żywieniu pozajelitowym, zarówno dla dorosłych, jak i dzieci, w tym wcześniaków. Znajduje się w takich preparatach jak Aminomel Nephro, Aminoplasmal 15%, Aminoplasmal Paed 10%, Aminoven Infant 10%, Nephrotect, Numeta, Primene 10% oraz Vamin 14 Electrolyte-Free.³⁴

Spektrum działań niepożądanych związanych z cysteiną

Działania niepożądane związane z cysteiną mogą dotyczyć różnych układów i narządów. Należy zaznaczyć, że cysteina jest zazwyczaj podawana jako składnik mieszanin aminokwasowych, co może utrudniać jednoznaczne przypisanie działań niepożądanych do tego konkretnego aminokwasu.⁵

Reakcje nadwrażliwości i anafilaktyczne

Jednym z najpoważniejszych zagrożeń związanych ze stosowaniem produktów zawierających cysteinę są reakcje nadwrażliwości, które mogą manifestować się w różny sposób – od łagodnych objawów skórnych po zagrażające życiu reakcje anafilaktyczne.⁶⁷

Wśród objawów reakcji nadwrażliwości obserwowanych podczas stosowania preparatów z cysteiną wyróżnia się:⁸

• Objawy skórne: wysypka, pokrzywka, rumień, świąd
• Obrzęki: obrzęk twarzy, obrzęk powiek, obrzęk uogólniony
• Objawy ze strony układu krążenia: tachykardia, niedociśnienie tętnicze, nadciśnienie tętnicze, wstrząs, sinica
• Objawy ze strony układu oddechowego: duszność, zaburzenia oddychania, hipoksja, świst krtaniowy, uczucie zaciskania w gardle, hiperwentylacja

⁹

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Produkty zawierające cysteinę mogą wywoływać różnorodne zaburzenia funkcji wątroby, od przemijającego zwiększenia aktywności enzymów wątrobowych po poważniejsze powikłania.¹⁰¹¹

Do zaburzeń wątroby obserwowanych podczas stosowania preparatów z cysteiną należą:

• Hiperamonemia
• Niewydolność wątroby
• Marskość wątroby
• Zwłóknienie wątroby
• Cholestaza
• Stłuszczenie wątroby
• Zapalenie pęcherzyka żółciowego
• Kamica pęcherzyka żółciowego
• Zwiększenie stężenia bilirubiny we krwi
• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych

¹²

Zaburzenia żołądka i jelit

Preparaty zawierające cysteinę mogą powodować dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak:¹³¹⁴

• Nudności (niezbyt często)
• Wymioty (niezbyt często)
• Parestezje w jamie ustnej
• Ból jamy ustnej i gardła

¹⁵

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Podczas stosowania produktów zawierających cysteinę mogą wystąpić zaburzenia funkcji nerek, w tym:¹⁶¹⁷

• Azotemia
• Kwasica metaboliczna (szczególnie u dzieci z niewydolnością nerek przy podaniu zbyt dużej ilości roztworu)
• Zwiększenie stężenia azotu mocznikowego we krwi

Zaburzenia w miejscu podania

Podczas infuzji preparatów zawierających cysteinę mogą wystąpić miejscowe reakcje w miejscu podania:¹⁸¹⁹

• Zakrzepowe zapalenie żył
• Zapalenie żyły w miejscu podania
• Ból w miejscu podania
• Rumień w miejscu podania
• Zwiększona ciepłota w miejscu podania
• Obrzęk w miejscu podania
• Stwardnienie w miejscu podania
• Martwica skóry
• Zator w miejscu podania leku
• Wynaczynienie
• Tworzenie pęcherzy
• Blizny
• Przebarwienia skóry

²⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Podczas stosowania preparatów zawierających cysteinę może wystąpić ból głowy.²¹

Zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego

Obserwowano również następujące dolegliwości ze strony układu mięśniowo-szkieletowego:²²

• Ból stawów
• Ból mięśni

Zaburzenia metaboliczne i zaburzenia odżywiania

Podczas stosowania preparatów zawierających cysteinę mogą wystąpić następujące zaburzenia metaboliczne:²³²⁴

• Hipofosfatemia
• Hiperglikemia
• Hiperkalcemia
• Hipertriglicerydemia
• Hiperlipidemia
• Hiponatremia
• Przyspieszenie wystąpienia niedoboru kwasu foliowego

Szczególne powikłania i zespoły

Zespół przeciążenia tłuszczami

W przypadku preparatów zawierających cysteinę podawanych jednocześnie z emulsjami tłuszczowymi może wystąpić zespół przeciążenia tłuszczami. Jest to stan związany z nagłym pogorszeniem stanu klinicznego pacjenta, charakteryzujący się między innymi:²⁵

• Hiperlipidemią
• Gorączką
• Stłuszczeniem wątroby (hepatomegalią)
• Pogorszeniem czynności wątroby
• Niedokrwistością
• Leukopenią
• Małopłytkowością
• Zaburzeniami krzepliwości krwi
• Objawami ze strony układu nerwowego (np. śpiączką)

Zespół ten jest zazwyczaj odwracalny po zaprzestaniu infuzji emulsji tłuszczowej.²⁶

Osady w naczyniach płucnych

Opisywano również występowanie osadów w naczyniach płucnych, prowadzących do zatoru naczyń płucnych i niewydolności oddechowej.²⁷

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Częstość występowania działań niepożądanych związanych z cysteiną podawaną w ramach roztworów aminokwasów do żywienia pozajelitowego jest trudna do precyzyjnego określenia. W większości przypadków częstość opisywana jest jako nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).²⁸

Pewne działania niepożądane ze strony układu pokarmowego są opisywane jako występujące niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100):²⁹

• Nudności – niezbyt często
• Wymioty – niezbyt często

Tabela działań niepożądanych związanych z cysteiną

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Działania niepożądane związane z cysteiną, podobnie jak z innymi aminokwasami, mogą być szczególnie niebezpieczne w pewnych sytuacjach klinicznych:³⁰

Zagrożenia dla pacjentów w ciężkich stanach klinicznych

Reakcje anafilaktyczne są najpoważniejszym zagrożeniem, ponieważ mogą prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego, który jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Szczególnie narażeni są pacjenci z wcześniejszymi reakcjami alergicznymi.³¹

Zaburzenia wątroby mogą być szczególnie niebezpieczne u pacjentów z istniejącą wcześniej chorobą wątroby lub z innymi czynnikami ryzyka. Mogą prowadzić do niewydolności wątroby, która jest stanem zagrażającym życiu.³²

Zagrożenia w populacjach pediatrycznych

U dzieci, szczególnie tych z niewydolnością nerek, istnieje ryzyko wystąpienia kwasicy metabolicznej oraz zwiększenia stężenia azotu mocznikowego we krwi w przypadku podania zbyt dużej ilości aminokwasów.³³

Wcześniaki i noworodki są szczególnie wrażliwe na zaburzenia metaboliczne związane z żywieniem pozajelitowym, w tym na:³⁴

• Hipofosfatemię
• Hiperglikemię
• Hiperkalcemię
• Hipertriglicerydemię
• Hiperlipidemię
• Hiponatremię

Zespół przeciążenia tłuszczami – szczególne zagrożenie

Zespół przeciążenia tłuszczami stanowi poważne powikłanie, szczególnie u pacjentów z ograniczoną zdolnością metabolizowania lipidów. Stan ten wiąże się z nagłym pogorszeniem stanu klinicznego pacjenta i może prowadzić do śpiączki i innych ciężkich powikłań.³⁵

Monitorowanie i zapobieganie działaniom niepożądanym

W celu minimalizacji ryzyka wystąpienia działań niepożądanych związanych z cysteiną i innymi aminokwasami zawartymi w roztworach do żywienia pozajelitowego, istotne są następujące działania:³⁶

• Dokładne monitorowanie parametrów laboratoryjnych, w tym enzymów wątrobowych, elektrolitów, glukozy, profilu lipidowego
• Dostosowanie tempa infuzji – zbyt szybkie podanie może wywołać dreszcze, nudności i wymioty
• Odpowiednie rozcieńczenie roztworów podawanych obwodowo dla zmniejszenia ryzyka zakrzepowego zapalenia żył
• Monitorowanie pacjentów pod kątem objawów reakcji nadwrażliwości
• Szczególna uwaga u pacjentów pediatrycznych, zwłaszcza z niewydolnością nerek
• Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych do odpowiednich organów

³⁷

Należy podkreślić, że w przypadku prawidłowego stosowania niektórych produktów zawierających cysteinę, jak Nephrotect, nie zaobserwowano występowania działań niepożądanych, a podczas właściwego podawania zgodnie z zaleceniami, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest minimalne.³⁸

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z cysteiną należy zastosować odpowiednie postępowanie kliniczne:³⁹

• W przypadku reakcji anafilaktycznej – natychmiastowe przerwanie infuzji i wdrożenie standardowego leczenia reakcji anafilaktycznej (adrenalina, leki przeciwhistaminowe, kortykosteroidy)
• W przypadku zespołu przeciążenia tłuszczami – zaprzestanie infuzji emulsji tłuszczowej
• W przypadku zaburzeń wątroby – monitorowanie parametrów funkcji wątroby, dostosowanie dawki, w ciężkich przypadkach – rozważenie alternatywnych metod żywienia
• W przypadku zakrzepowego zapalenia żył – miejscowe leczenie, rozważenie podania do żył centralnych
• W przypadku nudności i wymiotów – spowolnienie tempa infuzji, ewentualne podanie leków przeciwwymiotnych

Należy pamiętać o konieczności zgłaszania podejrzewanych działań niepożądanych do odpowiednich organów, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.⁴⁰