Trachoma
Epidemiologia
Trachoma, wywoływana przez serowary Chlamydia trachomatis, pozostaje najczęstszą zakaźną przyczyną ślepoty na świecie, z około 103 milionami osób zagrożonych utratą wzroku i 1,9 miliona cierpiących na upośledzenie widzenia lub ślepotę. Choroba jest endemiczna w 38 krajach, głównie w Afryce Subsaharyjskiej, Azji, Bliskim Wschodzie, Ameryce Łacińskiej oraz w społecznościach aborygeńskich Australii. Największe obciążenie notuje się w Etiopii, gdzie 61 milionów ludzi (59% globalnego obciążenia) żyje na obszarach endemicznych. Aktywna trachoma najczęściej dotyczy dzieci w wieku 1-9 lat, z częstością występowania zapalenia pęcherzykowego trachomatycznego (TF) monitorowaną u tej grupy wiekowej, a trichiasis (TT) u osób ≥15 lat. WHO zaleca utrzymanie częstości TF poniżej 5% i TT poniżej 0,2% (2/1000 osób) jako cele eliminacji. Transmisja odbywa się przez bezpośredni i pośredni kontakt z wydzielinami, w tym przez muchy, a do rozwoju ślepoty wymagane jest około 150 infekcji w ciągu życia. Nadzór epidemiologiczny obejmuje badania przesiewowe (TIS) i nadzoru (TSS), przeprowadzane co najmniej 24 miesiące po zaprzestaniu interwencji, z rosnącym wykorzystaniem badań serologicznych i molekularnych (PCR) do monitorowania niskiego poziomu transmisji.
Epidemiologia trachomy
Trachoma jest najczęstszą zakaźną przyczyną ślepoty na świecie. Choroba ta wywoływana jest przez szczególne serowary bakterii Chlamydia trachomatis. Według najnowszych danych z kwietnia 2024 roku, około 103 miliony ludzi żyje na obszarach endemicznych trachomy i jest zagrożonych utratą wzroku z powodu tej choroby12. Szacuje się, że około 1,9 miliona osób cierpi na upośledzenie widzenia lub ślepotę spowodowaną trachomą34.
Choroba ta występuje głównie w najbiedniejszych społecznościach krajów o niskich dochodach, szczególnie w Afryce Subsaharyjskiej56. Afryka pozostaje kontynentem najbardziej dotkniętym trachomą i jednocześnie obszarem o najintensywniejszych wysiłkach kontrolnych7. Etiopia nadal odpowiada za największe obciążenie trachomą na świecie – 61 milionów ludzi mieszkających na obszarach endemicznych tej choroby, co stanowi 59% globalnego obciążenia8.
Globalne rozprzestrzenienie trachomy
Trachoma jest obecnie problemem zdrowia publicznego w 38 krajach9. Występuje głównie w częściach Afryki, Azji, Bliskiego Wschodu, Ameryki Łacińskiej, na wyspach Pacyfiku oraz w społecznościach aborygeńskich w Australii1011. Australia jest jedynym krajem o wysokim dochodzie, gdzie trachoma nadal stanowi problem zdrowia publicznego, występując przede wszystkim w odległych społecznościach aborygeńskich12.
W Ameryce Łacińskiej choroba jest endemiczna na obszarach wiejskich i odległych z Brazylii, Kolumbii, Gwatemali i Peru, gdzie około 5,6 miliona ludzi jest zagrożonych tą chorobą1314. W Indiach, które niedawno wyeliminowały trachomę jako problem zdrowia publicznego, choroba była wcześniej endemiczna w północno-zachodnich stanach15.
Grupy ryzyka i czynniki predysponujące
Najwyższa częstość występowania aktywnej trachomy obserwowana jest u dzieci w wieku przedszkolnym i zmniejsza się do niskich poziomów w wieku dorosłym16. Dzieci w wieku przedszkolnym stanowią główny rezerwuar zakażenia, a w niektórych badaniach wykazano, że u dzieci poniżej 1 roku życia występuje nawet połowa bakteryjnego obciążenia populacji17.
Rozkład płci w aktywnej trachomie jest podobny, jednak bliznowacenie i trichiasis są częstsze u kobiet niż u mężczyzn18. Kobiety mają około 1,8 razy większe ryzyko rozwoju trichiasis niż mężczyźni, co prawdopodobnie wynika z bliższego kontaktu z dziećmi i dłuższej ekspozycji na bakterie podczas opieki nad nimi1920.
Trachoma utrzymuje się na obszarach o złej higienie osobistej i społecznej, na przykład w społecznościach o niewystarczającym dostępie do wody i urządzeń sanitarnych, w gorącym, suchym i zakurzonym klimacie21. Główne czynniki ryzyka obejmują brak dostępu do wody, obecność much, złe warunki higieniczne i przeludnienie22.
Modele transmisji trachomy
Zakażenie trachomą jest przenoszone pomiędzy osobami poprzez bezpośredni lub pośredni kontakt z wydzielinami z oczu i nosa osób zakażonych2324. Pośrednie przenoszenie może obejmować przenoszenie na ciele różnych gatunków much25. Na powierzchni much złapanych w pobliżu twarzy dzieci w społecznościach endemicznych wykryto DNA C. trachomatis26.
Modele epidemiologiczne sugerują, że osoba potrzebuje ponad 150 infekcji w ciągu życia, aby rozwinęły się ślepnące powikłania trachomy27. Dane z badań matematycznych modelowania trachomy wskazują, że 100 zakażeń C. trachomatis spojówek w ciągu życia jest wymaganych do wygenerowania klinicznie istotnego bliznowacenia spojówek, a 150 zakażeń jest niezbędnych do wywołania trichiasis28.
Ograniczone dane z badań podłużnych wskazują, że pierwotny epizod zakażenia u dziecka charakteryzuje się krótką fazą przedkliniczną trwającą kilka dni przed rozwojem objawów zapalenia. W eksperymentach z udziałem dorosłych ochotników, kliniczne zapalenie rozwijało się około 10 dni po inokulacji spojówki C. trachomatis29.
Nadzór nad trachomą
Strategie nadzoru
Nadzór nad trachomą jest definiowany przez WHO jako działania monitorujące i oceniające wyniki programu eliminacji trachomy, prowadzone po osiągnięciu docelowych poziomów eliminacji w określonym obszarze endemicznym trachomy30. Solidny system nadzoru jest kluczowy dla określenia, czy cele eliminacji zostały osiągnięte i utrzymane3132.
Potrzeba interwencji przeciwko aktywnej trachomie tradycyjnie określana jest na podstawie częstości występowania objawów klinicznych związanych z zakażeniem spojówek Chlamydia trachomatis33. Jednak w miarę spadku globalnej częstości występowania trachomy, mogą być potrzebne przekrojowe badania serologiczne, aby dostarczyć danych do decyzji programowych34.
Obecnie kraje przeprowadzają badania wpływu trachomy (TIS) i badania nadzoru trachomy (TSS), aby ocenić, czy można zaprzestać interwencji profilaktycznych i czy częstość występowania aktywnej trachomy nie wzrosła po zaprzestaniu interwencji35. TSS są przeprowadzane co najmniej 24 miesiące po zaprzestaniu interwencji, aby upewnić się, że trachoma nie powróciła jako problem zdrowia publicznego36.
Wskaźniki nadzoru
Dwa główne wskaźniki używane w nadzorze trachomy to:
- Zapalenie pęcherzykowe trachomatyczne (TF) – mierzone u dzieci w wieku 1-9 lat, z celem utrzymania częstości występowania poniżej 5%3738
- Trichiasis trachomatyczne (TT) – mierzone u osób w wieku 15 lat i starszych, z celem utrzymania częstości występowania poniżej 0,2% (2 przypadki na 1000 osób)3940
Wyniki badań serologicznych sugerują, że wskaźniki serokonwersji (SCR) poniżej 0,015 na rok odpowiadają częstości występowania TF poniżej 5%, a średnia seroprewalencja dla dzieci w wieku 1-9 lat, gdy TF wynosi poniżej 5%, to 7%43.
Metody pobierania próbek
Tradycyjnie nadzór nad trachomą przeprowadzany jest poprzez losowe pobieranie próbek z endemicznych dystryktów44. Ta strategia minimalizuje błędy systematyczne i pozwala na badanie dzieci w wieku przedszkolnym, ale jest również kosztowna45.
Alternatywne metody pobierania próbek obejmują:
- Badania oparte na szkołach – mogą być stronnicze w porównaniu do monitorowania populacyjnego dzieci w wieku 1-9 lat, ale mogą dostarczać podobnych informacji o obciążeniu społeczności jaglicą w warunkach hiperendemicznych4647
- Podejście „czekaj i obserwuj” – strategia nadzoru, która może prowadzić do mniejszej liczby kampanii masowego podawania leków (MDA) i badań, a tym samym oszczędności kosztów przy zmniejszonym użyciu antybiotyków4849
Globalne trendy i postępy w eliminacji trachomy
Obserwuje się tendencję spadkową liczby osób dotkniętych trachomą52. Liczba osób zagrożonych trachomą spadła z 1,5 miliarda w 2002 roku do zaledwie 103,2 milionów w 2024 roku, co stanowi redukcję o 92%535455.
Globalna częstość występowania aktywnych przypadków trachomy zmniejszyła się ze 146 milionów w 1995 roku do 84 milionów w 2007 roku56. Najnowsze dane z 2023 roku pokazują, że 32,9 miliona osób w społecznościach endemicznych otrzymało leczenie antybiotykami w celu wyeliminowania trachomy57.
Do kwietnia 2024 roku 21 krajów zostało zwalidowanych przez WHO jako kraje, które wyeliminowały trachomę jako problem zdrowia publicznego58. Wśród tych krajów znajdują się: Benin, Kambodża, Chiny, Gambia, Ghana, Iran, Irak, Laos, Malawi, Mali, Meksyk, Maroko, Myanmar, Nepal, Oman, Pakistan, Arabia Saudyjska, Togo, Vanuatu i Indie59.
Wyzwania w eliminacji trachomy
Mimo znacznych postępów, nadal istnieją wyzwania dla globalnego programu eliminacji trachomy do 2030 roku. Obejmują one:
- Ograniczone finansowanie programów eliminacji60
- Utrzymującą się i nawracającą trachomę w niektórych regionach6162
- Trudno dostępne populacje i problemy z bezpieczeństwem63
- Trachomę przetrwałą, która jest coraz częściej uznawana za zagrożenie dla globalnej eliminacji trachomy64
Szczególnym problemem jest nawrót (rekrudescencja) trachomy, definiowany jako powrót częstości występowania TF powyżej progu eliminacji (≥5%) w badaniach nadzoru trachomy na poziomie dystryktu67. Zrozumienie czynników związanych z nawrotem jest niezbędne do opracowania strategii podtrzymywania eliminacji trachomy68.
Koszty nadzoru nad trachomą
Programy krajowe muszą uwzględnić koszty wszystkich badań w swoich rocznych i długoterminowych budżetach69. Biorąc pod uwagę potrzebę przeprowadzania badań na wysokim poziomie jakości i zgodnie ze znormalizowanymi szablonami protokołów, wiele składników kosztów badań TIS, TSS i badań tylko TT jest nieelastycznych70.
Badania kosztów zapewniają kluczowe dane planistyczne, gdy kraje zmierzają w kierunku eliminacji trachomy jako problemu zdrowia publicznego71. Optymalizacja strategii nadzoru może prowadzić do oszczędności kosztów i bardziej efektywnego wykorzystania zasobów72.
Przyszłe kierunki nadzoru nad trachomą
W miarę postępu globalnego programu kontroli trachomy pojawiają się nowe kierunki nadzoru nad tą chorobą:
- Nadzór serologiczny – serologia jest rozważana jako potencjalne narzędzie do wczesnego wykrywania nawrotu trachomy i monitorowania niskich poziomów transmisji7374. Zbieranie i analiza danych serologicznych Ct jest trwającym i aktywnym obszarem badań nad trachomą75.
- PCR i inne diagnostyki molekularne – testy te są rozważane jako uzupełniające narzędzia do monitorowania transmisji na niskim poziomie76. W regionach dążących do eliminacji trachomy jako problemu zdrowia publicznego, dane serologiczne mogą przyczynić się do przyszłych decyzji o tym, kiedy zatrzymać lub w razie potrzeby wznowić masowe podawanie leków77.
- Zintegrowany nadzór nad chorobami – nadzór nad dodatkowymi zakażeniami (w tym innymi NTD i potencjalnymi chorobami związanymi z dostępem do wody i warunkami sanitarnymi) może być włączony przez testowanie przeciwciał przeciwko różnym patogenom przy użyciu tej samej surowicy zebranej do badania trachomy78.
Doświadczenia z systemów nadzoru nad drakunkulozą i onchocerkozą dostarczają użytecznych lekcji dla nadzoru nad trachomą, zarówno przed jak i po walidacji81. Szczególnie ważne może być wykorzystanie nagrody pieniężnej za identyfikację przypadków TT oraz dalsze badania nad wykorzystaniem wskaźników zakażenia i serologicznych, szczególnie w warunkach po walidacji, aby pomóc w identyfikacji nawrotów82.
WHO przyjęła strategię SAFE w 1993 roku i kontynuuje swój mandat zapewnienia przywództwa i koordynacji międzynarodowych wysiłków na rzecz eliminacji trachomy jako problemu zdrowia publicznego83. Mapa drogowa dla NTD na lata 2021-2030, zatwierdzona przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia w 2020 roku w decyzji 73(33), przedłużyła nowy termin globalnej eliminacji choroby do 2030 roku84.
Przypadki krajowe – przykłady nadzoru nad trachomą
Australia
Australia jest jedynym krajem o wysokim dochodzie, gdzie trachoma stanowi problem zdrowia publicznego, występując głównie w odległych i bardzo odległych społecznościach aborygeńskich w Terytorium Północnym (NT), Australii Południowej (SA) i Australii Zachodniej (WA)8586.
Krajowa Jednostka Nadzoru i Raportowania Trachomy (NTSRU) jest odpowiedzialna za gromadzenie, analizę i raportowanie danych związanych z bieżącą oceną strategii kontroli trachomy w Australii87. W 2021 roku ogólna częstość występowania trachomy u dzieci w wieku 5-9 lat wynosiła 3,3%, z 3,8% w NT, 0% w QLD, 0,9% w SA i 5% w WA88.
Liczba społeczności zagrożonych trachomą w Australii stale spadała we wszystkich jurysdykcjach od 2010 roku. Społeczności zagrożone trachomą spadły o 50% w NT (z 84 w 2010 r. do 42 w 2022 r.), 85% w SA (z 72 w 2010 r. do 11 w 2022 r.) i 64% w WA (z 86 w 2010 r. do 31 w 2022 r.)89.
Etiopia
Etiopia jest krajem o wysokiej endemiczności trachomy90. W 2019 roku częstość występowania TF wśród dzieci w wieku 1-9 lat w regionie Amhara wahała się od 11,8% (95% CI: 7,6-16,0%) w Menz-Keya do 36,1% (95% CI: 27,4-44,2%) w Merhabete91.
Częstość występowania zakażenia C. trachomatis wśród dzieci w wieku 1-5 lat w regionie South Wollo wahała się od 6,4% w Kalala do 8,9% w Wogide, a w regionie North Shoa wynosiła 2,7% w Menz-Keya, 15,2% w Moretna Jiru, 16,5% w Mida Woremo i 34,4% w Merhabete92.
W niektórych dystryktach Etiopii, takich jak Metema i Woreta Town, zastosowano podejście „czekaj i obserwuj”, które polega na wstrzymaniu się z ponownym rozpoczęciem MDA w dystryktach z częstością występowania TF tuż powyżej 5% w badaniach TSS i obserwowaniu trendów93. To podejście stanowi strategię nadzoru, która może prowadzić do mniejszej liczby kampanii MDA i badań94.
Ghana
Ghana była jednym z pierwszych krajów Afryki Subsaharyjskiej, które opracowały i wdrożyły plan nadzoru przed walidacją95. Kraj osiągnął progi eliminacji trachomy w 2008 roku, a od 2011 roku wdrażał strategię nadzoru nad trachomą, która obejmowała badania przesiewowe społeczności i szkół pod kątem objawów trachomy pęcherzykowej w każdym dystrykcie endemicznym trachomy96.
Ghana opracowała kompleksowy system nadzoru, który przekraczał zalecenia WHO, ale problemy z czułością i specyficznością prawdopodobnie doprowadziły do nieefektywnego wykorzystania zasobów97. Potrzebna jest ocena ulepszonych ukierunkowanych strategii nadzoru w celu identyfikacji nawrotów i poszukiwania przypadków trichiasis98.
Gwinea
Po latach dedykowanych wysiłków, Gwinea osiągnęła ważny kamień milowy w swojej drodze do eliminacji trachomy. Wszystkie dystrykty w Gwinei z powodzeniem utrzymały cele eliminacji trachomy w najnowszych badaniach nadzoru trachomy (TSS)99.
Badania kartograficzne przeprowadzone w latach 2011-2015 oceniły geograficzne rozmieszczenie i nasilenie trachomy, identyfikując ją jako problem zdrowia publicznego w 18 z 31 dystryktów zdrowotnych100. Częstość występowania TF spadła poniżej 5% u dzieci w wieku 1-9 lat we wszystkich endemicznych dystryktach Gwinei do 2021 roku, a MDA zostało wstrzymane w całym kraju101.
W odpowiedzi na wyniki TSS, PNLMTN ogłosił zamiar przedstawienia dossier eliminacji trachomy do WHO w najbliższej przyszłości102. Ponad 6 milionów Gwinejczyków żyje obecnie na obszarach, gdzie trachoma nie jest już uważana za problem zdrowia publicznego103.
Indie
W połowie XX wieku trachoma była endemiczna w północno-zachodnich stanach Indii104. Ostatnie badania przeprowadzone w Indiach wykazały bardzo niską częstość występowania TF we wszystkich dziesięciu badanych jednostkach ewaluacyjnych105.
Badanie to wykazało, że TF nie stanowiło problemu zdrowia publicznego w żadnej z jednostek ewaluacyjnych, więc masowe podawanie antybiotyków nie było potrzebne do eliminacji trachomy106. Jednak cztery jednostki ewaluacyjne (Car Nicobar, Dholpur, Hoshiarpur i Tonk) miały częstość występowania trichiasis ≥0,2% u osób dorosłych w wieku 15 lat i starszych, co wskazywało na potrzebę zapewnienia przez system zdrowia chirurgii trichiasis w celu osiągnięcia docelowego poziomu eliminacji TT107.
Kontrola i eliminacja trachomy jako problemu zdrowia publicznego w Indiach to godna pochwały historia sukcesu w dziedzinie indyjskiego zdrowia publicznego108. Zanim jednak Indie zostały zwalidowane jako kraj, który wyeliminował trachomę, musiał być przeprowadzony odpowiedni nadzór nad chorobą109.
Wnioski i perspektywy
Trachoma pozostaje najczęstszą zakaźną przyczyną ślepoty na świecie, jednak dzięki skoordynowanym wysiłkom międzynarodowym częstość jej występowania znacznie spadła w ostatnich dekadach110111. Strategia SAFE (chirurgia, antybiotyki, czystość twarzy i poprawa środowiska) osiąga znaczny sukces, chociaż wiele pracy pozostaje do zrobienia112.
Skuteczny system nadzoru jest kluczowy dla określenia, czy cele eliminacji zostały osiągnięte i utrzymane113. W miarę postępów w kierunku eliminacji trachomy jako problemu zdrowia publicznego, potrzebne są solidne metody nadzoru dla kontroli trachomy i monitorowania nawrotów, ale istniejące metody mają ograniczenia114.
Przyszłe kierunki nadzoru nad trachomą obejmują wykorzystanie serologii, PCR i innych diagnostyk molekularnych jako uzupełniających narzędzi do monitorowania transmisji na niskim poziomie115. Zintegrowany nadzór nad chorobami może również pomóc w optymalizacji wykorzystania zasobów116.
Chociaż cel eliminacji trachomy do 2020 roku nie został w pełni osiągnięty, postępy poczynione do tej pory nie powinny być umniejszane przez opóźnienie w osiągnięciu globalnej eliminacji117. Trwające inicjatywy i programy implementacyjne odzwierciedlają obecnie odnowione zobowiązanie do osiągnięcia globalnej eliminacji do 2030 roku118.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.