Złośliwość guzowata
Leczenie
Złośliwość guzowata (TSC) to autosomalnie dominujące schorzenie genetyczne, wynikające z mutacji w genach TSC1 lub TSC2, prowadzące do powstawania łagodnych guzów w wielu narządach oraz nadaktywacji szlaku mTOR. Leczenie opiera się na terapii objawowej i monitorowaniu zmian, z kluczową rolą inhibitorów mTOR, takich jak ewerolimus i sirolimus. Ewerolimus jest zatwierdzony do leczenia angiomiolipoma nerki, gwiaździaka podwyściółkowego olbrzymiokomórkowego (SEGA) oraz napadów padaczkowych ogniskowych u pacjentów powyżej 1-2 lat, wykazując znaczną redukcję objętości guzów, zwłaszcza w pierwszych 3 miesiącach terapii. Sirolimus stosowany jest w leczeniu limfangioleiomiomatozy (LAM) oraz miejscowo na naczyniakowłókniaki twarzy. Przerwanie terapii inhibitorami mTOR zwykle skutkuje nawrotem guzów, a leczenie wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych, takich jak infekcje, zapalenie jamy ustnej, trądzik, zaburzenia metaboliczne i brak miesiączki.
Wprowadzenie do leczenia złośliwości guzowatej
Złośliwość guzowata (tuberous sclerosis complex, TSC) jest rzadkim schorzeniem genetycznym o dziedziczeniu autosomalnym dominującym, które powoduje powstawanie łagodnych guzów w wielu narządach, w tym w mózgu, nerkach, sercu, wątrobie, oczach, płucach i skórze. To zaburzenie wielonarządowe wynika z mutacji w genach TSC1 lub TSC2, kodujących odpowiednio białka hamartynę i tuberynę, które są kluczowymi regulatorami szlaku mTOR.12 Obecnie nie istnieje lek na złośliwość guzowatą, a podejście terapeutyczne koncentruje się na leczeniu objawowym, wczesnej identyfikacji i monitorowaniu potencjalnie postępujących zmian w celu zapobiegania powikłaniom.3
Ze względu na zróżnicowany charakter choroby i jej indywidualny przebieg u każdego pacjenta, leczenie musi być dostosowane do konkretnych objawów i potencjalnych zagrożeń zdrowotnych danej osoby. Pacjenci z łagodną lub umiarkowaną postacią TSC mogą prowadzić zdrowe, produktywne życie przy minimalnym leczeniu lub bez niego, poza okresowymi badaniami kontrolnymi. Natomiast osoby ciężej dotknięte chorobą, cierpiące na napady padaczkowe, upośledzenie funkcji poznawczych, problemy behawioralne lub zaawansowaną dysfunkcję nerek lub płuc, mogą wymagać znacznie bardziej intensywnego leczenia medycznego.4
Farmakoterapia w złośliwości guzowatej
Inhibitory mTOR
Przełomem w leczeniu złośliwości guzowatej było wprowadzenie inhibitorów mTOR, które działają na podstawową przyczynę choroby – nadmierną aktywację szlaku mTOR. Leki z tej grupy wykazują skuteczność w redukcji wielkości guzów i kontroli objawów neurologicznych.5
Ewerolimus (Afinitor, Zortress, Votubia) jest inhibitorem mTOR zatwierdzonym do leczenia wielu objawów związanych z TSC. Jest wskazany do stosowania u:67
- Dorosłych z angiomiolipoma nerki związanym z TSC, którzy nie wymagają natychmiastowej interwencji chirurgicznej
- Dorosłych i dzieci w wieku powyżej 1 roku z gwiaździakiem podwyściółkowym olbrzymiokomórkowym (SEGA) związanym z TSC, którzy wymagają interwencji terapeutycznej, ale nie są kandydatami do leczenia chirurgicznego
- Dorosłych i dzieci w wieku powyżej 2 lat w leczeniu napadów padaczkowych ogniskowych związanych z TSC
W badaniach klinicznych ewerolimus wykazał znaczącą skuteczność w zmniejszaniu objętości guzów SEGA i angiomiolipoma. W badaniu EXIST-1 i EXIST-2 odnotowano wyraźnie wyższe wskaźniki odpowiedzi na leczenie w porównaniu z placebo.1112 Najdramatyczniejsza redukcja objętości guza występuje zwykle w ciągu pierwszych trzech miesięcy terapii ewerolimusem.13
Sirolimus (Rapamune, znany również jako rapamycyna) jest innym inhibitorem mTOR stosowanym w leczeniu TSC. Jest zatwierdzony przez FDA do leczenia limfangioleiomiomatozy (LAM) oraz w postaci żelu do miejscowego leczenia naczyniakowłókniaków twarzy u pacjentów z TSC w wieku powyżej 6 lat.1415 Miejscowa forma leku o nazwie sirolimus (Hyftor) pomaga w leczeniu zmian skórnych przypominających trądzik.16 Badania wykazały, że miejscowy rapamycyn jest skuteczny w leczeniu naczyniakowłókniaków twarzy u pacjentów z TSC bez znaczących działań niepożądanych.1718
Warto jednak zaznaczyć, że przerwanie leczenia inhibitorami mTOR prowadzi do ponownego wzrostu guzów u większości pacjentów, dlatego dla utrzymania korzyści klinicznych konieczne jest przewlekłe leczenie tymi lekami.19 Leczenie doustne inhibitorami mTOR wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem infekcji, zapalenia jamy ustnej, trądziku, braku miesiączki, hipercholesterolemii i innych zaburzeń metabolicznych.20
Leki przeciwpadaczkowe
Padaczka jest jednym z głównych objawów TSC wymagających długoterminowego leczenia farmakologicznego. Leki przeciwpadaczkowe (AED) stanowią podstawę terapii dla pacjentów z TSC, chociaż żadne pojedyncze leczenie nie daje satysfakcjonującej ulgi dla wszystkich lub nawet większości pacjentów.21
Wigabatryna jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu napadów zgięciowych niemowląt (infantile spasms) związanych z TSC i powinna być rozpoczęta jak najszybciej po potwierdzeniu tego typu napadów. Większość napadów zgięciowych zostaje znacząco zredukowana lub nawet całkowicie ustępuje podczas leczenia wigabatryną. Istnieje ryzyko zaburzeń widzenia przy długotrwałym stosowaniu wigabatryny, jednak jest to rzadkie podczas leczenia w okresie występowania napadów zgięciowych niemowląt.222324
W przypadku niedostatecznej odpowiedzi na monoterapię wigabatryną, leczenie drugiego rzutu obejmuje kortykosteroidy/leczenie hormonalne z ACTH i/lub prednizolonem, a także topiramat lub klobazam.25 Inne leki przeciwpadaczkowe często stosowane w TSC to lamotrygina, lakozamid, lewetyracetam, okskarbazepina, perampanel, kwas walproinowy, brywaracetam i karbamazepina.26
Kannabidiol (CBD) został zatwierdzony do leczenia napadów padaczkowych u osób z TSC, z wyjątkiem niemowląt poniżej 1 roku życia. W badaniach klinicznych uczestnicy z TSC leczeni kannabidiolem mieli średnią redukcję napadów o 23% w porównaniu z placebo. Zalecana dawka początkowa to 2,5 mg/kg doustnie dwa razy dziennie, którą można zwiększać co tydzień o 2,5 mg/kg dwa razy dziennie do zalecanej dawki podtrzymującej 12,5 mg/kg dwa razy dziennie.2728
Inne leki
W leczeniu objawów neuropsychiatrycznych związanych z TSC stosowane są leki psychotropowe, głównie atypowe leki przeciwpsychotyczne (takie jak olanzapina, kwetiapina, aripiprazol i risperidon), które okazały się skuteczne w zmniejszaniu agresji, nadpobudliwości i samookaleczania u pacjentów z TSC i mają lepszy profil działań niepożądanych niż typowe leki przeciwpsychotyczne.29
W leczeniu ADHD u pacjentów z TSC najczęściej stosowany jest metylofenidat i deksmetylofenidat, podczas gdy guanfacyna i klonidyna mogą nasilać objawy.30
Leczenie chirurgiczne
Interwencje chirurgiczne są często konieczne w przypadku guzów, które powodują objawy lub zagrażają funkcjonowaniu narządów wewnętrznych. Rodzaj zabiegu zależy od lokalizacji i charakteru zmian.
Chirurgia mózgu
Leczenie chirurgiczne padaczki u pacjenta ze złośliwością guzowatą może obejmować usunięcie ogniskowe kory mózgowej/ablację termiczną, kalozotomię ciała modzelowatego lub stymulację nerwu błędnego.31
Gwiaździaki podwyściółkowe olbrzymiokomórkowe (SEGA) wymagają resekcji, jeśli powodują wodogłowie lub znaczny efekt masy. Jeśli można osiągnąć całkowitą resekcję guza, nawrót jest mało prawdopodobny.3233 W przypadku gdy wodogłowie nie ustępuje po resekcji guza, przeprowadzana jest implantacja zastawki w celu złagodzenia ciśnienia i złagodzenia objawów.34
Początkowo uważano, że resekcja chirurgiczna ma ograniczone zastosowanie ze względu na mnogość ognisk korowych w TSC. Jednak nowsze badania wskazują, że nawet u pacjentów z TSC może wystąpić okres wolny od napadów lub złagodzenie objawów poprzez resekcję konkretnej zmiany strukturalnej, która jest zgodna z opisem napadów lub wynikami EEG. Resekcja chirurgiczna może być korzystna, zmniejszając lub eliminując napady padaczkowe przez miesiące lub lata. Chociaż inne ogniska mogą pozostać i uniemożliwić dożywotnie uwolnienie od napadów, nawet tymczasowe zmniejszenie częstotliwości i ciężkości napadów może poprawić jakość życia i wyniki neuropsychiatryczne.35
Leczenie zmian nerkowych
W przypadku angiomiolipoma nerek często preferowane są metody oszczędzające nerki. Dla angiomiolipoma krwawiących w trybie ostrym zaleca się embolizację i leczenie kortykosteroidami zamiast nefrektomii. Można również rozważyć resekcję oszczędzającą nerki.36
Nefrektomii należy unikać, gdy tylko jest to możliwe, ze względu na wysoką częstość występowania powikłań i zwiększone ryzyko niewydolności nerek w przyszłości.37 W przypadku angiomiolipoma większych niż 3,5 cm zalecana jest embolizacja tętnicza, aby uniknąć całkowitej nefrektomii i zmniejszyć częstość występowania powikłań nerkowych.38
Zabiegi dermatologiczne
Zmiany skórne, szczególnie naczyniakowłókniaki twarzy, mogą być psychologicznie stresujące dla niektórych pacjentów. Do usunięcia naczyniakowłókniaków można zastosować leczenie laserowe lub elektrochirurgię.39 Leczenie laserowe i miejscowe kremy mogą zmniejszyć wygląd niektórych zmian skórnych związanych z TSC, szczególnie zmian na twarzy. Leczenie zmian we wczesnym stadium, gdy są jeszcze małe, może ułatwić ich kontrolę.40
Metody niefarmakologiczne
Dieta ketogeniczna
Dieta ketogeniczna składa się z proporcji 2:1, 3:1, 4:1 lub wyższej tłuszczów (produkty ketogenne) do białek i węglowodanów (produkty antyketogenne). Ogólnie rzecz biorąc, korzyści z diety dla osób z padaczką obejmują mniej napadów, mniejszą senność, lepsze zachowanie i potrzebę stosowania mniejszej liczby jednoczesnych leków przeciwpadaczkowych. Kilka serii przypadków i przeglądów retrospektywnych odnotowało korzyści z diety ketogenicznej i podobnych diet w przypadku napadów padaczkowych w złośliwości guzowatej.41
Według niektórych ekspertów, dzieci, które stosują dietę ketogeniczną, niezależnie od rodzaju napadów, często stają się wolne od napadów – dotyczy to dzieci, które były wcześniej leczone co najmniej czterema lekami przed wypróbowaniem diety. Jest to jedna z najbardziej skutecznych metod leczenia napadów padaczkowych spowodowanych przez TSC.42
Neuromodulacja
Dla pacjentów, którzy nie są kandydatami do resekcyjnego leczenia chirurgicznego, korzystne mogą być metody neuromodulacji:
Stymulacja nerwu błędnego (VNS) to minimalna interwencja chirurgiczna polegająca na wszczepieniu pod skórę małego urządzenia elektrycznego, które wysyła impulsy elektryczne do mózgu.43 VNS jest jedną z opcji niefarmakologicznych, które można rozważyć w przypadku padaczki opornej na leki.44
Stymulacja głęboka mózgu (DBS) oraz Neurostymulacja reagująca na aktywność mózgu (RNS) to inne metody neuromodulacji, które mogą być stosowane u pacjentów z TSC cierpiących na padaczkę lekooporną, którzy nie są kandydatami do leczenia chirurgicznego.4546
Wczesna interwencja i terapie rozwojowe
Usługi wczesnej interwencji, takie jak terapia zajęciowa, fizyczna lub logopedyczna, mogą być pomocne. Terapie te mogą pomóc dzieciom ze złośliwością guzowatą, które mają specjalne potrzeby w tych obszarach. Terapie mogą poprawić zdolność dzieci do radzenia sobie z codziennymi zadaniami i czynnościami.47
Wczesna interwencja i usługi dla osób o specjalnych potrzebach mogą pomóc dzieciom z opóźnieniami rozwojowymi i problemami behawioralnymi w dostosowaniu się do klasy. Może to pomóc im w pełnym wykorzystaniu ich potencjału. W razie potrzeby usługi społeczne, zawodowe i rehabilitacyjne mogą być kontynuowane przez całe życie.48
Wiele terapii behawioralnych i podejść edukacyjnych może być skutecznych dla dzieci z zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak zaburzenia ze spektrum autyzmu. Rozmowa z lekarzem psychiatrycznym może pomóc ludziom zaakceptować i przystosować się do życia ze złośliwością guzowatą. Lekarz psychiatryczny może również pomóc w problemach behawioralnych, społecznych lub emocjonalnych i zasugerować zasoby.4950
Monitorowanie i opieka długoterminowa
Złośliwość guzowata jest stanem przewlekłym, który wymaga starannego monitorowania i obserwacji, ponieważ wiele objawów może rozwinąć się po latach. Harmonogram regularnych wizyt u lekarza przez całe życie może obejmować badania takie jak te wykonywane podczas diagnozy.51
Wytyczne dotyczące opieki nad TSC obejmują regularne badania w poszukiwaniu wczesnych objawów TSC w różnych częściach ciała. Obejmują one regularne badania MRI, badania krwi i inne testy. Wczesne wykrycie objawów TSC oferuje osobie z TSC możliwości wczesnego leczenia. Odpowiednie leczenie może chronić zdrowie osoby z TSC.52
Aby skutecznie kontrolować złośliwość guzowatą, konieczne jest kompleksowe podejście terapeutyczne przy udziale zespołu specjalistów opieki zdrowotnej, w tym neurologów, dermatologów i doradców genetycznych.53 Ze względu na wielonarządowe zajęcie w TSC, efekty neuropsychiatryczne i choroby współistniejące, zaleca się multidyscyplinarną opiekę zespołową skoncentrowaną na leczeniu objawów i poprawie jakości życia.54
Nowe kierunki w leczeniu złośliwości guzowatej
Badania nad złośliwością guzowatą stale się rozwijają, oferując nadzieję na opracowanie skuteczniejszych metod leczenia, a być może nawet leków. Naukowcy pracują nad nowymi podejściami terapeutycznymi, które mogłyby zrewolucjonizować sposób leczenia tej choroby.
Terapia genowa jest jednym z obiecujących kierunków badań. Dr Jane Yu z Uniwersytetu w Cincinnati otrzymała nagrodę za rozwój hipotezy badawczej w zakresie opracowania terapii indukującej remisję dla guzów TSC. Ostatecznym celem tych prac jest wykorzystanie nowego zrozumienia do odkrycia leczenia, które całkowicie zabije komórki w guzach i tym samym osiągnie wyleczenie.55
Dr Breakefield i jej zespół badają terapię genową jako potencjalne podejście terapeutyczne dla TSC. Wektory AAV okazały się bezpieczne i korzystne w terapii genowej w przypadku wielu chorób ludzkich, a produkty zatwierdzone przez FDA pojawiają się w ostatnich latach, co daje nadzieję na możliwość skutecznego zastosowania tego podejścia w leczeniu TSC.56
Badania przedkliniczne wykazały, że terapia genowa może skutecznie leczyć myszy z zespołem stwardnienia guzowatego. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków zatwierdziła ograniczoną liczbę produktów terapii genowej do stosowania u ludzi, a wyniki z tych badań sugerują, że uzasadnione są badania kliniczne w celu przetestowania potencjału tej strategii u pacjentów z zespołem stwardnienia guzowatego.57
Wnioski
Złośliwość guzowata pozostaje chorobą nieuleczalną, ale dzięki odpowiedniemu leczeniu wiele osób dotkniętych tą chorobą może prowadzić pełne i produktywne życie. Podejście do leczenia TSC musi być zindywidualizowane, wielodyscyplinarne i kompleksowe, uwzględniające różnorodność objawów i ich wpływ na jakość życia pacjenta.
Wprowadzenie inhibitorów mTOR, takich jak ewerolimus i sirolimus, stanowiło przełom w leczeniu TSC, oferując możliwość skutecznego zmniejszenia guzów i kontroli objawów neurologicznych. Równocześnie, tradycyjne metody leczenia, takie jak leki przeciwpadaczkowe, zabiegi chirurgiczne i terapie rehabilitacyjne, pozostają kluczowymi elementami opieki nad pacjentami z TSC.
Wczesna diagnoza i proaktywne strategie leczenia, rozpoczęte przed rozwojem objawów, stają się coraz ważniejsze. Regularne monitorowanie i opieka długoterminowa są niezbędne dla skutecznego zarządzania chorobą i zapobiegania powikłaniom.58
Badania nad nowymi metodami leczenia, w tym terapią genową, dają nadzieję na przyszłość, w której być może będzie możliwe nie tylko lepsze kontrolowanie objawów, ale także leczenie przyczynowe tej złożonej choroby genetycznej.5960
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.