Zapalenie spojówek
Etiologia i przyczyny
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to stan zapalny spojówki, najczęściej o etiologii infekcyjnej lub nieinfekcyjnej. Infekcyjne zapalenie spojówek stanowi większość przypadków i jest wywoływane głównie przez adenowirusy (65-90% przypadków wirusowych), które odpowiadają za około 80% wszystkich ostrych zapaleń spojówek. Inne wirusy to HSV (1,3-4,8%), VZV, enterowirusy typu 70, Coxsackie A24 oraz koronawirusy, w tym SARS-CoV-2. Bakteryjne zapalenie spojówek częściej dotyczy dzieci i jest wywoływane przez Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae oraz Moraxella catarrhalis. Szczególnie groźne są zakażenia Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis, zwłaszcza u noworodków, gdzie mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym utraty wzroku. Nieinfekcyjne zapalenie spojówek obejmuje alergiczne (15-40% populacji), toksyczne i związane z chorobami układowymi formy, z alergicznym zapaleniem spojówek jako najczęstszą przyczyną nieinfekcyjną. Mechanizmy patofizjologiczne alergicznego zapalenia spojówek obejmują reakcję nadwrażliwości typu I z udziałem IgE i degranulacją komórek tucznych.
Zapalenie spojówek (Conjunctivitis) – etiologia i przyczyny
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to stan zapalny spojówki – cienkiej, przezroczystej błony śluzowej wyściełającej wewnętrzną powierzchnię powiek i pokrywającej białkówkę oka. Zapalenie to objawia się charakterystycznym zaczerwienieniem oka, zwiększonym wydzielaniem łez i/lub wydzieliny oraz uczuciem dyskomfortu. Jest to jedna z najczęstszych przyczyn porad okulistycznych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej i na oddziałach ratunkowych. Schorzenie to stanowi istotne obciążenie dla systemu opieki zdrowotnej ze względu na jego powszechność.12
Etiologię zapalenia spojówek można podzielić na dwie główne kategorie: infekcyjną i nieinfekcyjną. W obrębie tych kategorii istnieje wiele potencjalnych przyczyn. Znajomość przyczyny zapalenia spojówek jest kluczowa dla właściwego postępowania terapeutycznego.34
Przyczyny infekcyjne
Infekcyjne zapalenie spojówek jest wywołane przez drobnoustroje takie jak wirusy, bakterie, grzyby lub pasożyty. Szacuje się, że infekcyjne przyczyny stanowią większość przypadków ostrego zapalenia spojówek.56
Wirusowe zapalenie spojówek
Wirusowe zapalenie spojówek jest najczęstszą postacią infekcyjnego zapalenia spojówek, odpowiadając za około 80% wszystkich ostrych przypadków. Jest ono wysoce zakaźne i może prowadzić do dużych ognisk epidemicznych, w zależności od typu wirusa.78
Główne wirusy odpowiedzialne za wirusowe zapalenie spojówek to:
- Adenowirusy – odpowiadają za 65-90% przypadków wirusowego zapalenia spojówek. To najczęstszy patogen wśród wirusów wywołujących to schorzenie.910
- Wirus opryszczki pospolitej (HSV) – szacuje się, że odpowiada za 1,3-4,8% przypadków ostrego zapalenia spojówek.11
- Wirus półpaśca (VZV)1213
- Enterowirusy typu 70 i wariant wirusa Coxsackie A2414
- Koronawirusy, w tym SARS-CoV-2 (COVID-19)1516
- Inne wirusy wywołujące przeziębienie i infekcje górnych dróg oddechowych17
Wirusowe zapalenie spojówek jest szczególnie częste u dorosłych i występuje częściej w okresie letnim. Jest wysoce zakaźne i łatwo rozprzestrzenia się w skupiskach ludzi, takich jak szkoły czy miejsca pracy.1819
Bakteryjne zapalenie spojówek
Bakteryjne zapalenie spojówek jest drugim najczęstszym typem infekcyjnego zapalenia spojówek. Częściej występuje u dzieci niż u dorosłych i obserwuje się je częściej w okresie od grudnia do kwietnia.2021
Najczęstsze bakterie wywołujące zapalenie spojówek to:
- U dorosłych:
- Staphylococcus aureus – najczęstsza przyczyna u dorosłych2223
- Streptococcus pneumoniae24
- Haemophilus influenzae25
- U dzieci:
W przypadku nadostrego ropnego zapalenia spojówek najczęstszą przyczyną jest Neisseria gonorrhoeae, a w mniejszym stopniu Neisseria meningitidis.2930
Przewlekłe bakteryjne zapalenie spojówek jest najczęściej powodowane przez Staphylococcus aureus, Moraxella lacunata i bakterie jelitowe.31
Bakteryjne zapalenie spojówek może być też wywoływane przez choroby przenoszone drogą płciową, takie jak chlamydia (Chlamydia trachomatis) i rzeżączka (Neisseria gonorrhoeae). Te przypadki wymagają agresywnej terapii antybiotykowej.3233
Rzadsze infekcyjne przyczyny
Grzybicze i pasożytnicze zapalenie spojówek są stosunkowo rzadkimi postaciami infekcyjnego zapalenia spojówek. Infekcje grzybicze występują głównie u osób długotrwale stosujących krople do oczu zawierające kortykosteroidy lub u osób z urazami oka obejmującymi materię organiczną, np. rośliny lub ziemię.3435
Przyczyny nieinfekcyjne
Nieinfekcyjne zapalenie spojówek to takie, które nie jest wywoływane przez drobnoustroje i nie jest zakaźne. Te typy zapalenia spojówek obejmują zapalenie alergiczne, toksyczne, irritacyjne oraz związane z chorobami układowymi.3637
Alergiczne zapalenie spojówek
Alergiczne zapalenie spojówek jest najczęstszą przyczyną nieinfekcyjnego zapalenia spojówek i dotyka 15-40% populacji. Jest obserwowane częściej wiosną i latem.3839
Główne czynniki wywołujące alergiczne zapalenie spojówek to:
- Pyłki roślin, traw i chwastów4041
- Roztocza kurzu domowego42
- Sierść zwierząt (łupież naskórka zwierząt)4344
- Pleśnie45
- Chemikalia lub substancje zapachowe w mydłach, detergentach, dezodorantach, balsamach i perfumach/wodach kolońskich46
Alergiczne zapalenie spojówek dzieli się na różne podtypy, w tym sezonowe alergiczne zapalenie spojówek (występujące w sezonie pylenia) i całoroczne alergiczne zapalenie spojówek (związane z alergenami obecnymi przez cały rok, takimi jak roztocza kurzu domowego).4748
Sezonowe alergiczne zapalenie spojówek (SAC) jest reakcją nadwrażliwości typu I, z aktywacją komórek tucznych spojówki w wyniku bezpośredniego wiązania krzyżowego receptorów IgE przez alergen, co prowadzi do degranulacji i uwolnienia histaminy, leukotrienów, proteaz, prostaglandyn, cytokin i chemokin.49
Toksyczne i drażniące zapalenie spojówek
Toksyczne zapalenie spojówek (nazywane również toksycznym keratoconjunctivitis) to przewlekły stan zapalny powierzchni oka spowodowany przez czynnik drażniący, zwykle konserwant lub lek.50
Substancje i czynniki, które mogą powodować podrażnienie spojówki to:
- Chemikalia – szampony, kosmetyki, płyny do soczewek kontaktowych5152
- Zanieczyszczenia środowiskowe – dym, kurz, opary, zanieczyszczenie powietrza5354
- Chlor w basenach55
- Ciało obce w oku56
- Leki okulistyczne stosowane przez długi okres – może to dotyczyć kropli przeciwwirusowych, leków na jaskrę, antybiotyków ocznych i innych środków57
Toksyczne zapalenie spojówek pęcherzykowe może być wywołane przez kilka różnych leków, w tym leki antywirusowe (widarabina, trifluridyna), leki przeciwjaskrowe (pilokarpina, karbachol, epinefryna, apraklonidyna), miejscowe antybiotyki oczne (neomycyna, gentamycyna, sulfonamidy i amfoterycyna B) oraz środki takie jak atropina, skopolamina i neostygmina.58
Inne przyczyny nieinfekcyjne
Zapalenie spojówek może być również związane z innymi stanami i czynnikami, takimi jak:
- Zespół suchego oka – bez względu na przyczynę5960
- Urazy oka – uszkodzenia spojówki, abrazje, tępe urazy6162
- Zaburzenia immunologiczne i nowotwory spojówki63
- Zapalenie brzegów powiek (blepharitis), nawracające jęczmienie lub zapalenie gruczołów tarczkowych6465
- Soczewki kontaktowe – szczególnie noszone przez dłuższy czas lub nieodpowiednio czyszczone6667
- Choroby układowe – takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, dna moczanowa, choroba Crohna68
Przewlekłe zapalenie spojówek może być także związane z maskowaniem zespołu, najczęściej spowodowanego rakiem łojowym.69
Szczególne przypadki zapalenia spojówek
Zapalenie spojówek u noworodków
Zapalenie spojówek u noworodków (ophthalmia neonatorum) jest ciężką postacią bakteryjnego zapalenia spojówek występującą u noworodków. Może być wywołane przez bakterie obecne w kanale rodnym matki podczas porodu.7071
Główne przyczyny zapalenia spojówek u noworodków to:
- Chlamydia trachomatis – najczęstsza przyczyna zapalenia spojówek u noworodków72
- Neisseria gonorrhoeae – najbardziej niebezpieczna, może prowadzić do utraty wzroku, jeśli nie jest leczona73
- Zablokowane lub niepełne otwarte kanały łzowe74
- Reakcja na krople do oczu podawane po urodzeniu w celu zapobiegania zakażeniom75
Objawy bakteryjnego zapalenia spojówek wywołanego przez C. trachomatis zwykle pojawiają się 5-12 dni po porodzie, natomiast te spowodowane przez N. gonorrhoeae zazwyczaj pojawiają się po 2-4 dniach.76
Zapalenie spojówek związane z chorobami przenoszonymi drogą płciową
Niektóre choroby przenoszone drogą płciową (STI) mogą powodować zapalenie spojówek zarówno u dorosłych, jak i u noworodków. Ten typ zapalenia spojówek zwykle wymaga dłuższego leczenia.7778
- Chlamydia trachomatis – może powodować zapalenie spojówek włączkowe (inclusion conjunctivitis) u dorosłych i noworodków7980
- Neisseria gonorrhoeae – powoduje nadostre ropne zapalenie spojówek, które może prowadzić do poważnych powikłań, w tym utraty wzroku, jeśli nie jest odpowiednio leczone81
Mechanizmy przenoszenia zapalenia spojówek
Zapalenie spojówek o etiologii infekcyjnej może być wysoce zakaźne i rozprzestrzeniać się na różne sposoby. Znajomość tych mechanizmów jest kluczowa dla zapobiegania rozprzestrzenianiu się zakażenia.8283
Wirusowe i bakteryjne mechanizmy przenoszenia
Wirusowe i bakteryjne zapalenie spojówek jest wysoce zakaźne i może rozprzestrzeniać się w następujący sposób:
- Bezpośredni kontakt z wydzielinami z oczu osoby zakażonej, zazwyczaj poprzez kontakt ręka-oko84
- Kontakt z zakażonymi przedmiotami (fomity), takimi jak ręczniki, chusteczki, poszewki na poduszki, kosmetyki do oczu, krople do oczu, pojemniki na soczewki kontaktowe8586
- Kontakt ze skażonymi powierzchniami, w tym na oprzyrządowaniu diagnostycznym (np. podpórki na brodę w lampach szczelinowych)87
- Drogą kropelkową – poprzez kaszel lub kichanie88
Bakteryjne zapalenie spojówek może być również spowodowane przez nieprawidłową proliferację naturalnej flory spojówkowej lub rozprzestrzenianie się zakażenia z bakterii kolonizujących błonę śluzową nosa i zatok pacjenta.8990
Nieinfekcyjne zapalenie spojówek a zakaźność
Ważne jest, aby podkreślić, że nieinfekcyjne formy zapalenia spojówek, takie jak alergiczne zapalenie spojówek czy zapalenie spojówek wywołane przez substancje drażniące, nie są zakaźne i nie przenoszą się z osoby na osobę.9192
Zapalenie spojówek alergiczne występuje częściej u osób z innymi stanami alergicznymi, takimi jak katar sienny, astma i egzema.93
Czynniki ryzyka zapalenia spojówek
Istnieje kilka czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo rozwinięcia zapalenia spojówek. Ich znajomość może pomóc w zapobieganiu temu schorzeniu.94
Ogólne czynniki ryzyka
- Wiek – dzieci są bardziej podatne na bakteryjne i wirusowe zapalenie spojówek niż dorośli9596
- Bliski kontakt z osobami zakażonymi97
- Niedawne infekcje górnych dróg oddechowych, takie jak przeziębienie czy grypa98
- Osłabiony układ odpornościowy, np. z powodu cukrzycy lub innych chorób99
- Stosowanie kortykosteroidów, które mogą osłabiać funkcję immunologiczną100
- Zapalenie brzegów powiek (blepharitis)101
Czynniki ryzyka związane z soczewkami kontaktowymi
Noszenie soczewek kontaktowych, zwłaszcza długotrwałe, jest powszechnym czynnikiem ryzyka bakteryjnego zapalenia spojówek i rogówki.102
- Spanie w soczewkach kontaktowych103
- Nieprawidłowe czyszczenie soczewek kontaktowych104
- Noszenie soczewek kontaktowych innych osób105
- Przedłużone noszenie soczewek kontaktowych106
Wnioski dotyczące etiologii zapalenia spojówek
Zapalenie spojówek to wieloczynnikowe schorzenie, którego etiologia obejmuje zarówno przyczyny infekcyjne (wirusowe, bakteryjne, grzybicze i pasożytnicze), jak i nieinfekcyjne (alergiczne, toksyczne i związane z chorobami układowymi). Wirusowe zapalenie spojówek, głównie spowodowane przez adenowirusy, jest najczęstszą postacią tego schorzenia, a następnie bakteryjne zapalenie spojówek. Wśród przyczyn nieinfekcyjnych dominuje alergiczne zapalenie spojówek.107108
Zrozumienie różnych przyczyn zapalenia spojówek ma kluczowe znaczenie dla właściwego rozpoznania i leczenia tej choroby. Terapia różni się znacznie w zależności od czynnika etiologicznego – na przykład, antybiotyki są skuteczne tylko w przypadku bakteryjnego zapalenia spojówek, ale nie zadziałają na wirusowe czy alergiczne formy tej choroby.109110
Ponieważ niektóre formy zapalenia spojówek są wysoce zakaźne, ważne jest również zrozumienie mechanizmów ich przenoszenia, aby zapobiegać ich rozprzestrzenianiu się, szczególnie w miejscach takich jak szkoły, przedszkola i miejsca pracy.111
Zapalenie spojówek u noworodków i zapalenie spojówek związane z chorobami przenoszonymi drogą płciową wymagają szczególnej uwagi ze względu na potencjalnie poważne konsekwencje, jakie mogą powodować, jeśli nie są odpowiednio leczone.112
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.