Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina, należąca do grupy farmakoterapeutycznej doustnych leków przeciwcukrzycowych, pochodnych biguanidu (kod ATC: A10B A02), jest substancją czynną o wielokierunkowym działaniu hipoglikemizującym. Charakteryzuje się zdolnością do redukcji stężenia glukozy w osoczu zarówno w warunkach na czczo, jak i poposiłkowych, nie wywołując przy tym hipoglikemii, co wynika z braku stymulacji wydzielania insuliny.¹

Mechanizm działania

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy realizowane jest poprzez trzy główne mechanizmy:

• Hamowanie glukoneogenezy i glikogenolizy w wątrobie, co prowadzi do zmniejszenia wytwarzania glukozy
• Zwiększenie wrażliwości tkanek obwodowych na insulinę, co skutkuje wzmożonym wychwytem i zużyciem glukozy w mięśniach
• Spowolnienie procesów wchłaniania glukozy w jelitach

Na poziomie komórkowym metformina wykazuje zdolność do stymulacji wewnątrzkomórkowej syntezy glikogenu poprzez aktywację syntazy glikogenu. Dodatkowo zwiększa zdolność transportu glukozy przez błony komórkowe, oddziałując na wszystkie typy transporterów glukozy (GLUTs).²

Wpływ na masę ciała

Istotną klinicznie cechą metforminy jest jej neutralny lub korzystny wpływ na masę ciała. W badaniach klinicznych zaobserwowano, że terapia metforminą wiązała się z utrzymaniem stabilnej masy ciała lub jej nieznaczną redukcją.³

Wpływ na metabolizm lipidów

Niezależnie od działania hipoglikemizującego, metformina wywiera korzystny wpływ na gospodarkę lipidową. Kontrolowane badania kliniczne o średnim i długim okresie obserwacji wykazały, że metformina przyczynia się do redukcji stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz trójglicerydów.⁴

Skuteczność kliniczna

Badanie UKPDS

Randomizowane prospektywne badania UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study) dostarczyły istotnych dowodów na długoterminową skuteczność metforminy w kontrolowaniu glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2.⁵

Analiza wyników przeprowadzona wśród pacjentów z nadwagą, u których terapia dietetyczna okazała się niewystarczająca do kontroli glikemii, wykazała, że stosowanie metforminy chlorowodorku skutkowało:

• Znaczącym zmniejszeniem ryzyka powikłań cukrzycowych – 29,8 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie metforminy w porównaniu z 43,3 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie stosującej wyłącznie dietę (p=0,0023) oraz 40,1 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupach leczonych pochodnymi sulfonylomocznika lub insuliną (p=0,0034)
• Istotną redukcją śmiertelności związanej z cukrzycą – 7,5 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie metforminy wobec 12,7 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie stosującej wyłącznie dietę (p=0,017)
• Znaczącym obniżeniem śmiertelności ogólnej – 13,5 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie metforminy w porównaniu z 20,6 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie stosującej wyłącznie dietę (p=0,011) oraz 18,9 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupach otrzymujących pochodne sulfonylomocznika lub insulinę (p=0,021)
• Wyraźnym zmniejszeniem ryzyka zawału mięśnia sercowego – 11 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie metforminy wobec 18 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie stosującej wyłącznie dietę (p=0,01)

Powyższe dane liczbowe obrazują znaczące korzyści kliniczne wynikające ze stosowania metforminy u pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą.⁶

Terapia skojarzona

Badania kliniczne nie wykazały istotnych korzyści wynikających ze stosowania terapii skojarzonej metforminy chlorowodorku z pochodnymi sulfonylomocznika.⁷

W przypadku wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1, testowano leczenie skojarzone metforminą chlorowodorkiem i insuliną, jednak nie ustalono jednoznacznie korzyści klinicznych wynikających z takiego połączenia.⁸

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Kontrolowane roczne badania kliniczne przeprowadzone wśród dzieci i młodzieży w przedziale wiekowym od 10 do 16 lat wykazały, że kontrola glikemii osiągana przy stosowaniu metforminy jest porównywalna do efektów obserwowanych u pacjentów dorosłych.⁹