Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol, składnik aktywny preparatu Bioprazol Bio Control, należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (kod ATC: A 02 BC 01). Jest to substancja występująca w postaci racemicznej mieszaniny dwóch enancjomerów, której głównym działaniem jest zmniejszenie wydzielania kwasu solnego w żołądku poprzez wysoce specyficzny mechanizm działania.¹

Mechanizm działania

Omeprazol działa jako swoisty inhibitor pompy protonowej zlokalizowanej w komórkach okładzinowych żołądka. Jego działanie charakteryzuje się szybkim początkiem i zapewnia skuteczną kontrolę objawów związanych z nadmiernym wydzielaniem kwasu żołądkowego przy stosowaniu zaledwie jednej dawki na dobę. Efekt terapeutyczny osiągany jest poprzez odwracalne hamowanie procesu wydzielania kwasu.²

Z uwagi na właściwości chemiczne (omeprazol jest słabą zasadą), substancja ta osiąga wysokie stężenie w środowisku o dużej kwasowości, jakim są kanaliki wydzielnicze komórek okładzinowych. W tym miejscu omeprazol ulega przekształceniu do formy aktywnej, która bezpośrednio hamuje aktywność enzymu H⁺/K⁺-ATP-azy stanowiącego pompę protonową. Działanie to dotyczy finalnego etapu procesu powstawania kwasu solnego i wykazuje zależność od zastosowanej dawki leku. Dzięki temu mechanizmowi omeprazol skutecznie hamuje zarówno podstawowe, jak i stymulowane wydzielanie kwasu, niezależnie od czynnika stymulującego.³

Działania na wydzielanie kwasu solnego

Wszystkie efekty farmakodynamiczne omeprazolu obserwowane w badaniach klinicznych wynikają bezpośrednio z jego wpływu na wydzielanie kwasu solnego.⁴

Doustne podawanie omeprazolu raz na dobę prowadzi do szybkiego i utrzymującego się przez całą dobę zahamowania wydzielania kwasu solnego w żołądku. Efekt ten dotyczy zarówno dziennego, jak i nocnego wydzielania kwasu. Maksymalna skuteczność działania jest osiągana po 4 dniach regularnego stosowania leku. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, którzy otrzymują omeprazol w dawce 20 mg na dobę, obserwuje się utrzymujące się zmniejszenie 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego o średnio około 80%. Dodatkowo, średnia redukcja maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną wynosi około 70%, co można zaobserwować 24 godziny po podaniu omeprazolu.⁵

Istotnym wskaźnikiem skuteczności działania omeprazolu jest jego wpływ na pH żołądka. U pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy, doustne podawanie omeprazolu w dawce 20 mg powoduje utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby.⁶

W przypadku pacjentów z chorobą refluksową przełyku, omeprazol w sposób zależny od dawki zmniejsza lub normalizuje ekspozycję przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej. Działanie to jest konsekwencją zmniejszonego wydzielania kwasu solnego i obniżonej kwaśności soku żołądkowego. Co istotne, stopień zahamowania wydzielania kwasu solnego koreluje z wielkością pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), a nie z faktycznym, chwilowym stężeniem leku w osoczu.⁷

Warto podkreślić, że podczas terapii omeprazolem nie obserwowano zjawiska tachyfilaksji (zmniejszenia efektu terapeutycznego mimo kontynuacji leczenia).⁸

Efekty wtórne wynikające z hamowania wydzielania kwasu

Długotrwałe leczenie omeprazolem może prowadzić do pewnych efektów wtórnych związanych z utrzymującym się hamowaniem wydzielania kwasu solnego. Jednym z takich efektów jest nieco zwiększona częstość występowania torbieli gruczołowych żołądka. Należy jednak podkreślić, że są one fizjologicznym następstwem znacznego ograniczenia wydzielania kwasu, mają łagodny charakter i prawdopodobnie ustępują samoistnie po zakończeniu terapii.⁹

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny tego zjawiska (w tym również w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej), sprzyja zwiększeniu liczebności bakterii normalnie występujących w przewodzie pokarmowym. W konsekwencji, terapia lekami redukującymi wydzielanie kwasu może prowadzić do nieznacznie podwyższonego ryzyka zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami takimi jak Salmonella oraz Campylobacter.¹⁰

Omeprazol, podobnie jak wszystkie leki hamujące wydzielanie kwasu solnego, może zmniejszać wchłanianie witaminy B12 (cyjanokobalaminy). Efekt ten wynika z niedokwaśności (hipochlorhydrii) lub bezkwaśności (achlorhydrii) soku żołądkowego. Należy uwzględnić to potencjalne działanie niepożądane u pacjentów ze zmniejszonymi rezerwami ustrojowymi witaminy B12 lub z występowaniem czynników ryzyka zmniejszonego wchłaniania tej witaminy, szczególnie gdy planowane jest długoterminowe leczenie omeprazolem.¹¹

W trakcie leczenia produktami o działaniu przeciwwydzielniczym obserwuje się zwiększenie stężenia gastryny w surowicy krwi, co stanowi fizjologiczną odpowiedź organizmu na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego. Podobnie zwiększeniu ulega stężenie chromograniny A (CgA) w surowicy, co jest bezpośrednio związane ze zmniejszeniem kwaśności wewnątrzżołądkowej. Podwyższony poziom CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych.¹²

Dostępne publikacje naukowe wskazują, że przed planowanym pomiarem stężenia CgA należy przerwać leczenie inhibitorami pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni. Ma to na celu umożliwienie powrotu stężenia chromograniny A, które mogło zostać nieprawidłowo podwyższone w wyniku terapii inhibitorami pompy protonowej, do zakresu referencyjnego, co pozwala na uzyskanie wiarygodnych wyników badania.¹³