Właściwości farmakodynamiczne metotreksatu

Metotreksat, znany pod nazwą handlową Methotrexat-Ebewe, należy do grupy farmakoterapeutycznej obejmującej leki przeciwnowotworowe i immunomodulujące, cytostatyki, antymetabolity oraz analogi kwasu foliowego. Sklasyfikowany jest kodem ATC: L01BA01. Metotreksat stanowi pochodną kwasu foliowego i jest zaliczany do związków cytotoksycznych określanych jako antymetabolity.¹

Mechanizm działania na poziomie komórkowym

Główny mechanizm działania metotreksatu opiera się na jego aktywności w fazie S cyklu komórkowego. Lek działa poprzez kompetycyjne hamowanie enzymu reduktazy dihydrofolianowej, który odpowiada za redukcję dihydrofolianu do czynnej postaci kwasu foliowego – tetrahydrofolianu. Proces ten stanowi kluczowy etap w biosyntezie DNA, co determinuje cytotoksyczne działanie metotreksatu.²

Selektywność działania cytotoksycznego

Warto podkreślić, że działanie cytotoksyczne metotreksatu wykazuje selektywność wobec określonych typów komórek. Najbardziej wrażliwe na jego aktywność są komórki charakteryzujące się szybką proliferacją, do których należą:³

• Komórki nowotworowe – podlegające niekontrolowanej, intensywnej proliferacji
• Szpik kostny – odpowiedzialny za ciągłą produkcję komórek krwi
• Komórki płodu – charakteryzujące się intensywnymi podziałami w okresie rozwoju prenatalnego
• Błona śluzowa jamy ustnej i jelit – podlegająca regularnej regeneracji
• Komórki pęcherza moczowego – również cechujące się stosunkowo szybkim tempem odnowy

Ta selektywność stanowi podstawę działania przeciwnowotworowego metotreksatu. Gdy proliferacja komórek w tkance nowotworowej przebiega szybciej niż w tkankach prawidłowych, metotreksat może wywierać swoje działanie terapeutyczne bez istotnego uszkadzania zdrowych tkanek.⁴

Działanie w schorzeniach autoimmunologicznych

W reumatoidalnym zapaleniu stawów, mechanizm działania metotreksatu nie został jeszcze w pełni wyjaśniony. Przypuszcza się, że jego efekt terapeutyczny wynika głównie z właściwości immunosupresyjnych. Dokładny wpływ metotreksatu na układ immunologiczny oraz mechanizm korzystnego działania w chorobach o podłożu autoimmunologicznym wymaga dalszych badań naukowych.⁵

Działanie w łuszczycy

Zastosowanie metotreksatu w terapii łuszczycy opiera się na różnicy w aktywności proliferacyjnej między komórkami prawidłowego naskórka a komórkami pobudzonymi w obrębie płytki łuszczycowej. W łuszczycy proces odnowy komórek naskórka przebiega zdecydowanie szybciej niż w skórze zdrowej. Ta charakterystyczna różnica w tempie proliferacji stanowi podstawę do stosowania metotreksatu w leczeniu różnych postaci łuszczycy, w tym również najcięższych.⁶

Formy i dostępność leku

Methotrexat-Ebewe dostępny jest w postaci tabletek w trzech dawkach:⁷

Wszystkie tabletki zawierają jako substancję czynną metotreksat (Methotrexatum) oraz jako substancję pomocniczą o znanym działaniu – laktozę jednowodną w różnych ilościach zależnych od dawki leku.⁸