Rak oka
Objawy
Rak oka, obejmujący pierwotne nowotwory gałki ocznej takie jak czerniak wewnątrzgałkowy u dorosłych oraz siatkówczak u dzieci, jest rzadkim schorzeniem o zróżnicowanym przebiegu klinicznym. Czerniak oka najczęściej diagnozowany jest po 50. roku życia, a jego wczesne stadia często przebiegają bezobjawowo, co utrudnia wczesną detekcję. Objawy kliniczne obejmują bezbolesną utratę widzenia, mętki, błyski światła, zmiany w wyglądzie oka (np. powiększający się ciemny punkt na tęczówce, leukokoria) oraz objawy zapalne. Diagnostyka opiera się na ocenie wielkości guza, zajęcia tkanek okołogałkowych i obecności przerzutów, z wykorzystaniem systemu TNM. Przerzuty, najczęściej do wątroby, pojawiają się u 40-50% pacjentów z czerniakiem oka, zwykle po usunięciu gałki ocznej. Wskaźniki przeżycia wynoszą około 95% po 1 roku, 70% po 5 latach i 60% po 10 latach, z gorszym rokowaniem w przypadku przerzutów (5-letni wskaźnik przeżycia około 15-16%).
Rak oka – charakterystyka ogólna
Rak oka (ocular cancer) to rzadki nowotwór, który dotyczy różnych struktur gałki ocznej lub tkanek otaczających oko. Nowotwory oka mogą być pierwotne (powstające bezpośrednio w strukturach oka) lub wtórne (przerzuty z innych narządów). Najczęstszym typem raka oka u dorosłych jest czerniak wewnątrzgałkowy (intraocular melanoma), natomiast u dzieci – siatkówczak (retinoblastoma). Ryzyko rozwoju czerniaka oka zwiększa się z wiekiem, a większość przypadków diagnozowana jest u osób po 50. roku życia.123
Rak oka jest stosunkowo rzadkim nowotworem. W Wielkiej Brytanii diagnozuje się około 850 przypadków rocznie, natomiast w USA około 3500 nowych przypadków rocznie, co stanowi niewielki odsetek wszystkich diagnozowanych nowotworów.45 Współczynnik zachorowalności w populacji indyjskiej wynosi około 0,3-0,4%, przy czym 70-80% przypadków obserwuje się u dorosłych, a pozostałe u dzieci.6
Objawy raka oka
Rak oka we wczesnych stadiach często nie powoduje wyraźnych objawów, zwłaszcza gdy nowotwór jest mały lub nie zlokalizowany w pobliżu istotnych struktur oka. Z tego powodu wiele przypadków raka oka wykrywanych jest przypadkowo podczas rutynowych badań okulistycznych.78 Objawy mogą pojawić się, gdy nowotwór rozrośnie się w określonych częściach oka lub osiągnie bardziej zaawansowane stadium.9
Zaburzenia widzenia
Najczęstszym objawem raka oka jest bezbolesna utrata widzenia.10 Do innych problemów z widzeniem związanych z rakiem oka należą:
- Niewyraźne lub zniekształcone widzenie78
- Częściowa lub całkowita utrata pola widzenia1112
- Utrata widzenia obwodowego (tzw. widzenie tunelowe)813
- Nagła utrata wzroku14
Objawy wzrokowe
Charakterystycznymi objawami wzrokowymi towarzyszącymi rakowi oka są:
- Mętki (floaters) – dostrzeganie unoszących się plamek, kropek lub nitkowatych struktur w polu widzenia79
- Błyski światła – widzenie rozbłysków lub błysków światła812
- Cienie w polu widzenia1112
- Widzenie falistych lub drgających linii13
Zmiany wyglądu oka
Rak oka może powodować dostrzegalne zmiany w wyglądzie oka, w tym:
- Powiększający się ciemny punkt na tęczówce (kolorowej części oka) lub na białkówce78
- Zmiana rozmiaru lub kształtu źrenicy (czarnego punktu w centrum oka)712
- Zmiana położenia gałki ocznej w oczodole712
- Wytrzeszcz (wypchnięcie gałki ocznej)119
- Zmiana w sposobie poruszania się gałki ocznej w oczodole712
- Guz lub wybrzuszenie na powierzchni oka, powiece lub w okolicy oka814
- Biały refleks w źrenicy (leukokoria) – szczególnie widoczny przy zdjęciach z fleszem1415
Inne objawy
Inne objawy, które mogą wskazywać na raka oka, to:
- Podrażnienie oka lub przewlekłe zapalenie spojówek (conjunctivitis)816
- Zaczerwienienie oka17
- Łzawienie, czasem krwawe łzy1418
- Utrata rzęs1417
- Owrzodzenie powieki1417
- Jęczmień, który nie goi się1417
Co istotne, ból występuje rzadko w przypadku raka oka, chyba że guz znacznie rozrósł się poza gałkę oczną lub spowodował wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego.7812
Progresja raka oka
Przebieg i progresja raka oka zależą od wielu czynników, w tym typu nowotworu, jego lokalizacji, stadium zaawansowania oraz odpowiedzi na leczenie.1920
Stadia raka oka
Określenie stadium raka oka opiera się na ocenie wielkości guza, zajęcia okolicznych tkanek oraz obecności przerzutów. Najczęściej stosowany system klasyfikacji to system TNM, który dzieli raka oka na 4 stadia (często zapisywane jako rzymskie cyfry I, II, III i IV).21
Im wyższe stadium, tym bardziej zaawansowany jest nowotwór. Lekarze mogą również klasyfikować czerniaka oka jako mały, średni lub duży, w zależności od wielkości guza.22
Progresja i rozprzestrzenianie się
Rak oka, szczególnie czerniak, może rozprzestrzeniać się poza oko do innych części ciała, w tym do wątroby, płuc i kości.2324 Ten proces nazywa się przerzutowaniem.
Nowotwór, który rozprzestrzenił się do odległych części ciała, nazywany jest rakiem przerzutowym (stadium IV) i ma gorsze rokowanie.2526
Przerzuty z czerniaka ocznego rzadko występują w momencie postawienia początkowej diagnozy. Zazwyczaj pojawiają się po usunięciu chorego oka. Przerzuty występują u około 40-50% przypadków czerniaka ocznego, a 80% z nich rozprzestrzenia się do wątroby.27
W zależności od agresywności nowotworu, przerzuty mogą nie zostać wykryte przez 2-3 lata po początkowej diagnozie, a w niektórych przypadkach nawet przez dekady po leczeniu.27
Nawroty
Nawrót raka oka oznacza, że nowotwór powrócił po leczeniu. Wyróżnia się:
- Nawrót miejscowy – gdy rak powraca w tym samym miejscu, w którym rozpoczął się pierwotnie2528
- Nawrót regionalny – gdy rak powraca w tkankach lub węzłach chłonnych w pobliżu pierwotnego umiejscowienia25
- Nawrót odległy – gdy rak powraca w innej części ciała, co nazywane jest również przerzutem odległym25
W przypadku nawrotu czerniaka w oku (nawrót miejscowy), zwykle konieczne jest leczenie chirurgiczne polegające na usunięciu oka. Jeśli czerniak spojówkowy nawraca w tym samym obszarze, można przeprowadzić operację usunięcia węzłów chłonnych szyi.28
Wpływ na wzrok
Rak oka może powodować utratę wzroku. Czasami utrata wzroku jest objawem guza oka, a czasami jest spowodowana leczeniem raka oka.23 Radioterapia, która jest główną metodą leczenia większości pacjentów, może powodować uszkodzenie oka jako działanie niepożądane, co może zmienić sposób widzenia przez to oko.22
Rokowanie
Rokowanie w raku oka zależy od wielu czynników, w tym wielkości guza, jego lokalizacji oraz stopnia rozprzestrzenienia się nowotworu.19
Według danych z Anglii, wskaźniki przeżycia dla osób z rakiem oka wynoszą:
- 95 na 100 osób (95%) przeżyje co najmniej 1 rok po diagnozie
- 70 na 100 osób (70%) przeżyje co najmniej 5 lat po diagnozie
- 60 na 100 osób (60%) przeżyje co najmniej 10 lat po diagnozie11
Ogólnie rzecz biorąc, 5-letni wskaźnik przeżycia dla osób z rakiem oka wynosi 80%. Jeśli nowotwór zostanie zdiagnozowany we wczesnym stadium, 5-letni wskaźnik przeżycia wzrasta do 85%.29
Gdy czerniak nie rozprzestrzenia się poza oko, 5-letni względny wskaźnik przeżycia wynosi około 80%. Jeśli jednak czerniak rozprzestrzenił się do odległych części ciała, 5-letni względny wskaźnik przeżycia spada do około 15-16%.2927
Specyficzne objawy w różnych typach raka oka
Różne typy raka oka mogą charakteryzować się specyficznymi objawami związanymi z zajętą strukturą oka.
Czerniak błony naczyniowej oka (uveal melanoma)
Czerniak błony naczyniowej oka (nazywany również czerniakiem naczyniówki) jest najczęstszym pierwotnym wewnątrzgałkowym rakiem oka u dorosłych.18 We wczesnych stadiach zwykle nie powoduje zaburzeń widzenia. W późniejszych stadiach może powodować niewyraźne widzenie lub odwarstwienie siatkówki, z objawami takimi jak błyski światła, zasłona lub kurtyna przesłaniająca pole widzenia, lub nagły wzrost liczby mętków.30
Czerniak błony naczyniowej może powodować różnorodne objawy, w tym:
- Zaburzenia widzenia lub zniekształcone widzenie
- Tworzenie się czarnych plam na tęczówce
- Ból lub dyskomfort w oku
- W niektórych przypadkach widoczna ciemna masa lub plama na powierzchni oka31
Siatkówczak (retinoblastoma)
Siatkówczak to nowotwór złośliwy siatkówki, światłoczułej warstwy tkanki w oku. Dotyka głównie małych dzieci, przy czym większość przypadków diagnozowana jest u dzieci poniżej 5. roku życia.32
Charakterystyczne objawy siatkówczaka obejmują:
- Biały kolor w centralnej części oka (źrenicy) podczas oświetlania oka – może być widoczny na zdjęciach z fleszem
- Zaczerwienienie oka
- Obrzęk oka
- Zez (oczy patrzące w różnych kierunkach)
- Utrata widzenia3334
U starszych dzieci objawy mogą obejmować zaczerwienienie, bolesność lub obrzęk oka oraz pewną utratę widzenia w chorym oku.15
Chłoniak oka
Chłoniak oka, w tym chłoniak rozlany z dużych komórek B (DLBCL) w ciele szklistym, może powodować:
- Bezbolesne mętki lub ciemne plamy w polu widzenia
- Niewyraźne widzenie
- Utratę widzenia
- Zaczerwienienie lub obrzęk
- Wrażliwość na światło
- Ból1835
Przerzuty do oka
Przerzuty nowotworowe z innych części ciała mogą rozprzestrzeniać się do oka i jego okolic. Chociaż są najczęstszym wewnątrzgałkowym rakiem u dorosłych, zwykle pozostają niewykryte. Przerzuty do oka najczęściej występują w naczyniówce (przerzuty do naczyniówki).36
Większość pacjentów z przerzutami do naczyniówki nie ma objawów. Jednak jeśli przerzut znajduje się na oku lub powiekach, może być widoczny. Jeśli przerzut znajduje się za okiem (w oczodole), gałka oczna może być widocznie przemieszczona na zewnątrz lub na bok.36
Przerzuty wewnątrz oka mogą powodować objawy takie jak:
- Błyski światła
- Pływające plamy
- Zniekształcone widzenie
- Utrata widzenia (od łagodnej do ciężkiej)
- Objawy odwarstwienia siatkówki3630
Przerzuty do naczyniówki są zwykle słabo odgraniczone i mogą powodować odwarstwienie siatkówki. Mogą mieć kolce pigmentu na swojej powierzchni. W przeciwieństwie do pierwotnego czerniaka naczyniówki, mogą rosnąć szybko (w ciągu tygodni) i mogą wymagać szybkiego leczenia.36
Znaczenie wczesnego wykrywania
Wczesne wykrycie raka oka jest kluczowe dla skutecznego leczenia i lepszego rokowania.819 Wiele nowotworów oka jest trudnych do wykrycia we wczesnych stadiach ze względu na brak objawów, dlatego regularne badania okulistyczne z rozszerzeniem źrenicy są niezwykle ważne.537
Rak oka ma najlepsze rokowanie, gdy zostanie zdiagnozowany przed rozprzestrzenieniem się poza oko.38 Wczesna diagnoza i leczenie mogą pomóc zapobiec utracie wzroku i zatrzymać rozprzestrzenianie się nowotworu.38
Jeśli zauważysz jakiekolwiek zmiany w swoim widzeniu lub wyglądzie oczu, ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem tak szybko, jak to możliwe. Wiele objawów raka oka może być również spowodowanych mniej poważnymi schorzeniami, ale zawsze lepiej jest sprawdzić niż zignorować potencjalne problemy.711
Monitorowanie i kontrola po leczeniu
Po zakończeniu leczenia raka oka konieczne są regularne kontrole u specjalistów oraz badania kontrolne.39 Rak oka może powrócić w innych częściach ciała, dlatego okulista będzie chciał regularnie kontrolować pacjenta, aby wcześnie wykryć ewentualny nawrót.39
Pacjent będzie widywał swojego onkologa początkowo co kilka miesięcy. Z czasem, im dłużej będzie wolny od nowotworu, tym rzadziej będą potrzebne wizyty.40
Lekarze będą pytać o objawy, przeprowadzać badania fizykalne i mogą zlecać badania, aby sprawdzić, czy nowotwór nawrócił.40 Regularne badania kontrolne pomagają także w monitorowaniu i leczeniu skutków ubocznych terapii oraz utrzymaniu dobrego stanu wzroku.41
Po leczeniu należy nadal regularnie zgłaszać się na badania okulistyczne, aby wykryć ewentualne nawroty nowotworu i poddać się niezbędnym badaniom.42 Wczesne wykrycie nawrotu może znacząco wpłynąć na skuteczność leczenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.