Zespół poems
Objawy
Zespół POEMS to rzadkie paranowotworowe schorzenie związane z klonalną proliferacją komórek plazmatycznych, charakteryzujące się polineuropatią obwodową (obowiązkowe kryterium), obecnością białka monoklonalnego (zwykle łańcuch lekkiego lambda), organomegalią, endokrynopatią oraz zmianami skórnymi. Polineuropatia ma charakter symetryczny, dystalny, z dominującym osłabieniem poniżej kostek i w mięśniach wewnętrznych dłoni, co odróżnia ją od CIDP. Organomegalia dotyczy około 50% pacjentów i obejmuje hepatomegalię, splenomegalię oraz limfadenopatię. Endokrynopatie występują u 84% chorych, najczęściej hipogonadyzm, niedoczynność tarczycy, cukrzyca i niewydolność nadnerczy. Zmiany skórne, obecne u 70-100% pacjentów, obejmują hiperpigmentację (46-93%), naczyniaki, akrocyjanozę (19%), hipertrichozę (26-74%), stwardnienie skóry (5-43%) oraz palce pałeczkowate (5-49%). Dodatkowo często występują objawy PEST: papilledema (≥33%), przewodnienie pozanaczyniowe (obrzęki, wysięki opłucnowe 3-43%, wodobrzusze 7-54%, wysięk osierdziowy 1-64%), osteosklerotyczne zmiany kostne oraz trombocytoza i erytrocytoza. Podwyższony VEGF odgrywa kluczową rolę w patogenezie choroby.
Zespół POEMS – definicja
Zespół POEMS (Polyneuropathy, Organomegaly, Endocrinopathy, Monoclonal protein, Skin changes) to rzadkie, paranowotworowe zaburzenie krwi związane z proliferacją komórek plazmatycznych. Choroba ta uszkadza nerwy i wpływa na wiele układów organizmu. Nazwa zespołu pochodzi od głównych objawów klinicznych: polineuropatii, organomegalii, endokrynopatii, obecności białka monoklonalnego oraz zmian skórnych123. Bez odpowiedniego leczenia zespół POEMS szybko postępuje i może zagrażać życiu, dlatego wczesne rozpoznanie jest kluczowe45.
Objawy kliniczne
Objawy zespołu POEMS najczęściej pojawiają się stopniowo w ciągu tygodni lub miesięcy. Każdy pacjent z zespołem POEMS musi spełniać dwa obligatoryjne kryteria: obecność polineuropatii oraz obecność klonalnego zaburzenia plazmocytów67. Pozostałe objawy mogą występować w różnych konfiguracjach, a ich początek i nasilenie mogą być zróżnicowane8.
Polineuropatia
Polineuropatia obwodowa stanowi dominujący objaw i często jest pierwszym symptomem choroby. Charakteryzuje się postępującym, symetrycznym uszkodzeniem nerwów czuciowych i ruchowych, rozpoczynającym się od dystalnych części kończyn910. Pacjenci doświadczają:
- Drętwienia, mrowienia i osłabienia, początkowo w kończynach dolnych11
- Uczucia pieczenia, szczypania i bólu, szczególnie w nogach i stopach12
- Przeczulicy i hiperpatii (nadmiernej reakcji bólowej na bodźce)13
- Trudności w oddychaniu wskutek zajęcia mięśni oddechowych14
Polineuropatia postępuje w kierunku proksymalnym – ręce zostają zajęte dopiero wtedy, gdy neuropatia dochodzi do wysokości kolan15. Charakterystyczną cechą jest wyraźna dystalna lokalizacja osłabienia (poniżej kostek i w mięśniach wewnętrznych dłoni), co odróżnia ją od CIDP (przewlekłej zapalnej demielinizacyjnej polineuropatii)16. Osłabienie może szybko postępować, powodując niepełnosprawność – nawet 50% pacjentów z zespołem POEMS staje się unieruchomionych w łóżku z powodu postępującej neuropatii1718.
Organomegalia
Organomegalia (powiększenie narządów wewnętrznych) występuje u około 50% pacjentów i zazwyczaj ma łagodny charakter19. Może obejmować:
- Powiększenie wątroby (hepatomegalia)20
- Powiększenie śledziony (splenomegalia)21
- Limfadenopatię (powiększenie węzłów chłonnych)2223
W niektórych przypadkach może wystąpić również powiększenie serca24.
Endokrynopatia
Zaburzenia endokrynologiczne są częstym objawem, występującym u około 84% pacjentów z zespołem POEMS2526. Do najczęstszych endokrynopatii należą:
- Hipogonadyzm (najczęstsza endokrynopatia)2728
- Nieprawidłowości tarczycy, głównie niedoczynność (hypothyroidism)2930
- Zaburzenia metabolizmu glukozy, w tym cukrzyca3132
- Niewydolność nadnerczy33
U mężczyzn endokrynopatia często objawia się impotencją, ginekomastią (powiększeniem gruczołów sutkowych) i zaburzeniami funkcji seksualnych3435. U kobiet może powodować brak miesiączkowania (amenorrhea)36 oraz zaburzenia funkcji jajników37.
Białko monoklonalne
Obecność białka monoklonalnego to obligatoryjne kryterium diagnostyczne zespołu POEMS3839. Białko monoklonalne (białko M) jest wytwarzane przez nieprawidłowe komórki plazmatyczne w szpiku kostnym i uwalniane do krwiobiegu40. Charakterystyczne cechy to:
- Najczęściej występuje restrykcja łańcucha lekkiego lambda4142
- Związek z tworzeniem się osteosklerotycznych zmian kostnych4344
- Niewielki odsetek plazmocytów w biopsji szpiku (ok. 5%)45
Obecność dyskrazji plazmocytów monoklonalnych razem z polineuropatią powinna skłaniać do poszukiwania innych cech zespołu POEMS46.
Zmiany skórne
Zmiany skórne występują u 70-100% pacjentów z zespołem POEMS4748 i mogą obejmować:
- Hiperpigmentację (ciemniejsze zabarwienie skóry) – występuje u 46-93% pacjentów49
- Zmiany typu naczyniakowego (hemangioma) – niektóre z nich, jak naczyniaki kłębuszkowe, są patognomoniczne dla zespołu POEMS50
- Akrocyjanozę (sinawo-fioletowe zabarwienie kończyn) – u około 19% pacjentów51
- Hipertrichozę (nadmierne owłosienie) na twarzy i kończynach dolnych – u 26-74% pacjentów52
- Stwardnienie i pogrubienie skóry (zmiany twardzinopodobne) – u 5-43% pacjentów53
- Białe paznokcie (leukonychia)54
- Palce pałeczkowate (clubbing) – u 5-49% pacjentów55
- Nadmierne pocenie się56
Zmiany skórne mogą być jednymi z pierwszych widocznych objawów zespołu POEMS i stanowią ważne wskazówki diagnostyczne57.
Dodatkowe cechy zespołu POEMS
Oprócz głównych objawów zawartych w akronimie POEMS, u pacjentów często występują dodatkowe cechy, które w literaturze określane są niekiedy akronimem PEST (Papilledema, Extravascular volume overload, Sclerotic bone lesions, Thrombocytosis/erythrocytosis)58.
Obrzęk tarczy nerwu wzrokowego
Obrzęk tarczy nerwu wzrokowego (papilledema) występuje u co najmniej 1/3 pacjentów59. Może powodować nieostre widzenie, podwójne widzenie lub ból oka, choć większość pacjentów nie zgłasza konkretnych objawów związanych z tym znaleziskiem60. Obrzęk tarczy nerwu wzrokowego często jest jednym z pierwszych objawów choroby61.
Przewodnienie pozanaczyniowe
Przewodnienie pozanaczyniowe manifestuje się jako:
- Obrzęki obwodowe, szczególnie kończyn dolnych6263
- Wysięki opłucnowe (3-43% pacjentów)64
- Wodobrzusze (7-54% pacjentów)65
- Wysięk osierdziowy (1-64% pacjentów)66
Gromadzenie płynu często słabo reaguje na leczenie diuretykami, ponieważ nadmiar płynu nie znajduje się w układzie naczyniowym67. Przewodnienie pozanaczyniowe wiąże się z gorszym rokowaniem68.
Zmiany osteosklerotyczne
Zmiany kostne, głównie osteosklerotyczne, są ważną cechą zespołu POEMS69. Zmiany te:
- Są najczęściej widoczne w badaniach obrazowych (RTG, PET/CT)70
- Mogą być pojedyncze lub mnogie71
- Zazwyczaj nie powodują bólu72
- Najczęściej występują w kręgosłupie, miednicy i żebrach73
Obecność zmian kostnych jest istotna dla planowania leczenia – pacjenci z pojedynczą zmianą lityczną mają lepsze rokowanie niż ci z wieloma zmianami lub zajęciem szpiku kostnego74.
Nieprawidłowości hematologiczne
U pacjentów z zespołem POEMS często występują zmiany w obrazie krwi:
- Trombocytoza (podwyższony poziom płytek krwi)75
- Erytrocytoza (podwyższony poziom czerwonych krwinek)76
- Polycytemia (zwiększenie liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi)77
Podwyższone poziomy cytokin, szczególnie naczyniowo-śródbłonkowego czynnika wzrostu (VEGF), odgrywają istotną rolę w patogenezie zespołu POEMS7879.
Przebieg choroby i powikłania
Progresja choroby
Przebieg zespołu POEMS ma charakter przewlekły, ale bez leczenia choroba szybko postępuje8081. Progresja obejmuje:
- Nasilenie się neuropatii z postępującym osłabieniem i niepełnosprawnością82
- Zwiększenie retencji płynów i obciążenia objętościowego83
- Nasilenie zaburzeń endokrynologicznych84
- Zajęcie dodatkowych układów i narządów85
Czas od wystąpienia pierwszych objawów do diagnozy wynosi średnio 12-16 miesięcy, a w niektórych badaniach nawet 23 miesiące8687. Ten długi okres opóźnienia diagnostycznego prowadzi do znacznego pogorszenia stanu pacjentów, którzy w momencie rozpoznania często są już poważnie niepełnosprawni88.
Powikłania układowe
Zespół POEMS może prowadzić do poważnych powikłań wielonarządowych:
Powikłania oddechowe
Około 25-28% pacjentów doświadcza powikłań płucnych8990, w tym:
- Restrykcyjnej choroby płuc91
- Nadciśnienia płucnego9293
- Obniżonej zdolności dyfuzyjnej płuc dla tlenku węgla (DLCO)94
- Osłabienia mięśni oddechowych95
Niewydolność oddechowa może wystąpić w zaawansowanych stadiach choroby i stanowi istotną przyczynę zgonów96.
Powikłania zakrzepowe
Pacjenci z zespołem POEMS mają zwiększone ryzyko zakrzepicy żylnej i tętniczej – do 20% chorych doświadcza tych powikłań w przebiegu choroby9798.
Powikłania nerkowe
Mimo że u większości pacjentów (ponad 90%) poziom kreatyniny pozostaje w normie, mogą wystąpić zaburzenia funkcji nerek, w tym przewlekła niewydolność nerek99100.
Zaburzenia autonomiczne
Choć zazwyczaj funkcje autonomiczne są zachowane (co odróżnia zespół POEMS od innych neuropatii), u niektórych pacjentów opisywano dysautonomię101102, objawiającą się:
- Dysfunkcją seksualną103
- Nietolerancją ciepła104
- Ciężkim niedociśnieniem tętniczym105
- Tachykardią106
- Zatrzymaniem moczu107
- Przewlekłym zaparciem108
- Suchością w jamie ustnej (kserostomią)109
Rokowanie
Rokowanie w zespole POEMS uległo znacznej poprawie w ostatnich dekadach. Mediana przeżycia wynosi obecnie 8-14 lat110111, podczas gdy w latach 80. XX wieku wynosiła zaledwie 33 miesiące112. Odsetek 5-letniego przeżycia wynosi około 60-78%113114, a 10-letniego 62-65%115116.
Negatywne czynniki prognostyczne obejmują117118:
- Palce pałeczkowate (mediana przeżycia 31 miesięcy)119
- Przewodnienie pozanaczyniowe (mediana przeżycia 79 miesięcy)120
- Objawy oddechowe121
- Nadciśnienie płucne122
- Niski poziom albumin w surowicy123
- Zaawansowany wiek124
- Obniżony eGFR125
Co istotne, liczba objawów zespołu POEMS obecnych w momencie diagnozy nie wpływa na przeżycie126127.
Odpowiedź na leczenie
Odpowiedź na leczenie w zespole POEMS jest zróżnicowana w zależności od objawów i stosowanej terapii128:
- Obrzęki, zmiany skórne i obrzęk tarczy nerwu wzrokowego poprawiają się stosunkowo szybko po rozpoczęciu skutecznego leczenia129
- Poprawa neurologiczna następuje znacznie wolniej – często nie wcześniej niż po 3-6 miesiącach od zakończenia terapii130131
- Maksymalna poprawa neuropatii widoczna jest dopiero po 2-3 latach132133
W wyniku leczenia można spodziewać się różnych wskaźników odpowiedzi134135:
- Całkowita odpowiedź hematologiczna (CRH): 46-67%136137
- Całkowita odpowiedź VEGF (CRV): 55-70%138
- Kliniczna poprawa: około 82%139
Pomimo dobrej odpowiedzi na leczenie, wielu pacjentów doświadcza trwałych następstw neurologicznych, wymagających długotrwałej rehabilitacji i wsparcia140141. Wczesne wdrożenie fizjoterapii i terapii zajęciowej może pomóc w utrzymaniu ruchomości, zmniejszeniu przykurczów ścięgien i zapobieganiu powikłaniom unieruchomienia142.
Podsumowanie progresji zespołu POEMS
Zespół POEMS jest przewlekłą chorobą wieloukładową, która bez leczenia szybko postępuje i może zagrażać życiu143144. Charakterystyczny przebieg obejmuje:
- Początkowe objawy neuropatii obwodowej (najczęściej pierwsze objawy choroby)145
- Postępujące osłabienie i ból kończyn146
- Pojawienie się objawów endokrynologicznych i zmian skórnych147
- Rozwój przewodnienia pozanaczyniowego (obrzęki, wysięki, wodobrzusze)148
- Zajęcie układu oddechowego z możliwą niewydolnością oddechową149
Wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania i jakości życia pacjentów z zespołem POEMS150. Dzięki nowoczesnym metodom terapeutycznym, przeżycie pacjentów znacznie się poprawiło w ostatnich dekadach151, a właściwe leczenie może zatrzymać progresję choroby i doprowadzić do remisji objawów152.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.