Trachoma
Etiologia i przyczyny
Trachoma jest zakaźną chorobą oczu wywołaną przez Chlamydia trachomatis, głównie serotypami A, B, Ba i C, które różnią się od serotypów odpowiedzialnych za zakażenia przenoszone drogą płciową (D-K) oraz ziarniniak weneryczny (L1-L3). Patogeneza opiera się na przewlekłej reakcji nadwrażliwości typu opóźnionego, wywołanej powtarzającą się obecnością antygenów bakterii, co prowadzi do zapalenia spojówek, bliznowacenia powiek i ostatecznie ślepoty. Transmisja odbywa się przez bezpośredni kontakt oko-oko, ręka-oko, fomity oraz muchy (Musca sorbens). Czynniki ryzyka obejmują m.in. wiek (4-6 lat), płeć (kobiety mają 4-krotnie wyższe ryzyko ślepoty), warunki higieniczne, zatłoczenie i dostęp do wody oraz sanitariatów. Choroba rozwija się w dwóch fazach: aktywnej infekcji i przewlekłego bliznowacenia, które wymaga ponad 150 epizodów zakażeń w ciągu życia, aby doszło do powikłań prowadzących do ślepoty.
Etiologia Trachomy
Trachoma jest chorobą zakaźną oka spowodowaną przez bakterię Chlamydia trachomatis. Jest to najczęstsza przyczyna zakaźnej ślepoty na świecie. Konkretnie za trachomę odpowiedzialne są serotypy (serowary) A, B, Ba i C bakterii Chlamydia trachomatis. Są one odmienne od serotypów D-K, które wywołują zakażenia przenoszone drogą płciową i od serotypów L1-L3 powodujących ziarniniak weneryczny.123
Chlamydia trachomatis jest Gram-ujemną, obligatoryjnie wewnątrzkomórkową bakterią. Jej interakcja z układem immunologicznym gospodarza odgrywa kluczową rolę w rozwoju trachomy. Typowe kliniczne objawy trachomy, takie jak zapalenie spojówek, powiększenie mieszków chłonnych i ostatecznie bliznowacenie powiek, są spowodowane lokalną odpowiedzią zapalną wywołaną przez replikację ciałek siateczkowatych bakterii. Immunopatologia trachomy opiera się na przewlekłej reakcji nadwrażliwości typu opóźnionego, utrzymywanej przez okresową, ale powtarzającą się obecność antygenów chlamydii.45
Drogi transmisji
Trachoma rozprzestrzenia się poprzez bezpośredni lub pośredni kontakt z wydzieliną z oczu lub nosa osoby zakażonej. Bakteria może być przenoszona na różne sposoby:67
- Bezpośredni kontakt z osobą zakażoną, zwłaszcza kontakt oko-oko podczas bliskiego kontaktu
- Kontakt ręka-oko
- Pośrednia transmisja poprzez skażone przedmioty (fomity), takie jak ręczniki, ubrania, pościel
- Transmisja za pośrednictwem much, szczególnie gatunków wyszukujących oczy (zwłaszcza Musca sorbens), które mają kontakt z wydzieliną oczu lub nosa osoby zakażonej
Transmisja trachomy jest najczęstsza w obrębie rodziny, gdzie najbardziej narażone są dzieci i ich opiekunowie. Dzieci stanowią główne rezerwuary infekcji, a kobiety są narażone na 1,8 razy większe ryzyko ślepoty z powodu trachomy ze względu na ich rolę jako podstawowych opiekunów dzieci.111213
Czynniki ryzyka i predysponujące
Istnieje wiele czynników ryzyka związanych z występowaniem i transmisją trachomy, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i środowiskowym:1415
Czynniki indywidualne:
- Posiadanie rodzeństwa z aktywną chorobą
- Brudna twarz
- Zatłoczone warunki spania
- Wiek – najwyższe wskaźniki zakażenia występują u dzieci w wieku przedszkolnym, zwłaszcza 4-6 lat
- Płeć – kobiety są narażone na większe ryzyko ślepoty spowodowanej trachomą, nawet do 4 razy częściej niż mężczyźni
Czynniki środowiskowe:
- Nieodpowiednia higiena osobista i środowiskowa
- Przeludnione gospodarstwa domowe
- Ograniczony dostęp do czystej wody
- Ograniczony dostęp do urządzeń sanitarnych i nieodpowiednie ich wykorzystanie
- Duża liczba much, zwłaszcza w obszarach z nieodpowiednią utylizacją odpadów
- Bieda i ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej
- Bliskie sąsiedztwo bydła
Patofizjologia infekcji
Trachoma rozwija się w dwóch głównych fazach. W pierwszej fazie powtarzające się zakażenia bakterią Chlamydia trachomatis prowadzą do przewlekłego zapalenia rogówki i spojówki (keratoconjunctivitis), w tym zapalenia spojówek znanego jako aktywna trachoma. Zakażenie zwykle rozpoczyna się w młodym wieku i z czasem staje się rzadsze i krótsze w miarę starzenia się.2223
Modele sugerują, że osoba musi doznać ponad 150 infekcji w ciągu życia, aby rozwinęły się powikłania trachomy prowadzące do ślepoty. Jednorazowy epizod ostrego zapalenia spojówek wywołanego przez C. trachomatis nie jest uważany za zagrażający wzrokowi, ponieważ praktycznie nie istnieje ryzyko przedłużonego zapalenia lub przewlekłych powikłań.242526
Po latach powtarzających się infekcji wewnętrzna strona powieki może ulec poważnemu zbliznowaceniu (trachomatous conjunctival scarring), co powoduje skierowanie powieki do wewnątrz i tarcie rzęs o gałkę oczną (trachomatous trichiasis), wywołując stały ból i nietolerancję światła. Nieleczone, stan ten prowadzi do powstania nieodwracalnych zmętnień rogówki, a w rezultacie do upośledzenia widzenia lub ślepoty.2728
Centralną rolę w rozwoju bliznowacenia odgrywa przewlekłe, ciężkie zapalenie. Dowody łączące późniejsze bliznowacenie z obecnością zapalenia mieszków spojówkowych (bez jednoczesnego intensywnego zapalenia brodawkowego) lub z powtarzającą się lub stałą infekcją C. trachomatis są znacznie mniej przekonujące.29
Epidemiologia trachomy
Trachoma pozostaje poważnym problemem zdrowia publicznego na świecie, szczególnie w regionach o ograniczonym dostępie do wody, sanitariatów i opieki zdrowotnej. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO):3031
- Około 1,9 miliona ludzi ma upośledzenie wzroku lub ślepotę spowodowaną trachomą
- Trachoma odpowiada za około 1,4% wszystkich przypadków ślepoty na świecie
- Choroba występuje endemicznie w 42 krajach Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej, Azji, Australii i Bliskiego Wschodu
- Szczególnie narażone są dzieci poniżej 5 roku życia oraz dorosłe kobiety, które opiekują się zakażonymi dziećmi
- W obszarach endemicznych aktywna trachoma jest powszechna wśród dzieci w wieku przedszkolnym, z częstością występowania sięgającą 60-90%
Obciążenie trachomą dotkniętych osób i społeczności jest ogromne. Koszt ekonomiczny w kategoriach utraconej produktywności z powodu ślepoty i upośledzenia wzroku szacuje się na 2,9-5,3 miliarda dolarów rocznie, a po uwzględnieniu trichiasis wzrasta do 8 miliardów dolarów.3435
Znaczenie globalnych działań przeciwko trachomie
W odpowiedzi na globalne obciążenie trachomą, WHO opracowała strategię SAFE, która obejmuje:3637
- S – Surgery (chirurgia) korygująca trichiasis
- A – Antibiotics (antybiotyki) do leczenia infekcji Chlamydia trachomatis
- F – Facial cleanliness (czystość twarzy) zmniejszająca transmisję
- E – Environmental improvement (poprawa środowiska) w celu ograniczenia transmisji
Dzięki tym działaniom, 18 krajów zdołało wyeliminować trachomę jako problem zdrowia publicznego do 2023 roku. Warto zauważyć, że Indie również z sukcesem wyeliminowały trachomę jako problem zdrowia publicznego, co zostało ogłoszone przez WHO.4041
Pomimo osiągniętych postępów, trachoma nadal stanowi wyzwanie w wielu obszarach, a pandemia COVID-19 spowodowała zakłócenia w programach kontroli trachomy. Nowe technologie, takie jak ulepszone szybkie testy do diagnozowania zakażonych osób, testy przeciwciał do badania odporności na chorobę, nowe techniki chirurgiczne i szczepionki, mogą pomóc w eliminacji choroby.42
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.