Zespół poems
Zapobieganie i profilaktyka
Zespół POEMS to rzadkie klonalne zaburzenie komórek plazmatycznych, charakteryzujące się polineuropatią, organomegalią, endokrynopatią, obecnością białka monoklonalnego oraz zmianami skórnymi. Wczesna diagnoza jest kluczowa, zwłaszcza u pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej polineuropatią, u których leczenie przewlekłej zapalnej polineuropatii demielinizacyjnej (CIDP) nie przynosi efektów. Diagnostyka powinna obejmować ocenę poziomów VEGF, które korelują z aktywnością choroby i mogą służyć jako marker terapeutyczny. Leczenie opiera się na kontroli objawów i opóźnianiu progresji, z autologicznym przeszczepem komórek macierzystych (ASCT) jako preferowaną metodą u pacjentów z chorobą rozsianą (zajęcie szpiku lub >3 osteosklerotyczne zmiany kostne), zapewniającą około 90% trwałych odpowiedzi. Schematy leczenia takie jak MDex (melfalan 10 mg/m² + deksametazon 40 mg, dni 1-4, 9 cykli co 28 dni) wymagają profilaktyki inhibitorami pompy protonowej, a LDex (lenalidomid 10-25 mg dni 1-21 + deksametazon 40 mg dni 1,8,15,22, 12 cykli) – profilaktyki przeciwzakrzepowej aspiryną 100 mg/dobę.
- Wprowadzenie do profilaktyki zespołu POEMS
- Wczesna diagnostyka jako element profilaktyki
- Profilaktyka w terapii zespołu POEMS
- Zapobieganie nawrotom choroby
- Profilaktyka powikłań w trakcie leczenia
- Profilaktyka nadciśnienia płucnego
- Monitorowanie jako element profilaktyki
- Nowe podejścia w profilaktyce zespołu POEMS
- Podsumowanie działań profilaktycznych
Wprowadzenie do profilaktyki zespołu POEMS
Zespół POEMS (polineuropatia, organomegalia, endokrynopatia, białko monoklonalne, zmiany skórne) jest rzadkim zaburzeniem klonalnym komórek plazmatycznych charakteryzującym się wieloukładowymi objawami. Obecnie nie istnieją znane czynniki ryzyka rozwoju tego zespołu, a co za tym idzie – nie można mu zapobiec12. W związku z tym, że jest to choroba przewlekła, działania profilaktyczne skupiają się głównie na wczesnej diagnostyce i szybkim wdrożeniu odpowiedniego leczenia, co pozwala znacząco modyfikować jej progresję oraz poprawiać rokowanie pacjentów.
Wczesna diagnostyka jako element profilaktyki
Wczesna identyfikacja zespołu POEMS ma fundamentalne znaczenie w poprawie rokowania pacjentów1. W praktyce klinicznej konieczne jest wzmocnienie świadomości na temat tego zespołu, aby osiągnąć wczesną diagnozę i leczenie choroby, co przekłada się bezpośrednio na lepsze wyniki terapeutyczne1. Choroba może być potencjalnie śmiertelna i jest związana z istotnym pogorszeniem jakości życia poprzez neuropatię, anasakę, zdarzenia zakrzepowo-zatorowe i kacheksję1.
Ze względu na rzadkość występowania, zespół POEMS jest często niewłaściwie diagnozowany jako przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna (CIDP). Dlatego pacjenci z umiarkowaną do ciężkiej polineuropatią, którzy są leczeni z powodu CIDP, a terapia nie przynosi spodziewanych rezultatów, powinni być badani w kierunku zespołu POEMS1. Gdy klinicyści spotykają pacjenta z niewyjaśnioną neuropatią obwodową lub zaburzeniami wieloukładowymi, który dodatkowo cierpi na cukrzycę lub inne endokrynopatie, należy przeprowadzić szczegółowe badania w celu wykluczenia zespołu POEMS1.
Multidyscyplinarny charakter postępowania
Wczesna diagnoza i multidyscyplinarne podejście zwiększają prawdopodobieństwo ograniczenia długoterminowej nieodwracalnej chorobowości1. Ze względu na złożoność zespołu POEMS, zaleca się, aby pacjenci byli leczeni w centrach, które mają doświadczenie w zarządzaniu tym schorzeniem, takich jak np. Centrum Medyczne ABC, które oferuje usługi opieki zdrowotnej o najwyższej jakości i bezpieczeństwie, od profilaktyki, diagnostyki, szybkiego leczenia po monitorowanie patologii zakaźnych, oddechowych, endokrynologicznych, dermatologicznych, reumatycznych, nefrologicznych, żołądkowo-jelitowych i hematologicznych1.
Profilaktyka w terapii zespołu POEMS
Chociaż zespół POEMS nie może być wyleczony, terapia koncentruje się na kontroli objawów, opóźnianiu progresji choroby i zapobieganiu poważnym powikłaniom1. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza i natychmiastowa terapia skierowana przeciwko komórkom plazmatycznym, co daje najlepsze wyniki kliniczne1.
Zapobieganie nawrotom choroby
Aby zapobiec nawrotowi choroby, najlepszym sposobem postępowania jest przeszczep komórek macierzystych z wykorzystaniem własnych komórek pacjenta (autologiczny przeszczep komórek macierzystych – ASCT)1. Wyniki takiego postępowania są imponujące pod względem przeżycia wolnego od progresji (PFS), czasu do ponownego leczenia i całkowitego przeżycia (OS) u pacjentów cierpiących na zespół POEMS, co potwierdza, że ASCT jest skuteczną i bezpieczną procedurą, niezależnie od zastosowanego leczenia mobilizującego1.
U pacjentów z chorobą rozsianą, definiowaną jako zajęcie szpiku kostnego lub więcej niż trzy osteosklerotyczne zmiany kostne, chemioterapia wysokodawkowa z autologicznym przeszczepieniem krwiotwórczych komórek macierzystych (ASCT) daje trwałe odpowiedzi i jest preferowanym leczeniem u kwalifikujących się pacjentów1. ASCT jest bezpiecznym i skutecznym wyborem u wielu pacjentów i może zapewnić trwałą odpowiedź u około 90% kwalifikujących się pacjentów1.
Profilaktyka powikłań w trakcie leczenia
W przypadku stosowania niektórych schematów leczenia, jak np. terapia MDex (melfalan + deksametazon), zaleca się profilaktykę z inhibitorem pompy protonowej w dniach 1-5 cyklu leczenia1. Schemat MDex obejmuje melfalan 10 mg/m² + deksametazon 40 mg w dniach 1-4, jeden cykl co 28 dni, łącznie 9 cykli1.
Przy stosowaniu schematu LDex (lenalidomid + deksametazon), który obejmuje lenalidomid 10-25 mg w dniach 1-21, deksametazon 40 mg w dniach 1, 8, 15, 22, jeden cykl co 28 dni przez łącznie 12 cykli, zalecana jest profilaktyka zdarzeń zakrzepowo-zatorowych za pomocą aspiryny w dawce 100 mg raz dziennie1.
Zalecane leczenie lenalidomid + deksametazon obejmuje lenalidomid (15-25 mg doustnie) przyjmowany w dniach 1-21 co 28 dni z cotygodniowym deksametazonem 20-40 mg1.
Profilaktyka nadciśnienia płucnego
U pacjentów z zespołem POEMS i nadciśnieniem płucnym, leczenie wysokimi dawkami steroidów wydaje się zapewniać poprawę, co zostało potwierdzone w sekwencyjnych badaniach hemodynamicznych1. Systemowe kortykosteroidy są zalecane jako leczenie pierwszego rzutu w nadciśnieniu płucnym związanym z zespołem POEMS1.
Monitorowanie jako element profilaktyki
Najbardziej skuteczną strategią jest ocena parametrów wyjściowych i badanie ich podczas każdej wizyty lub co drugiej wizyty1. Poziomy VEGF (czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego), jeśli są dostępne, mogą być wykorzystywane do monitorowania odpowiedzi na leczenie1. Najnowsze dowody sugerują, że stężenie tego cytokinu we krwi koreluje z aktywnością zespołu, co może być wykorzystane jako marker terapeutyczny i do monitorowania odpowiedzi1.
Wskaźnikami złego rokowania są: klubowanie paznokci, objawy oddechowe, pozanaczyniowe przewodnienie (wodobrzusze, wysięk opłucnowy, obrzęki obwodowe) oraz brak pełnej odpowiedzi hematologicznej po ASCT1.
Wsparcie psychologiczne w profilaktyce
Istotnym elementem profilaktyki jest wczesne sięgnięcie po wsparcie psychologiczne. Pacjenci powinni szukać pomocy w oddziałach onkologii psychiatrycznej już od początku choroby. Rak niszczy emocjonalnie i fizycznie, może również zniszczyć rodzinę. Dlatego zaleca się rozpoczęcie terapii od razu, a jeśli pacjenci mają dzieci, również one powinny skorzystać z pomocy terapeuty1.
Istnieje wiele form wsparcia od ludzi, którzy naprawdę chcą pomóc i wiedzą jak to zrobić. Kluczowe jest, aby zwrócić się do nich i poprosić o pomoc1.
Nowe podejścia w profilaktyce zespołu POEMS
Ze względu na rzadkość występowania zespołu POEMS, brak jest standardowych metod leczenia, a dotychczasowe zalecenia opierają się na badaniach retrospektywnych i opisach przypadków1. Nowe podejścia terapeutyczne, które mogą mieć znaczenie w profilaktyce progresji choroby, obejmują:
Terapie celowane w VEGF
Obecność wysokich poziomów VEGF w surowicy i osoczu pacjentów z zespołem POEMS skłoniła do pomysłu, że zespół ten mógłby być skutecznie leczony lekami skierowanymi przeciwko temu cytokinowi. Bewacyzumab jest rekombinowanym humanizowanym przeciwciałem monoklonalnym wiążącym się z krążącą izoformą VEGF-A, blokując jej interakcję z VEGFR1. Jednak pomimo patogenicznego znaczenia tego cytokinu, próby wykorzystania go jako markera choroby i celu terapeutycznego są anegdotyczne i często niezadowalające1.
Nowe terapie immunomodulujące
W oparciu o nadzwyczajne wyniki wykazane w innych nowotworach komórek plazmatycznych, badane są immunomodulatory i inhibitory proteasomu, takie jak lenalidomid i iksazomib, samodzielnie lub w połączeniu z wysokodawkowymi steroidami, a także przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko antygenowi CD38, takie jak daratumumab1.
Talidomid, który wykazuje działanie antyangiogenne, przeciwzapalne i immunomodulujące, może kontrolować nieprawidłowo wydzielane cytokiny i przyczyniać się do poprawy objawów związanych z zespołem POEMS1. Bezpieczeństwo długotrwałego stosowania talidomidu u pacjentów z zespołem POEMS powinno być oceniane w badaniach prospektywnych1.
Terapia CAR-T
Leczenie anty-BCMA CAR-T może być opcją terapeutyczną dla pacjentów z zespołem POEMS i nawrotowym/opornym szpiczakiem mnogim (RRMM), którzy nie reagują dobrze na tradycyjne terapie1. Terapia anty-PC ma niezastąpioną pozycję w leczeniu zespołu POEMS1.
Podsumowanie działań profilaktycznych
Chociaż zespół POEMS nie jest chorobą, której można zapobiec, profilaktyka skupia się na:
- Wczesnej diagnostyce i szybkim wdrożeniu leczenia1
- Multidyscyplinarnym podejściu do pacjenta1
- Odpowiednim doborze terapii w zależności od stanu pacjenta1
- Profilaktyce powikłań leczenia1
- Regularnym monitorowaniu parametrów choroby1
- Wsparciu psychologicznym od początku choroby1
Zespół POEMS jest chorobą przewlekłą, a mediana przeżycia wynosi około dekady (8-14 lat), co jest trzykrotnie dłuższe niż u pacjentów ze szpiczakiem mnogim. Jednak wielu pacjentów jest przykutych do łóżka z powodu neuropatii (50%)1. Dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia, co może znacząco wpłynąć na jakość życia pacjentów i ich rokowanie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.