Właściwości farmakodynamiczne
Teicoplanin AptaPharma 200 mg

Mechanizm działania teikoplaniny

Teikoplanina należy do grupy antybiotyków glikopeptydowych (kod ATC: J01XA02) i charakteryzuje się specyficznym mechanizmem działania przeciwbakteryjnego. Mechanizm ten polega na hamowaniu wzrostu wrażliwych bakterii poprzez wpływ na biosyntezę ściany komórkowej. Co istotne, miejsce działania teikoplaniny jest odmienne od miejsca działania antybiotyków beta-laktamowych. Mechanizm działania leku opiera się na blokowaniu syntezy peptydoglikanu poprzez specyficzne wiązania reszt D-alanylo-D-alaninowych, co w konsekwencji uniemożliwia prawidłowe tworzenie się ściany komórkowej bakterii.¹

Mechanizmy oporności bakterii na teikoplaninę

Oporność bakterii na teikoplaninę może opierać się na różnych mechanizmach molekularnych. Główne z nich obejmują:

Zmiana miejsca docelowego

Ta forma oporności została szczególnie dobrze udokumentowana w przypadku Enterococcus faecium. Modyfikacja polega na wymianie zakończenia D-alanino-D-alaninowego łańcucha aminokwasowego w prekursorze murein na D-Ala-D-mleczan, co prowadzi do zmniejszenia powinowactwa leku do miejsca docelowego. Za tę modyfikację odpowiedzialne są nowo syntetyzowane enzymy: D-dehydrogenaza mleczanowa lub ligaza.²

Nadprodukcja prekursorów murein

W przypadku gronkowców, zmniejszona wrażliwość lub oporność na teikoplaninę może wynikać z nadprodukcji prekursorów murein, do których dołączana jest teikoplanina. Ten mechanizm powoduje, że dostępna ilość leku nie jest wystarczająca do zahamowania syntezy ściany komórkowej.³

Oporność krzyżowa

Istotnym aspektem działania teikoplaniny jest możliwość wystąpienia oporności krzyżowej z innym glikopeptydem – wankomycyną. Należy jednak podkreślić, że niektóre enterokoki oporne na wankomycynę wykazują wrażliwość na teikoplaninę (fenotyp Van-B), co może mieć znaczenie kliniczne w przypadku zakażeń wywołanych przez szczepy z tym fenotypem.⁴

Wartości progowe w badaniach wrażliwości

Zgodnie z wytycznymi Europejskiej Komisji Oznaczania Lekowrażliwości Drobnoustrojów (EUCAST), wersja 11.0 z 01.01.2021 r., określono następujące wartości graniczne minimalnych stężeń hamujących (MIC) dla teikoplaniny:⁵

IE – Insufficient Evidence (niewystarczające dane)

Należy zwrócić uwagę, że szczepy niewrażliwe występują rzadko lub nie zostały jeszcze zgłoszone. W przypadku identyfikacji takich szczepów, istnieje konieczność potwierdzenia wyników identyfikacji i badania wrażliwości przeciwbakteryjnej oraz przesłania szczepu do laboratorium referencyjnego.⁶

Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne (PK/PD)

Skuteczność przeciwbakteryjna teikoplaniny jest ściśle związana z jej parametrami farmakokinetycznymi i farmakodynamicznymi. Działanie przeciwbakteryjne tego antybiotyku zależy zasadniczo od długości okresu, w którym stężenie substancji utrzymuje się powyżej minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego patogenu. Jest to kluczowy parametr, który determinuje skuteczność leczenia i powinien być brany pod uwagę przy ustalaniu schematu dawkowania.⁷

Spektrum przeciwbakteryjne teikoplaniny

Teikoplanina charakteryzuje się szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego, obejmującym przede wszystkim bakterie Gram-dodatnie. Należy jednak pamiętać, że występowanie oporności może różnić się w zależności od położenia geograficznego oraz od czasu, dlatego przed wdrożeniem leczenia wskazane jest uzyskanie lokalnych informacji dotyczących oporności. Jest to szczególnie istotne w przypadku leczenia ciężkich zakażeń. W sytuacjach, gdy lokalne występowanie oporności kwestionuje celowość zastosowania leku w określonych rodzajach zakażeń, zaleca się konsultację ze specjalistą.⁸

Gatunki zwykle wrażliwe

Teikoplanina wykazuje działanie przeciwbakteryjne wobec następujących gatunków bakterii:⁹

• Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:
  • Corynebacterium jeikeium – patogen często izolowany z zakażeń związanych z obecnością ciał obcych, takich jak cewniki naczyniowe, oraz z zakażeń u pacjentów z obniżoną odpornością
  • Enterococcus faecalis – bakteria odpowiedzialna za szereg zakażeń, w tym zakażenia układu moczowego, bakteriemię oraz infekcyjne zapalenie wsierdzia
  • Staphylococcus aureus (w tym szczepy metycylinooporne, MRSA) – istotny patogen odpowiedzialny za zakażenia skóry i tkanek miękkich, bakteriemię, zapalenie płuc oraz zakażenia związane z obecnością ciał obcych
  • Streptococcus agalactiae – najczęściej odpowiedzialny za zakażenia u noworodków oraz kobiet w ciąży
  • Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis – powoduje zakażenia podobne do tych wywoływanych przez paciorkowce grupy A
  • Streptococcus pneumoniae – główny czynnik etiologiczny pozaszpitalnego zapalenia płuc, zapalenia zatok oraz zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych
  • Streptococcus pyogenes – odpowiedzialny za zakażenia gardła, skóry i tkanek miękkich
  • Paciorkowce grupy viridans – powodują m.in. infekcyjne zapalenie wsierdzia
• Beztlenowe bakterie Gram-dodatnie:
  • Clostridium difficile – główny czynnik etiologiczny biegunki związanej z antybiotykoterapią i rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego
  • Peptostreptococcus spp. – beztlenowe ziarenkowce odpowiedzialne za zakażenia mieszane, często występujące w zakażeniach wewnątrzbrzusznych i miednicy mniejszej

Gatunki, wśród których może wystąpić oporność nabyta

Istnieją gatunki bakterii, które mogą wykazywać oporność nabytą na teikoplaninę, co może ograniczać skuteczność leczenia:¹⁰

• Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:
  • Enterococcus faecium – bakteria powodująca zakażenia u pacjentów z obniżoną odpornością, często wykazująca oporność na wiele antybiotyków
  • Staphylococcus epidermidis – najczęstszy czynnik etiologiczny zakażeń związanych z obecnością ciał obcych (np. cewniki naczyniowe, protezy stawowe, zastawki serca)
  • Staphylococcus haemolyticus – gronkowiec koagulazo-ujemny, często wykazujący oporność na wiele antybiotyków, powodujący zakażenia związane z opieką zdrowotną
  • Staphylococcus hominis – patogen podobny do S. epidermidis, odpowiedzialny głównie za zakażenia u pacjentów z obniżoną odpornością

Gatunki o oporności naturalnej

Teikoplanina nie wykazuje działania przeciwbakteryjnego wobec następujących grup bakterii:¹¹

• Wszystkie bakterie Gram-ujemne – ze względu na budowę ściany komórkowej, która ogranicza penetrację teikoplaniny
• Inne bakterie:
  • Chlamydia spp. – bakterie wewnątrzkomórkowe, powodujące m.in. zakażenia układu oddechowego i moczowo-płciowego
  • Chlamydophila spp. – bakterie wywołujące m.in. atypowe zapalenie płuc
  • Legionella pneumophila – czynnik etiologiczny legionellozy (choroby legionistów)
  • Mycoplasma spp. – bakterie pozbawione ściany komórkowej, odpowiedzialne m.in. za atypowe zapalenie płuc

Należy zaznaczyć, że dla niektórych gatunków bakterii brak jest aktualnych danych o wrażliwości na teikoplaninę. W takich przypadkach podstawowa literatura, normy i zalecenia dotyczące leczenia zakładają wrażliwość tych drobnoustrojów na lek. Ponadto, należy mieć na uwadze, że w przypadku paciorkowców grupy viridans, które stanowią niejednorodną grupę gatunków, stopień oporności może zmieniać się w zależności od konkretnego gatunku paciorkowca.¹²