Niepłodność męska
Epidemiologia
Niepłodność męska stanowi istotny problem zdrowia publicznego, dotykający globalnie około 30,6-56,5 miliona mężczyzn, z częstością występowania wzrastającą o 19% (ASPR 1402,98 na 100 000 populacji w 2019 r.). Występuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, z najwyższymi wskaźnikami w Afryce Subsaharyjskiej, Europie Wschodniej i Azji Wschodniej. Epidemiologia wskazuje na spadek średniej liczby plemników z 113 mln/ml w 1940 r. do 49 mln/ml w 2018 r., co stanowi redukcję o 51,6%. Starzenie się mężczyzn wpływa na obniżenie jakości nasienia, ze zmniejszeniem gęstości plemników i utratą komórek Sertoliego oraz Leydiga. Czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu (51,2%), ekspozycję na wysoką temperaturę (30,08%), spożycie alkoholu (12,49%) oraz narażenie zawodowe i środowiskowe, w tym zanieczyszczenia i pestycydy. Niepłodność pierwotna jest bardziej powszechna niż wtórna, a idiopatyczna niepłodność stanowi 30-50% przypadków. Diagnostyka opiera się na analizie nasienia, ocenie hormonalnej i badaniu fizykalnym, z uwzględnieniem czynników genetycznych i środowiskowych.
- Epidemiologia niepłodności męskiej
- Globalne rozpowszechnienie niepłodności męskiej
- Regionalne zróżnicowanie niepłodności męskiej
- Krajowe wskaźniki niepłodności męskiej
- Trendy czasowe w niepłodności męskiej
- Czynniki demograficzne i charakterystyka pacjentów z niepłodnością męską
- Wiek jako czynnik ryzyka niepłodności męskiej
- Profil pacjentów z niepłodnością męską
- Typy niepłodności męskiej
- Przyczyny i czynniki ryzyka niepłodności męskiej
- Główne kategorie przyczyn niepłodności męskiej
- Czynniki środowiskowe i styl życia
- Współwystępowanie chorób i niepłodność męska
- Diagnostyka i monitorowanie niepłodności męskiej
- Badania diagnostyczne w niepłodności męskiej
- Monitorowanie i nadzór niepłodności męskiej
- Wskaźniki epidemiologiczne wykorzystywane w badaniach niepłodności męskiej
- Wyzwania i perspektywy w epidemiologii niepłodności męskiej
Epidemiologia niepłodności męskiej
Niepłodność jest zwykle definiowana jako niemożność zajścia w ciążę pomimo regularnego, niezabezpieczonego współżycia płciowego przez okres jednego roku. Szacuje się, że niepłodność dotyka około 13-15% par na całym świecie, co stanowi około 48,5 miliona par12. Problem ten ma charakter globalny, a jego częstość występowania różni się w zależności od regionu geograficznego. Czynnik męski jest wyłączną przyczyną niepłodności w około 20-30% przypadków, a w sumie przyczynia się do około 50% wszystkich przypadków niepłodności par12.
Globalne rozpowszechnienie niepłodności męskiej
Dokładna liczba mężczyzn dotkniętych niepłodnością na całym świecie jest trudna do ustalenia, ponieważ niepłodność męska nie jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania, a dodatkowo metody badawcze i definicje niepłodności różnią się w poszczególnych badaniach12. Według szacunków, liczba niepłodnych mężczyzn na świecie waha się między 30,6 a 30,7 miliona1. Agarwal i współpracownicy oszacowali, że czysta niepłodność męska może dotyczyć od 2,5% do 12% światowej populacji1.
W 2019 roku globalna częstość występowania niepłodności męskiej została oszacowana na 56,53 miliona przypadków (95% UI: 31,86-90,21), co oznacza znaczny wzrost o 76,9% od 1990 roku. Ponadto, globalny wskaźnik standaryzowany według wieku (ASPR) wynosił 1402,98 (95% UI: 792,24-2242,45) na 100 000 populacji w 2019 roku, co stanowi wzrost o 19% w porównaniu z 1990 rokiem1.
Regionalne zróżnicowanie niepłodności męskiej
Występowanie niepłodności męskiej wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Najwyższe wskaźniki niepłodności męskiej odnotowano w:
- Afryce Subsaharyjskiej Zachodniej
- Europie Wschodniej
- Azji Wschodniej1
W Ameryce Północnej szacowany wskaźnik niepłodności męskiej waha się między 4,5% a 6%, podczas gdy w Australii wynosi około 9%, a w Europie Wschodniej może sięgać 8-12%12. Największe skupiska niepłodności męskiej występują w Europie Środkowej i Wschodniej (8-12%) oraz Australii (8-9%)1.
Szczególnie wysokie wskaźniki niepłodności odnotowano w regionie zwanym „Afrykańskim Pasem Niepłodności”, który rozciąga się ze wschodu na zachód przez środkową Afrykę od Gabonu do Tanzanii1. W krajach rozwijających się problem niepłodności jest zazwyczaj poważniejszy ze względu na ograniczone zasoby medyczne, wysokie koszty leczenia oraz kulturowe obawy, tabu i stygmatyzację1.
Krajowe wskaźniki niepłodności męskiej
Badania epidemiologiczne w poszczególnych krajach dostarczają szczegółowych danych na temat rozpowszechnienia niepłodności męskiej:
- W Indiach występowanie niepłodności waha się od 3,7% w stanach Uttar Pradesh, Himachal Pradesh i Maharashtra do 15% w Kaszmirze1
- W Pakistanie niepłodność dotyka około 21,9% populacji, z czego 3,5% to niepłodność pierwotna, a 18,5% wtórna1
- W Nepalu występowanie niepłodności męskiej wynosi około 45% u mężczyzn w wieku 31-35 lat1
- W Bangladeszu mężczyźni są całkowicie lub częściowo odpowiedzialni za 60% przypadków niepłodności1
- W Iranie częstość występowania niepłodności w ciągu życia wynosi 10,9%, a aktualna niepłodność 3,3%12
- W Polsce problemy związane z niepłodnością występują u około 19% par, w tym 4% z niepłodnością i 15% z ograniczoną płodnością1
Trendy czasowe w niepłodności męskiej
Jednym z najbardziej niepokojących trendów jest obserwowany na całym świecie spadek liczby plemników. Średnia liczba plemników wynosiła 113 milionów/ml w 1940 roku, ale spadła do 66 milionów/ml w latach 90.12. Ten trend utrzymuje się, a średnia liczba plemników zmniejszyła się o 51,6% między 1973 a 2018 rokiem1.
Szczególnie niepokojący jest fakt, że tempo spadku zwiększyło się po 2000 roku – z 1,16% rocznie po 1972 roku do 2,64% rocznie po 2000 roku1. W przeglądzie globalnych trendów liczby plemników opublikowanym w 2022 roku Levine i współpracownicy wykazali, że liczba plemników spadała średnio o 1,2% rocznie między 1973 a 2018 rokiem, z 104 do 49 milionów/ml1.
Czynniki demograficzne i charakterystyka pacjentów z niepłodnością męską
Badania epidemiologiczne dostarczają cennych informacji na temat profilu demograficznego mężczyzn z niepłodnością, co pomaga w identyfikacji grup ryzyka i opracowaniu ukierunkowanych strategii diagnostycznych i terapeutycznych.
Wiek jako czynnik ryzyka niepłodności męskiej
Starzenie się ma istotny wpływ na rozpowszechnienie niepłodności męskiej. Badania epidemiologiczne sugerują, że naturalne wskaźniki płodności są niższe, a czas do poczęcia jest dłuższy u mężczyzn powyżej 40 roku życia w porównaniu z młodszymi mężczyznami12.
W miarę starzenia się mężczyzn poziom testosteronu spada, podczas gdy poziomy estradiolu i estronu wzrastają. Badania wykazały, że wraz z wiekiem gęstość plemników zmniejsza się1. U młodych mężczyzn spermatydy są obecne w 90% kanalików nasiennych, co zmniejsza się do 50% w wieku 50-70 lat i do 10% w wieku 80 lat. Dodatkowo, 50% komórek Sertoliego zostaje utraconych do 50 roku życia, a 50% komórek Leydiga do 60 roku życia1.
Obserwowane efekty starzenia się ojca na płodność wynikają przynajmniej częściowo ze zmniejszonej jakości plemników i zwiększonych nieprawidłowości genetycznych w plemnikach1.
Profil pacjentów z niepłodnością męską
Badanie przeprowadzone wśród aktywnych członków amerykańskich sił zbrojnych w latach 2013-2017 dostarcza szczegółowych danych demograficznych dotyczących niepłodności męskiej. Wskaźniki zapadalności na niepłodność były najwyższe wśród:
- Mężczyzn w wieku 30-34 lat (60,1 na 10 000 osobolat)
- Osób rasy czarnej niehiszpańskiej (36,5 na 10 000 osobolat)
- Żonatych mężczyzn (52,1 na 10 000 osobolat)
- Starszych podoficerów (45,1 na 10 000 osobolat)
- Osób pracujących jako piloci/załoga powietrzna (40,9 na 10 000 osobolat)
- Osób, które miały 2 lub więcej wcześniejszych misji (44,4 na 10 000 osobolat)1
Wśród rodzajów sił zbrojnych, ogólne wskaźniki rozpoznań niepłodności męskiej były najwyższe wśród członków Armii (38,8 na 10 000 osobolat) lub Sił Powietrznych (36,6 na 10 000 osobolat), a najniższe wśród członków Korpusu Piechoty Morskiej (20,2 na 10 000 osobolat)1.
Typy niepłodności męskiej
Badania wskazują, że niepłodność pierwotna (brak wcześniejszych ciąż) jest bardziej powszechna niż niepłodność wtórna (trudności z poczęciem po wcześniejszej ciąży). W badaniu przeprowadzonym w Iranie wykazano, że 78,4% par cierpiało na niepłodność pierwotną w porównaniu do 21,6% z niepłodnością wtórną1. Podobne wyniki uzyskano w badaniu w Kuwejcie, gdzie częstość występowania niepłodności pierwotnej była znacząca (78,6%)1.
W badaniu przeprowadzonym w Iranie, częstość występowania niepłodności pierwotnej wynosiła 10,6% (95% CI 5,3-16,0), a niepłodności wtórnej 2,7% (95% CI 1,9-3,5)1.
Przyczyny i czynniki ryzyka niepłodności męskiej
Niepłodność męska może być wynikiem różnorodnych czynników, od wrodzonych nieprawidłowości po nabyte schorzenia i czynniki środowiskowe. Zidentyfikowanie przyczyn niepłodności męskiej ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii leczenia.
Główne kategorie przyczyn niepłodności męskiej
Przyczyny niepłodności męskiej można podzielić na kilka głównych kategorii:
- Idiopatyczna niepłodność męska – pozostaje najczęstszą pojedynczą jednostką diagnostyczną, choć ta klasyfikacja może się zmienić wraz z najnowszymi postępami w genetyce niepłodności męskiej1. W około 40% przypadków (zakres 30-50%) przyczyna jest uznawana za idiopatyczną1
- Nieprawidłowości w parametrach nasienia – 90% przypadków niepłodności męskiej wiąże się z niską liczbą plemników lub złą jakością nasienia1. Około 80% mężczyzn z niepłodnością ma oligozoospermię z asthenozoospermią, ale z normalną morfologią plemników1
- Zaburzenia hormonalne – prowadzące do nieprawidłowości w hormonach produkowanych przez przysadkę, podwzgórze i jądra1
- Żylaki powrózka nasiennego (varicocele) – najczęstsza przyczyna wtórnej niepłodności i częsta przyczyna niepłodności pierwotnej1
- Infekcje układu moczowo-płciowego – mogące powodować dysfunkcje w wyrzucie nasienia1
- Czynniki genetyczne – w tym nieprawidłowości chromosomalne1
- Azoospermia – brak plemników w ejakulacie, która może wynikać z nieobecności/znacznie upośledzonej produkcji plemników w jądrach (azoospermia nieobstrukcyjna) lub z jakiegoś rodzaju niedrożności w drogach płciowych (azoospermia obstrukcyjna)1
Czynniki środowiskowe i styl życia
Czynniki środowiskowe i styl życia odgrywają istotną rolę w epidemiologii niepłodności męskiej:
- Palenie tytoniu – w badaniu przeprowadzonym w Kuwejcie palenie tytoniu było zgłaszane u 51,2% pacjentów z niepłodnością1
- Ekspozycja na wysoką temperaturę – w tym samym badaniu 30,08% pacjentów było narażonych na wysoką temperaturę1
- Spożywanie alkoholu – zgłaszane przez 12,49% pacjentów z niepłodnością1
- Narażenie zawodowe – najczęstszy czynnik ryzyka niepłodności w niektórych badaniach1
- Ekspozycja na substancje chemiczne, pestycydy i mykotoksyny – główne środowiskowe czynniki ryzyka niepłodności męskiej1
- Zanieczyszczenie środowiska – rosnące dowody sugerują, że zanieczyszczenie może być przynajmniej częściowo odpowiedzialne za pogarszającą się jakość plemników1
- Zmiany klimatyczne – mogą negatywnie wpływać na płodność męską, z kilkoma badaniami na zwierzętach sugerującymi, że plemniki są szczególnie wrażliwe na skutki wzrostu temperatur1
Współwystępowanie chorób i niepłodność męska
Mężczyźni z problemami z niepłodnością mają tendencję do posiadania większej liczby chorób współistniejących niż normalnie płodni mężczyźni1. Niepłodni mężczyźni z nieprawidłowymi parametrami nasienia mają zwiększone ryzyko raka jąder, z najwyższym ryzykiem u osób z azoospermią1.
Istnieje również zwiększone ryzyko zachorowania na raka u krewnych pierwszego i drugiego stopnia niepłodnych mężczyzn. Odwrotnie, stwierdzono, że 5-8% pacjentów z rakiem jąder ma azoospermię1.
COVID-19 wydaje się powodować nieco zmniejszoną płodność, a nawet niepłodność u niektórych wyleczonych mężczyzn, szczególnie jeśli infekcja jest ciężka12. Potrzebne są dalsze badania, aby lepiej wyjaśnić zarówno mechanizmy uszkodzeń, jak i możliwe środki zaradcze specyficzne dla niepłodności związanej z infekcją COVID-191.
Diagnostyka i monitorowanie niepłodności męskiej
Prawidłowe rozpoznanie przyczyny niepłodności męskiej jest kluczowe dla wyboru odpowiedniej metody leczenia. Ocena niepłodności męskiej obejmuje szczegółową historię medyczną, badanie fizykalne, analizę nasienia i ocenę hormonalną.
Badania diagnostyczne w niepłodności męskiej
Podstawowym badaniem laboratoryjnym w ocenie niepłodności męskiej jest analiza nasienia, która dostarcza informacji o jakości i objętości nasienia, koncentracji plemników, ruchliwości i morfologii1. Mężczyźni z prawidłową analizą nasienia rzadko mają plemniki, które przyczyniają się do niepłodności1.
Badania krwi w kierunku niepłodności męskiej są wykorzystywane do oceny hormonalnych i genetycznych przyczyn niepłodności1. Główne składniki oceny niepłodności męskiej obejmują szczegółowy przegląd historii pacjenta, badanie fizykalne, co najmniej dwie analizy nasienia i hormonalną ocenę osi podwzgórze-przysadka-gonady1.
Monitorowanie i nadzór niepłodności męskiej
Pomimo znaczenia epidemiologii niepłodności męskiej, jej monitorowanie jest utrudnione przez kilka czynników:
- Niepłodność męska nie jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania1
- Płatność za leczenie niepłodności męskiej jest zwykle prywatna i dlatego leczenie nie jest odzwierciedlone w statystykach ubezpieczeń medycznych1
- Szacunki częstości występowania są ograniczone przez zmienność definicji niepłodności męskiej i podejść laboratoryjnych do wykonywania analizy nasienia1
- Brak właściwych instrumentów i danych do wykorzystania w badaniach nad zmianami jakości nasienia w czasie1
Istnieje potrzeba lepszych metod monitorowania płodności męskiej w czasie lub między różnymi populacjami1. Zrozumienie zmieniających się wzorców niepłodności męskiej w świecie, różnych regionach i różnych krajach ma kluczowe znaczenie dla oceny globalnej płodności męskiej i zdrowia reprodukcyjnego1.
Wskaźniki epidemiologiczne wykorzystywane w badaniach niepłodności męskiej
W badaniach epidemiologicznych niepłodności męskiej stosuje się różne wskaźniki:
- Standaryzowany według wieku wskaźnik częstości występowania (ASPR) – wzrósł z 1179,22 na 100 000 populacji (95% UI: 671,86-1866,05) w 1990 roku do 1402,98 na 100 000 populacji (95% UI: 792,24-2242,45) w 2019 roku, odzwierciedlając 19% wzrost od 1990 roku1
- Lata życia z niepełnosprawnością (YLD) – liczba YLD wzrosła z 181 947,9 (95% UI: 68 999,7-434 846,1) w 1990 roku do 321 829,1 (95% UI: 120 614,9-771 411,2) w 2019 roku, wskazując na 76,9% wzrost1
- Czas do poczęcia (TTP) – najbardziej bezpośrednia ocena płodności, mierząca czas potrzebny do poczęcia12
Wyzwania i perspektywy w epidemiologii niepłodności męskiej
Epidemiologia niepłodności męskiej stoi przed wieloma wyzwaniami, ale istnieją również obiecujące perspektywy na przyszłość w zakresie badań, zapobiegania i leczenia.
Ograniczenia w badaniach epidemiologicznych niepłodności męskiej
Kluczowe ograniczenia metodologiczne w badaniach niepłodności męskiej obejmują:
- Stosowanie metod antykoncepcyjnych
- Leczenie niepłodności
- Metoda testowania ciąży
- Brak standardowego kwestionariusza1
Badania niepłodności są dodatkowo ograniczone przez fakt, że wymagają równej wytrwałości w próbach zajścia w ciążę oraz dość podobnych pragnień dotyczących płodności i metod planowania rodziny w porównywanych grupach1.
Na globalnym poziomie istnieje brak dokładnych statystyk dotyczących wskaźników niepłodności męskiej1. Bez dokładnych, specyficznych dla regionu danych, nie jest możliwe zidentyfikowanie i kompleksowe leczenie niepłodnych mężczyzn1.
Przyszłe kierunki badań i działań w zakresie niepłodności męskiej
Biorąc pod uwagę rosnące obciążenie niepłodnością męską, konieczne jest priorytetowe traktowanie wysiłków mających na celu poprawę płodności męskiej i zdrowia reprodukcyjnego1. Obecny stan niepłodności męskiej stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia reprodukcyjnego i wymaga zwiększonej uwagi ze strony badaczy1.
Istnieje rosnące wezwanie do lepszego zrozumienia niepłodności męskiej i nowych podejść do jej zapobiegania, diagnozy i leczenia, a także zwiększonej świadomości pilnej potrzeby zwalczania zanieczyszczenia środowiska1.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje, że świadczenie wysokiej jakości usług w zakresie planowania rodziny, w tym usług związanych z płodnością, jest jednym z podstawowych elementów zdrowia reprodukcyjnego. Uznając znaczenie i wpływ niepłodności na jakość życia i dobrostan ludzi, WHO zobowiązuje się do zajęcia się niepłodnością i opieką nad płodnością poprzez:
- Współpracę z partnerami w prowadzeniu globalnych badań epidemiologicznych i etiologicznych nad niepłodnością
- Wspieranie generowania danych na temat obciążenia niepłodnością w celu informowania o alokacji zasobów i świadczeniu usług
- Opracowywanie wytycznych dotyczących zapobiegania, diagnozy i leczenia niepłodności męskiej i żeńskiej, jako części globalnych norm i standardów jakości opieki związanej z opieką nad płodnością1
Przyszłe wieloośrodkowe, randomizowane badania kontrolowane są zalecane w celu zbudowania przekonujących dowodów i poprawy ogólnej jakości życia, a także praktyki seksualnej1.
Potrzeba edukacji i świadomości w zakresie niepłodności męskiej
Edukacja w zakresie płodności jest kluczowa zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet1. Pary powinny być edukowane na temat przyczyn niepłodności i wkładu niepłodności męskiej w ten problem1.
Historycznie płodność u par heteroseksualnych była postrzegana jako problem kobiecy, z niesprawiedliwym skupieniem badań i leczenia na kobiecie1. Jednak ostatnie kilka dekad przyniosło dramatyczny spadek jakości plemników, a obecnie wiemy, że około 30% problemów z płodnością dotyczy wyłącznie mężczyzny, według British Fertility Society1.
Istnieje dobrze udokumentowany fakt, że prawdopodobieństwo wystąpienia problemu u mężczyzny jest w przybliżeniu równe prawdopodobieństwu wystąpienia problemu u kobiety, oraz że czynnik męskiej niepłodności jest odpowiedzialny w ponad połowie przypadków, gdy para wymaga zapłodnienia in vitro1.
Pomimo tych faktów, niepłodność jest w dużej mierze i niesprawiedliwie uważana za dotykającą kobiety1. Konieczne jest zwiększenie świadomości, że niepłodność dotyka mężczyzn i kobiety w równym stopniu (50%), niezależnie od bezpośredniej przyczyny1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.