Przedawkowanie metotreksatu

Przedawkowanie metotreksatu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Doświadczenia kliniczne po wprowadzeniu metotreksatu do obrotu wskazują, że przypadki przedawkowania występują najczęściej po doustnym podaniu leku, choć zdarzają się również po podaniu dożylnym lub domięśniowym. Szczególną uwagę należy zwrócić na przypadki błędnego dawkowania, gdyż notowano przypadki śmiertelne w wyniku omyłkowego przyjmowania metotreksatu codziennie zamiast zgodnie z zalecanym schematem raz na tydzień.¹

Objawy przedawkowania

W przypadku przedawkowania metotreksatu najczęściej obserwuje się zaburzenia hematologiczne oraz objawy ze strony przewodu pokarmowego. Mogą wystąpić również stany zagrażające życiu pacjenta, w tym posocznica, wstrząs septyczny czy zahamowanie czynności nerek.²

Należy podkreślić, że u niektórych pacjentów po przedawkowaniu mogą nie wystąpić objawy zatrucia, co nie wyklucza potencjalnie poważnych konsekwencji zdrowotnych i konieczności podjęcia natychmiastowego leczenia.³

Postępowanie w przypadku przedawkowania

W przypadku przedawkowania metotreksatu kluczowe znaczenie ma zastosowanie swoistej odtrutki – folinianu wapnia (leukoworyny). Skuteczność leczenia jest ściśle uzależniona od czasu, jaki upłynął od przedawkowania do podania odtrutki.⁴

Postępowanie profilaktyczne

W przypadku stosowania metotreksatu w dawkach od 100 mg/m² pc. należy rutynowo wdrożyć postępowanie profilaktyczne z zastosowaniem folinianu wapnia. Dawka folinianu wapnia jako odtrutki oraz czas jego podawania powinny być zgodne z aktualną wiedzą medyczną i zaleceniami zawartymi w literaturze fachowej.⁵

Leczenie przedawkowania

Schemat leczenia przedawkowania metotreksatu zależy od zastosowanej dawki oraz parametrów klinicznych pacjenta:

1. Dawki małe (pojedyncza dawka <100 mg/m² pc.) – należy niezwłocznie podać dożylnie lub domięśniowo w bolusie folinian wapnia w dawce 6-12 mg, a następnie powtarzać podanie co najmniej 4 razy w odstępach 3-6 godzin. Toksyczność w tych przypadkach można przypisać niedoborowi kwasu tetrahydrofoliowego.⁶
2. Dawki średnie i duże – w tych przypadkach nasilone działanie folinianu wapnia jest szczególnie istotne przy opóźnionym wydalaniu metotreksatu. Do określenia optymalnej dawki i czasu podawania folinianu wapnia niezbędne jest monitorowanie stężenia metotreksatu w surowicy.⁷

Dodatkowe postępowanie terapeutyczne

W przypadku znacznego przedawkowania konieczne jest wdrożenie dodatkowych metod terapeutycznych:

• Nawodnienie i alkalizacja moczu – w celu zapobiegania wytrącaniu się metotreksatu i jego metabolitów w kanalikach nerkowych, co może prowadzić do uszkodzenia nerek i opóźnienia eliminacji leku.⁸
• Techniki nerkozastępcze – w przypadku znacząco opóźnionej eliminacji metotreksatu, szczególnie w wyniku ostrej niewydolności nerek, należy rozważyć zastosowanie technik oczyszczania pozaustrojowego. Skuteczne usunięcie metotreksatu uzyskuje się poprzez intensywną, przerywaną hemodializę wysokoprzepływową. Warto zaznaczyć, że standardowa hemodializa ani dializa otrzewnowa nie zwiększają istotnie eliminacji metotreksatu.⁹

W przypadku ciężkiego zatrucia metotreksatem może być konieczne zastosowanie dodatkowych środków wspomagających leczenie, zależnie od obrazu klinicznego i stanu pacjenta. Należy prowadzić ścisłe monitorowanie stanu klinicznego, parametrów laboratoryjnych oraz stężenia metotreksatu w surowicy.¹⁰