Poród przedwczesny
Patofizjologia i mechanizm
Poród przedwczesny, definiowany jako poród przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży, jest główną przyczyną zachorowalności i śmiertelności niemowląt, dotykając 5-18% ciąż. Jego patogeneza jest wieloczynnikowa i obejmuje przedwczesną aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) płodu, zakażenia dróg rodnych (obecne w 25-40% przypadków), stany zapalne, zmiany naczyniowe łożyska oraz nadmierne rozciągnięcie macicy. Kluczową rolę odgrywają mediatory prozapalne, takie jak IL-1β, IL-6, TNF-α, które inicjują wspólną końcową ścieżkę porodu charakteryzującą się zwiększoną kurczliwością macicy, dojrzewaniem szyjki macicy oraz aktywacją doczesnej i błon płodowych. Zakażenia bakteryjne, zwłaszcza przez Ureaplasma urealyticum, Chlamydia trachomatis i inne patogeny, indukują stan zapalny prowadzący do przedwczesnego pęknięcia błon płodowych (PPROM) i porodu. Ponadto, czynniki genetyczne, w tym polimorfizmy genów cytokin i receptorów, wpływają na ryzyko porodu przedwczesnego poprzez modulację odpowiedzi immunologicznej i zapalnej.
- Patogeneza porodu przedwczesnego
- Główne drogi patogenetyczne porodu przedwczesnego
- Przedwczesna aktywacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza
- Zakażenie i stan zapalny
- Krwawienie doczesne i zmiany naczyniowe
- Nadmierne rozciągnięcie macicy
- Molekularne mechanizmy porodu przedwczesnego
- Niewydolność szyjki macicy
- Rola układu immunologicznego
- Wspólna ścieżka porodu przedwczesnego
- Implikacje kliniczne i przyszłe kierunki badań
- Podsumowanie
Patogeneza porodu przedwczesnego
Poród przedwczesny, definiowany jako poród przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży, stanowi główną przyczynę zachorowalności i śmiertelności niemowląt na całym świecie. Dotyka on 5-18% ciąż, a jego patogeneza jest złożona i wieloczynnikowa. Chociaż tradycyjnie poród przedwczesny był traktowany jako pojedyncza jednostka chorobowa, obecnie wiadomo, że jego przyczyny są różnorodne i zależą od wieku ciążowego. Zrozumienie mechanizmów prowadzących do porodu przedwczesnego jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii profilaktycznych i terapeutycznych123.
Fizjologiczny proces porodu a poród przedwczesny
Prawidłowy spontaniczny poród można podzielić na cztery fazy. Podczas większości ciąży macica pozostaje stosunkowo spokojna, co odpowiada fazie 0 (spoczynku). Faza 1 (aktywacja) obejmuje rozciągnięcie macicy i aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) płodu. Faza 2 (stymulacja) odnosi się do stymulacji aktywowanej macicy przez różne substancje, w tym hormon uwalniający kortykotropinę (CRH), oksytocynę i prostaglandyny. Te różne procesy prowadzą do wspólnej drogi porodu, obejmującej zwiększoną kurczliwość macicy, dojrzewanie szyjki macicy oraz aktywację doczesnej i błon płodowych1.
Mechanizmy porodu są podobne zarówno przy porodzie o czasie, jak i przedwczesnym, przy czym ten pierwszy jest procesem fizjologicznym, a drugi patologiczną aktywacją mechanizmów porodowych. W normalnych warunkach poród rozpoczyna się po zakończeniu dojrzewania płodu, natomiast w przypadku porodu przedwczesnego dochodzi do przedwczesnej aktywacji kaskady porodowej45.
Główne drogi patogenetyczne porodu przedwczesnego
Istnieją cztery główne procesy patogenetyczne, które mogą prowadzić do porodu przedwczesnego:
Przedwczesna aktywacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza
Procesy neuroendokrynne łączące stres z przedwczesnym porodem są zapośredniczone przez łożyskowy CRH. Jest on wydzielany przez komórki łożyska w odpowiedzi na główne biologiczne efektory stresu, w tym kortyzol, katecholaminy, oksytocynę, angiotensynę II i IL-1. W ludzkim organizmie proponuje się, że łożyskowy CRH jest częścią mechanizmu działającego jak zegar, kontrolujący długość ciąży16.
Stres matczyny lub płodowy może prowadzić do przedwczesnego porodu poprzez neuroendokrynną ścieżkę, która aktywuje matczyno-łożyskowo-płodowe systemy endokrynologiczne promujące poród poprzez aktywację układu odpornościowego i/lub zapalnego. Stężenia CRH mogą pomóc zidentyfikować kobiety o wysokim ryzyku porodu przedwczesnego67.
Niedawno zespół badawczy z University of South Florida Health odkrył mechanizm wyjaśniający, w jaki sposób stres psychologiczny i/lub fizjologiczny u kobiet w ciąży wywołuje idiopatyczny poród przedwczesny. Badania pokazały, jak kortyzol – hormon „walki lub ucieczki” – działa poprzez wrażliwe na stres białko FKBP51, wiążąc się z receptorami progesteronu i hamując ich funkcję w macicy. Ta zmniejszona aktywność receptorów progesteronu stymuluje poród8.
Zakażenie i stan zapalny
Zakażenia dróg rodnych są silnie związane z porodem przedwczesnym. Są to głównie zakażenia bakteryjne, które wstępują z dolnych dróg rodnych; zakażenia wirusowe nie zostały uznane za istotną przyczynę porodu przedwczesnego. Ostatnie dowody sugerują jednak, że zakażenie płynu owodniowego w drugim trymestrze ciąży przez Ureaplasma urealyticum może prowadzić do porodu przedwczesnego wiele tygodni później1.
Zakażenie wewnątrzmaciczne jest związane z porodem przedwczesnym w 25-40% przypadków. Drobnoustroje zakaźne mogą być wstępujące, krwiopochodne, jatrogenne w wyniku procedury lub wsteczne przez jajowody. Zapalenie błon płodowych (chorioamnionitis) może również prowadzić do sepsy u matki. Zakażenie płodu jest powiązane z porodem przedwczesnym i znaczącą długoterminową niepełnosprawnością, w tym z mózgowym porażeniem dziecięcym29.
Znaczący procent porodów przedwczesnych można przypisać zakażeniom i stanowi zapalnemu wywołanemu przez zakażenia. W wielu przypadkach spontaniczny poród przedwczesny jest zespołem przypisywanym wieloczynnikowym mechanizmom zapalnym. Te procesy zapalne mogą prowadzić do przedwczesnego pęknięcia błon płodowych (PPROM)10.
Wiele patogenów, szczególnie Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Trichomonas vaginalis, Gardnerella vaginalis, Ureaplasma urealyticum, Mycoplasma hominis, Actinomyces, Candida spp. i Streptococcus spp. są związane z porodem przedwczesnym, zapaleniem błon płodowych i sepsą noworodka10.
Badania na modelach mysich porodu przedwczesnego zidentyfikowały makrofagi jako główne czynniki przyczyniające się do indukcji porodu o czasie i przedwczesnego. Makrofagi prawdopodobnie przyczyniają się do patogenezy porodu przedwczesnego poprzez wydzielanie cytokin prozapalnych, takich jak czynnik martwicy nowotworów (TNF), IL-1, IL-6 i IL-8 oraz genów kurczliwości macicy, takich jak metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej (MMP)211.
Zwiększone stężenie cytokin prozapalnych (TNF-α i IL-1) i chemokin, zwiększona aktywność proteaz (MMP-8 i MMP-9), rozpuszczanie cementów komórkowych, takich jak fibronektyna (to zdarzenie wyjaśnia pozytywny wynik testu fFN) i apoptoza zostały zaangażowane w ten proces12.
Niedawno odkryto, że IL-1β odgrywa kluczową rolę w porodzie przedwczesnym. Badania pokazały, że IL-1β jest wydzielana przez ludzkie myometrium podczas porodu lub w obecności zakażenia i jest niezbędna do skutecznych skurczów myometrium. Jej blokowanie za pomocą antagonisty receptora IL-1 (Anakinra) lub przeciwciała neutralizującego całkowicie hamowało indukowane skurcze13.
Aby być biologicznie aktywna, IL-1β musi zostać przetworzona przez inflamasom, który rozszczepia pro-IL-1β do jej wydzielanej aktywnej formy. Badania sugerują, że hamowanie wydzielania IL-1β przez makrofagi za pomocą inhibitora inflamasomu zapobiega etapom różnicowania związanym z początkiem porodu13.
Krwawienie doczesne i zmiany naczyniowe
Zmiany naczyniowe łożyska są powszechnie związane z porodem przedwczesnym i przedwczesnym pęknięciem błon płodowych (PPROM). Zmiany naczyniowe łożyska zgłoszono u 34% kobiet z porodem przedwczesnym, 35% kobiet z PPROM i 12% niepowikłanych porodów o czasie1.
Krwawienie w ciąży okazało się silnym czynnikiem ryzyka porodu przedwczesnego. Sugeruje się, że przedwczesny poród jest zaburzeniem, które wynika z wadliwej głębokiej łożyskosubacji, podobnie jak w przypadku stanu przedrzucawkowego1411.
Nadmierne rozciągnięcie macicy
Mechanizmy, za pomocą których nadmierne rozciągnięcie macicy może prowadzić do porodu przedwczesnego, nie są dobrze poznane. Rozciągnięcie macicy indukuje ekspresję białek połączeń szczelinowych, takich jak CX-43 i CX-26, a także innych białek związanych z kurczliwością, takich jak receptory oksytocyny1.
Nadmierne rozciągnięcie macicy, np. z powodu ciąży mnogiej lub wielowodzia, znacznie zwiększa ryzyko skurczów macicy, rozszerzenia szyjki macicy i porodu przedwczesnego. Powoduje to regulację w górę receptorów oksytocyny oraz zwiększenie wrażliwości miometrium na oksytocynę, co prowadzi do skurczów macicy1415.
Molekularne mechanizmy porodu przedwczesnego
Rola progesteronu i estrogenów
U wielu gatunków progesteron działający poprzez receptor progesteronu (PR) hamuje zmiany biochemiczne związane z porodem, a poród jest zapowiadany przez wycofanie hamującego działania progesteronu. Spadek sygnalizacji progesteronu indukuje przejście myometrium ze stanu spokoju do stanu kurczliwości podczas porodu116.
Zaproponowano, że poród u kobiet wynika ze skoordynowanego funkcjonalnego wycofania progesteronu i aktywacji estrogenów w tkance myometrium. Niektóre badania sugerują, że względna obfitość PGR-A w stosunku do PGR-B w ludzkim myometrium zwiększa się podczas porodu, prowadząc do funkcjonalnego wycofania progesteronu16.
Podobnie jak progesteron, stężenia estrogenów w krążeniu stale rosną podczas ciąży i promują fenotyp porodowy, stymulując ekspresję czynników prokurczliwych, takich jak prostaglandyny, białka połączeń szczelinowych (np. połączenie 43) i receptor oksytocyny (OTR)6.
Rola cytokin i mediatorów zapalnych
Poród przedwczesny charakteryzuje się wzrostem mediatorów prozapalnych, takich jak IL-1, IL-6, IL-8, TNF-α, INF-γ, a także spadkiem mediatorów przeciwzapalnych, takich jak IL-10 i IL-4. Podczas fazy przejściowej macicy najważniejszymi mediatorami macicznymi są IL-6 i IL-1β5.
IL-6 jest zaangażowana w implantację, ciążę i poród, z wysokimi poziomami na początku porodu. Stopień zapalenia określony przez stężenie IL-6 korelował z częstością zachorowalności i śmiertelności okołoporodowej. Z drugiej strony, IL-1β wpływa na koordynację regulacji genów prozapalnych i porodowych w tkankach wewnątrzmacicznych5.
Stan uszkadzający może stymulować układ wrodzony poprzez PAMPs (bodźce zakaźne) lub DAMPs (bodźce jałowe). Jeśli dysregulacja zapalnej sygnalizacji doczesnej nastąpi wcześnie, pojawi się spontaniczny poród przedwczesny. Jednakże poród przedwczesny może również wynikać z aktywnego indukowania zapalenia doczesnej w środkowym trymestrze ciąży z powodu na przykład zakażenia wewnątrzmacicznego lub odklejenia łożyska5.
Czynniki genetyczne
Czynniki genetyczne odgrywają rolę w porodzie przedwczesnym, ponieważ wykazuje on rodzinne zgrupowanie, ma miary dziedziczności, można go wykryć za pomocą genów podatności i ujawnia dysproporcję rasową5.
Poród przedwczesny ma podstawę poligeniczną, obejmującą rzadkie mutacje lub uszkadzające warianty w wielu genach zaangażowanych w odporność wrodzoną i mechanizmy obronne gospodarza przeciwko mikroorganizmom i ich niebezpiecznym produktom5.
Podejście oparte na genach kandydujących sugerowało potencjalny związek między porodem przedwczesnym a polimorfizmami w genie receptora β2-adrenergicznego, który promuje relaksację mięśni gładkich w macicy6.
Znane dane dotyczące polimorfizmu genów cytokin wskazują, że u kobiet z porodem przedwczesnym typowa jest obecność alleli dominujących prozapalnych. Może to prowadzić do zwiększonej produkcji cytokin prozapalnych w kompleksie maciczno-łożyskowym i może również inicjować poród przedwczesny17.
Niewydolność szyjki macicy
W niektórych ciążach niewydolność szyjki macicy (wcześniej nazywana niewydolnością cieśniowo-szyjkową) może prowadzić do wczesnego bezbolesnego rozszerzenia szyjki macicy, często skutkującego przedwczesnym pęknięciem błon płodowych, szczególnie w drugim trymestrze, i spontanicznym porodem przedwczesnym14.
Patologiczna zmiana szyjki macicy prowadząca do sonograficznie krótkiej szyjki macicy i późniejszego porodu przedwczesnego wynika z aktywacji zarówno szlaków krwotocznych, jak i zapalnych, przy jednoczesnym utrzymaniu spokoju miometrium, co powoduje zmiany w szyjce macicy bez porodu przedwczesnego4.
Normalna macica składa się z kolagenu ułożonego w włókna i osadzonego w proteoglikanach. Na początku porodu następuje zmniejszenie ilości kolagenu związane ze wzrostem prostaglandyn szyjkowych, cytokin prozapalnych, leukocytów, cząsteczek adhezji komórkowej i produkcji syntazy tlenku azotu7.
Rola układu immunologicznego
Podczas ciąży dochodzi do zmiany odporności matki w macicy, gdzie wrodzone, prozapalne odpowiedzi immunologiczne są ściśle regulowane, aby zapobiec immunologicznemu odrzuceniu allograftu płodowego. Zaburzenie delikatnej równowagi cytokin przez bakterie lub inne czynniki zwiększa produkcję cytokin prozapalnych na granicy matczyno-płodowej i przedwcześnie aktywuje mechanizm porodu18.
Jednym z mechanizmów, za pomocą których płód utrzymuje swoje przywileje immunologiczne w macicy, jest ścisła regulacja poziomów cytokin na granicy matczyno-płodowej. Chociaż opisano pewne fizjologiczne role cytokin prozapalnych na granicy matczyno-płodowej w odniesieniu do wzrostu łożyska i doczesnej, większość literatury potwierdza koncepcję, że nadmierna lub nieprawidłowa produkcja cytokin prozapalnych takich jak IL-1, czynnik martwicy nowotworów (TNF)-α i interferon (IFN)-γ na granicy matczyno-płodowej jest szkodliwa dla ciąży18.
Bogactwo dowodów pochodzących z modeli mysich, a także badań z udziałem ludzi, jest teraz dostępne, aby potwierdzić, że poród przedwczesny wynika z załamania się tolerancji płodowo-matczynej, wraz z nadmiernym, przedwczesnym stanem zapalnym2.
Podgrupa porodów przedwczesnych jest postulowana jako wynik niepowodzenia matczynej tolerancji na antygeny płodowe. Komórki T regulatorowe (Treg) we krwi obwodowej kobiet z przedwczesnym porodem mają różną aktywację i zmniejszoną zdolność supresyjną w porównaniu z kontrolami terminowymi11.
Badania te sugerują, że aktywowane komórki T pamięci i efektorowe komórki T mogą uczestniczyć w mediowaniu procesów zapalnych w normalnym porodzie o czasie, podczas gdy komórki Treg mogą działać, aby zminimalizować potencjał zapalny lub przedwczesną aktywację wyczerpanych i pamięciowych efektorowych komórek T211.
Pojawiające się dane z badań na ludziach i myszach wskazują, że środowisko płodowe w porodzie przedwczesnym charakteryzuje się również stanem zapalnym, wraz z uczuleniem komórek T płodu przeciwko antygenom matczynym211.
Wspólna ścieżka porodu przedwczesnego
Mimo różnorodnych przyczyn i mechanizmów inicjujących, wszystkie drogi prowadzące do porodu przedwczesnego mają wspólną końcową ścieżkę, charakteryzującą się zwiększoną kurczliwością macicy, dojrzewaniem szyjki macicy oraz aktywacją doczesnej i błon płodowych1.
Wspólna końcowa ścieżka inicjująca poród przedwczesny obejmuje wydzielanie prostaglandyn, degradację macierzy zewnątrzkomórkowej i skoordynowane przez oksytocynę skurcze macicy19.
Zapalenie może być uważane za mechanizm regulacyjny, za pomocą którego tkanki reagują na bodźce szkodliwe w celu kontrolowania i naprawiania możliwych uszkodzeń. Niezależnie od tego, czy wynika z zapalenia przyzębia, zapalenia płuc, zapalenia pęcherzyka żółciowego, odmiedniczkowego zapalenia nerek, zapalenia trzustki, sepsy czy stanów zapalnych dróg rodnych, takich jak bakteryjna waginoza, zapalenie doczesnej, zapalenie błon płodowych lub zakażenia wewnątrzowodniowe, zostało powiązane z porodem przedwczesnym10.
Ludzki poród jest procesem zapalnym. Zmiana z nieaktywnego do prozapalnego środowiska sygnalizuje rozpoczęcie porodu, który charakteryzuje się trzema etapami: kurczliwością macicy, dojrzewaniem szyjki macicy oraz aktywacją i pęknięciem błon płodowych10.
Kilka hipotez zostało opracowanych na temat związku między spontanicznym porodem przedwczesnym a zakażeniem. Najbardziej prawdopodobne ścieżki porodu przedwczesnego wywołanego zakażeniem obejmują stymulację doczesnej i odpowiedź immunologiczną płodu, z których obie są wyzwalane przez reakcję wrodzonego układu odpornościowego na zakażenie10.
Implikacje kliniczne i przyszłe kierunki badań
Lepsze zrozumienie patogenezy porodu przedwczesnego ma kluczowe znaczenie dla rozwoju skutecznych strategii profilaktycznych i terapeutycznych. Chociaż osiągnięto postęp w zmniejszaniu śmiertelności i zachorowalności niemowląt urodzonych przedwcześnie, potrzebne są dalsze badania w dziedzinie profilaktyki, badania kodu genetycznego i mechanizmów inicjowania porodu przedwczesnego20.
Niedawne odkrycia dotyczące roli IL-1β i inflamasomu w porodzie przedwczesnym otwierają nowe innowacyjne podejścia do zarządzania porodem przedwczesnym, w szczególności zastosowanie inhibitora inflamasomu do blokowania wstępnych etapów porodu przed nabyciem fenotypu kurczliwego13.
Badania nad antagonistą receptora IL-1 (Anakinra) lub przeciwciałami neutralizującymi wykazały, że mogą one całkowicie hamować indukowane skurcze, co sugeruje potencjalną nową strategię terapeutyczną13.
Inne badania sugerują, że białko FKBP51 odgrywa kluczową rolę zarówno w porodzie o czasie, jak i porodzie przedwczesnym związanym ze stresem, a hamowanie FKBP51 może okazać się nową terapią zapobiegającą idiopatycznemu porodowi przedwczesnemu8.
Badania nad nifedypiną, lekiem tokolitycznym stosowanym do opóźnienia zagrażającego spontanicznego porodu przedwczesnego, wykazały, że blokuje ona zarówno spontaniczne, jak i wywołane zapaleniem skurcze macicy in vitro i ex vivo. Jednakże, ponieważ poród przedwczesny jest złożonym procesem, hamowanie skurczu mięśniowego myometrium macicy może nie wystarczyć, aby zapobiec porodowi przedwczesnemu. Wykazano, że nifedypina nie zmniejsza markerów zapalenia i może wyjaśniać, dlaczego nifedypina nie jest w stanie konsekwentnie działać jako lek tokolityczny klinicznie2121.
Badanie wykazało, że aktywacja dopełniacza odgrywa przyczynową rolę w przebudowie szyjki macicy, która prowadzi do porodu przedwczesnego u myszy. Jednakże stwierdzono, że aktywacja dopełniacza nie jest wymagana do fizjologicznego procesu, który prowadzi do porodu o czasie u myszy. Mimo różnej roli dopełniacza i różnych komórek efektorowych, poród przedwczesny i poród o czasie mają wspólny szlak downstream charakteryzujący się zwiększonym uwalnianiem metaloproteinaz (MMPs) i zwiększoną degradacją kolagenu22.
Fakt, że aktywacja dopełniacza jest wymagana do porodu przedwczesnego, ale nie do fizjologicznego procesu, który prowadzi do porodu o czasie, sugeruje, że dopełniacz jest potencjalnym specyficznym biomarkerem i selektywnym celem zapobiegania porodowi przedwczesnemu, a tym samym zapobiegania śmiertelności i zachorowalności noworodków22.
Podsumowanie
Poród przedwczesny jest zespołem o złożonej i wieloczynnikowej etiologii. Główne drogi patogenetyczne obejmują przedwczesną aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza płodu, zakażenia i stan zapalny, krwawienie doczesne i zmiany naczyniowe oraz nadmierne rozciągnięcie macicy. Mimo różnych czynników inicjujących, wszystkie drogi zbiegają się we wspólnej końcowej ścieżce charakteryzującej się zwiększoną kurczliwością macicy, dojrzewaniem szyjki macicy oraz aktywacją doczesnej i błon płodowych1.
Zrozumienie złożonych mechanizmów leżących u podstaw porodu przedwczesnego jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii profilaktycznych i terapeutycznych. Postępy w badaniach nad rolą cytokin prozapalnych, inflamasomu, aktywacji dopełniacza i białek reagujących na stres otwierają nowe możliwości interwencji terapeutycznych. Potrzebne są dalsze badania, aby w pełni wyjaśnić molekularne i komórkowe mechanizmy porodu przedwczesnego i opracować ukierunkowane terapie dla matek zagrożonych porodem przedwczesnym13228.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.