Mastocytoza układowa
Diagnostyka i diagnoza
Mastocytoza układowa (MU) to rzadka choroba hematologiczna charakteryzująca się klonalnym namnażaniem mastocytów w narządach pozaskórnych, głównie w szpiku kostnym, wątrobie, śledzionie, węzłach chłonnych i przewodzie pokarmowym. Rozpoznanie opiera się na kryteriach WHO 2022, które wymagają obecności jednego kryterium głównego (wieloogniskowe skupiska ≥15 mastocytów w szpiku lub innych narządach) oraz co najmniej jednego kryterium mniejszego, takich jak: ≥25% mastocytów o atypowej morfologii, wykrycie mutacji KIT D816V, nieprawidłowa ekspresja CD25/CD2 na mastocytach lub stężenie tryptazy w surowicy >20 ng/ml (z wyłączeniem pacjentów z nowotworem mieloidalnym). Diagnostyka obejmuje szczegółowy wywiad, badanie fizykalne skóry (w tym objaw Dariera), oznaczenie tryptazy, badania molekularne (PCR, allele-specific qPCR) oraz biopsję szpiku kostnego z immunohistochemią (tryptaza, CD117, CD25, CD2). W diagnostyce różnicowej uwzględnia się także badania obrazowe (USG jamy brzusznej, DEXA, TK, MRI) oraz badania endoskopowe i czynnościowe wątroby w zależności od objawów klinicznych.
- Definicja mastocytozy układowej
- Kryteria diagnostyczne mastocytozy układowej
- Badania diagnostyczne w mastocytozie układowej
- Wywiad i badanie fizykalne
- Badania laboratoryjne
- Badanie szpiku kostnego
- Badania obrazowe
- Inne badania w diagnostyce mastocytozy układowej
- Podtypy mastocytozy układowej
- Indolentna mastocytoza układowa (ISM)
- Tląca się mastocytoza układowa (SSM)
- Agresywna mastocytoza układowa (ASM)
- Mastocytoza układowa z towarzyszącym nowotworem hematologicznym (SM-AHN)
- Białaczka z komórek tucznych (MCL)
- Wyzwania diagnostyczne w mastocytozie układowej
- Algorytm diagnostyczny w mastocytozie układowej
- Monitorowanie pacjentów z mastocytozą układową
- Znaczenie podejścia wielodyscyplinarnego
- Podsumowanie najnowszych zaleceń diagnostycznych
Definicja mastocytozy układowej
Mastocytoza układowa (MU) to rzadka, nabyta choroba hematologiczna, charakteryzująca się nieprawidłowym namnażaniem i gromadzeniem się klonalnych komórek tucznych (mastocytów) w jednym lub kilku narządach pozaskórnych, głównie w szpiku kostnym, ale także w wątrobie, śledzionie, węzłach chłonnych i przewodzie pokarmowym 12. Choroba wykazuje heterogenny obraz kliniczny i zróżnicowane nasilenie, co sprawia, że proces diagnostyczny może być złożony i czasochłonny 3.
Kryteria diagnostyczne mastocytozy układowej
Według kryteriów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2022 roku, rozpoznanie mastocytozy układowej wymaga spełnienia jednego kryterium głównego i jednego kryterium mniejszego lub alternatywnie trzech kryteriów mniejszych 456.
Kryterium główne
Wieloogniskowe, gęste nacieki komórek tucznych (≥15 mastocytów w skupiskach) w szpiku kostnym i/lub w innych narządach pozaskórnych, wykryte w badaniu histopatologicznym z zastosowaniem barwienia na tryptazę 78.
Kryteria mniejsze
- W rozmazach szpiku kostnego lub innych narządów pozaskórnych co najmniej 25% mastocytów wykazuje nietypową morfologię (wrzecionowate, odbarwione lub wielojądrzaste komórki tuczne) 9
- Wykrycie mutacji punktowej w kodonie 816 genu KIT (najczęściej KIT D816V) w szpiku kostnym, krwi obwodowej lub innych narządach pozaskórnych 10
- Komórki tuczne w szpiku kostnym, krwi lub innych narządach pozaskórnych wykazują nieprawidłową ekspresję CD25 i/lub CD2 (oraz czasem CD30) w badaniu metodą cytometrii przepływowej lub immunohistochemii 11
- Stężenie tryptazy w surowicy >20 ng/ml (nie dotyczy pacjentów z towarzyszącym nowotworem mieloidalnym) 12
Badania diagnostyczne w mastocytozie układowej
Wywiad i badanie fizykalne
Proces diagnostyczny rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego dotyczącego objawów, chorób współistniejących i przyjmowanych leków. Badanie fizykalne często obejmuje ocenę skóry pod kątem obecności charakterystycznych zmian barwnikowych i objawu Dariera (pokrzywkowe zaczerwienienie po potarciu zmiany) 1314.
Badania laboratoryjne
Oznaczenie stężenia tryptazy w surowicy
Podwyższone stężenie tryptazy w surowicy (>20 ng/ml) stanowi jedno z kryteriów mniejszych i jest kluczowym markerem w diagnostyce i monitorowaniu mastocytozy układowej 15. Prawidłowy poziom tryptazy nie wyklucza jednak rozpoznania MU 16. Warto zaznaczyć, że w badaniach wykazano, iż poziom tryptazy w surowicy wynoszący 21,9 μg/L wiąże się z 98% prawdopodobieństwem zajęcia szpiku kostnego, a poziom 30,8 μg/L zwiększa to prawdopodobieństwo do 100% 17.
Badania genetyczne
Kluczowym elementem diagnostyki jest wykrycie mutacji genu KIT, zwłaszcza mutacji D816V, która występuje u około 95% pacjentów z mastocytozą układową 18. Obecnie dostępne są czułe metody diagnostyczne oparte na PCR (w tym PNA-mediated PCR oraz allele-specific qPCR), które pozwalają wykryć mutację nawet przy niskiej zawartości zmutowanych komórek 1920. W przypadku negatywnego wyniku badania w kierunku mutacji KIT D816V u pacjentów z eozynofilią zaleca się wykonanie badania w kierunku genu fuzyjnego FIP1L1::PDGFRA 21.
Morfologia krwi obwodowej
Badanie morfologii krwi obwodowej może wykazać nieprawidłowości takie jak niedokrwistość, małopłytkowość, nadpłytkowość, leukocytozę czy eozynofilię, które mogą sugerować zaawansowaną postać mastocytozy układowej lub towarzyszące nowotwory hematologiczne 22.
Badanie szpiku kostnego
Biopsja szpiku kostnego pozostaje złotym standardem w diagnostyce mastocytozy układowej 23. Prawidłowe badanie szpiku powinno obejmować zarówno trepanobiopsję, jak i aspirację szpiku, a także odpowiednie barwienia immunohistochemiczne (tryptaza, CD117/KIT, CD25, CD2) 24. W badaniu ocenia się liczbę, morfologię i immunofenotyp komórek tucznych oraz poszukuje się wieloogniskowych nacieków spełniających kryterium główne 25.
Badania obrazowe
W diagnostyce mastocytozy układowej stosuje się różne techniki obrazowe w celu oceny zajęcia narządów wewnętrznych i stopnia zaawansowania choroby 26:
- Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej – pozwala ocenić powiększenie wątroby, śledziony oraz obecność wodobrzusza i nadciśnienia wrotnego 27
- Badanie densytometryczne kości (DEXA) – służy do oceny gęstości mineralnej kości i wykrywania osteoporozy 28
- Tomografia komputerowa (TK) – może być stosowana do oceny zajęcia narządów wewnętrznych, zwłaszcza w zaawansowanych postaciach MU 29
- Rezonans magnetyczny (MRI) – pomocny w ocenie zmian w narządach wewnętrznych oraz w układzie kostnym 30
Inne badania w diagnostyce mastocytozy układowej
W zależności od objawów klinicznych i podejrzenia zajęcia określonych narządów, mogą być wykonywane dodatkowe badania 31:
- Badania endoskopowe przewodu pokarmowego z pobraniem wycinków – w przypadku objawów ze strony przewodu pokarmowego 32
- Badania czynnościowe wątroby – w przypadku podejrzenia zajęcia wątroby 33
- Badanie uroflowmetryczne metabolitów histaminy (N-metylhistamina, kwas N-metyloimidazolooctowy) – pomocne w ocenie aktywności choroby 34
Podtypy mastocytozy układowej
Po ustaleniu rozpoznania mastocytozy układowej konieczne jest określenie podtypu choroby, co ma istotne znaczenie dla rokowania i wyboru metod leczenia 35. Zgodnie z klasyfikacją WHO wyróżnia się następujące podtypy MU 3637:
Indolentna mastocytoza układowa (ISM)
Jest to najczęstsza postać MU charakteryzująca się brakiem objawów narządowych (tzw. objawów C) i niskim ryzykiem progresji do bardziej agresywnych postaci 38.
Tląca się mastocytoza układowa (SSM)
Charakteryzuje się obecnością co najmniej dwóch objawów B (wysoki poziom nacieków mastocytów w szpiku, organomegalia bez zaburzeń funkcji narządów, powiększenie węzłów chłonnych) przy braku objawów C 39.
Agresywna mastocytoza układowa (ASM)
Charakteryzuje się obecnością co najmniej jednego objawu C, który wskazuje na uszkodzenie narządów spowodowane infiltracją komórek tucznych 40.
Mastocytoza układowa z towarzyszącym nowotworem hematologicznym (SM-AHN)
W tej postaci obok MU występuje dodatkowo nowotwór hematologiczny, najczęściej mieloidalny 41.
Białaczka z komórek tucznych (MCL)
Najrzadsza i najbardziej agresywna postać MU, w której ponad 20% komórek w aspiracie szpiku kostnego stanowią mastocyty i/lub ponad 10% komórek we krwi obwodowej to komórki tuczne 42.
Wyzwania diagnostyczne w mastocytozie układowej
Diagnoza mastocytozy układowej wiąże się z wieloma wyzwaniami 43:
- Heterogenność objawów klinicznych mogących sugerować inne schorzenia 44
- Rzadkość występowania choroby i ograniczona świadomość jej istnienia wśród lekarzy 45
- Trudności w rozpoznaniu komórek tucznych w biopsjach szpiku przez niedoświadczonych patologów 46
- Brak rutynowego wykonywania badań w kierunku tryptazy u pacjentów z chorobami mieloidalnymi 47
- Ograniczona dostępność wysokoczułych testów molekularnych 48
Algorytm diagnostyczny w mastocytozie układowej
Na podstawie zaleceń ekspertów można zaproponować następujący algorytm diagnostyczny 4950:
- U pacjentów z objawami sugerującymi mastocytozę (anafilaksja, napadowe zaczerwienienie skóry, zmęczenie, charakterystyczne zmiany skórne, objawy ze strony układu pokarmowego lub kostnego) należy rozważyć oznaczenie stężenia tryptazy w surowicy 51.
- U pacjentów z podwyższonym stężeniem tryptazy (>20 ng/ml) lub przy silnym podejrzeniu klinicznym, należy wykonać badanie w kierunku mutacji KIT D816V w krwi obwodowej 52.
- W przypadku wykrycia mutacji KIT D816V w krwi obwodowej, należy wykonać biopsję szpiku kostnego w celu potwierdzenia rozpoznania MU i określenia podtypu choroby 53.
- U pacjentów z mastocytozą skórną rozpoznaną w wieku dorosłym, zawsze należy wykonać badanie szpiku kostnego w celu wykluczenia mastocytozy układowej 54.
- W przypadku potwierdzenia mastocytozy układowej, należy przeprowadzić dodatkowe badania (obrazowe, laboratoryjne) w celu oceny stopnia zaawansowania choroby i wykluczenia zajęcia narządów wewnętrznych 55.
Monitorowanie pacjentów z mastocytozą układową
Pacjenci z rozpoznaną mastocytozą układową wymagają regularnych kontroli w celu monitorowania aktywności choroby i wczesnego wykrycia ewentualnej progresji 56. Zalecane badania kontrolne obejmują 57:
- Regularne oznaczanie stężenia tryptazy w surowicy (co 6-12 miesięcy) 58
- Badania morfologii krwi obwodowej i parametrów biochemicznych 59
- Okresowe badania densytometryczne kości u pacjentów z ryzykiem osteoporozy 60
- W przypadku postaci tlącej się (SSM), badania kontrolne co 6 miesięcy w celu oceny potencjalnej progresji do bardziej agresywnych form 61
- U pacjentów z zaawansowanymi postaciami MU, częstsze kontrole i badania obrazowe w zależności od zajęcia narządowego 62
Znaczenie podejścia wielodyscyplinarnego
Ze względu na złożony charakter mastocytozy układowej, optymalne podejście diagnostyczne i terapeutyczne wymaga współpracy specjalistów z różnych dziedzin medycyny, w tym hematologów, patologów, dermatologów, alergologów, gastroenterologów i radiologów 6364. Doświadczenie kliniczne i dobra komunikacja między członkami zespołu wielodyscyplinarnego jest kluczowa dla ustalenia właściwego rozpoznania i zaplanowania optymalnego leczenia 65.
Podsumowanie najnowszych zaleceń diagnostycznych
Diagnostyka mastocytozy układowej powinna obejmować 66:
- Dokładny wywiad i badanie przedmiotowe
- Oznaczenie stężenia tryptazy w surowicy
- Biopsję szpiku kostnego z odpowiednimi barwieniami immunohistochemicznymi
- Badania molekularne w kierunku mutacji KIT
- Badania obrazowe w celu oceny narządów wewnętrznych
- Klasyfikację choroby według aktualnych kryteriów WHO/ICC
- Ocenę czynników rokowniczych
Ostatnie aktualizacje kryteriów diagnostycznych WHO z 2022 roku podkreślają znaczenie dokładnej diagnostyki różnicowej i klasyfikacji MU, co ma istotne implikacje dla wyboru optymalnej strategii terapeutycznej, szczególnie w dobie nowych leków celowanych ukierunkowanych na mutację KIT D816V 6768.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.