Hydronephrosis to po polsku „hydronefroza”.
Diagnostyka i diagnoza
Hydronefroza to poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerki spowodowane zaburzeniem odpływu moczu, występujące w każdym wieku, od okresu prenatalnego po dorosłość. Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu fizykalnym oraz badaniach obrazowych, z ultrasonografią (USG) jako podstawową metodą oceny stopnia poszerzenia i grubości miąższu nerki. Stopnie hydronefrozy klasyfikuje się od 1 (łagodna) do 4 (ciężka), z pomiarem przednio-tylnego wymiaru miedniczki nerkowej (APD) w USG: łagodna 4-7 mm (II trymestr), 7-9 mm (III trymestr); umiarkowana 8-10 mm (II trymestr), 10-15 mm (III trymestr); ciężka >10 mm (II trymestr), >15 mm (III trymestr). Dodatkowo stosuje się tomografię komputerową (TK), rezonans magnetyczny (MRI), renografię diuretyczną (MAG3) oraz scyntygrafię DMSA do oceny funkcji nerek i przyczyn obstrukcji. Badania laboratoryjne obejmują ocenę moczu i parametrów nerkowych (kreatynina, BUN, eGFR), a w diagnostyce odpływu pęcherzowo-moczowodowego (VUR) kluczowa jest cystouretrografia mikcyjna (VCUG).
- Wprowadzenie do hydronefrozy
- Metody diagnostyczne w hydronefrozie
- Badanie podmiotowe i przedmiotowe
- Badania obrazowe
- Badania izotopowe
- Badania laboratoryjne
- Badania inwazyjne
- Diagnostyka hydronefrozy u poszczególnych grup pacjentów
- Stopniowanie i klasyfikacja hydronefrozy
- Klasyfikacja według Society of Fetal Urology (SFU)
- Klasyfikacja według wymiarów miedniczki nerkowej
- Klasyfikacja według UTD (Urinary Tract Dilation)
- Podejście diagnostyczne w zależności od przyczyny hydronefrozy
- Obstrukcja połączenia miedniczkowo-moczowodowego (UPJ)
- Kamica układu moczowego
- Odpływ pęcherzowo-moczowodowy (VUR)
- Guzy i nowotwory
- Podejście do leczenia na podstawie wyników diagnostycznych
- Monitorowanie i kontrola po leczeniu
- Powikłania i rokowanie
- Podsumowanie podejścia diagnostycznego
Wprowadzenie do hydronefrozy
Hydronefroza to po polsku „hydronefroza”. Jest to stan charakteryzujący się poszerzeniem układu kielichowo-miedniczkowego nerki, spowodowanym nieprawidłowym odpływem moczu z nerki do pęcherza moczowego. Hydronefroza może wystąpić w każdym wieku, dotykając zarówno płody w okresie prenatalnym, jak i noworodki, dzieci oraz dorosłych. Nie jest to choroba sama w sobie, ale objaw wskazujący na inne schorzenie podstawowe, które wymaga prawidłowej diagnostyki i leczenia.123
Stan ten występuje stosunkowo często – prenatalną hydronefrozę wykrywa się u około 1 na 100-200 płodów, czyniąc ją jedną z najczęściej diagnozowanych nieprawidłowości układu moczowego w badaniach prenatalnych. Wczesna i prawidłowa diagnostyka hydronefrozy jest kluczowa dla zapobiegania uszkodzeniu nerek i związanym z tym powikłaniom.456
Metody diagnostyczne w hydronefrozie
Badanie podmiotowe i przedmiotowe
Diagnostyka hydronefrozy rozpoczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego. Lekarz zbiera informacje dotyczące objawów, historii chorób oraz przeszłości medycznej pacjenta i jego rodziny. Podczas badania fizykalnego ocenia się okolicę nerek i pęcherza pod kątem bolesności i obrzęku.78
U mężczyzn może być konieczne przeprowadzenie badania per rectum w celu oceny prostaty, a u kobiet badania ginekologicznego w celu oceny macicy i jajników, gdyż schorzenia tych narządów mogą powodować ucisk na moczowody i prowadzić do hydronefrozy.910
Badania obrazowe
Ultrasonografia (USG) jest podstawowym i pierwszym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce hydronefrozy. Jest to metoda nieinwazyjna, bezpieczna, niewymagająca promieniowania jonizującego i stosunkowo tania. USG pozwala na ocenę stopnia poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, grubości miąższu nerki oraz wykrycie ewentualnych przeszkód w odpływie moczu, takich jak kamienie nerkowe.111213
Hydronefroza w badaniu USG klasyfikowana jest według stopnia zaawansowania:1415
- Stopień 1 (łagodna) – poszerzenie miedniczki nerkowej z zachowanymi kielichami
- Stopień 2 (umiarkowana) – poszerzenie miedniczki i kielichów nerkowych
- Stopień 3 (zaawansowana) – znaczne poszerzenie miedniczki i kielichów z zachowanym miąższem nerki
- Stopień 4 (ciężka) – znaczne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego z ścieńczeniem miąższu nerki
Tomografia komputerowa (TK) zapewnia dokładniejsze obrazowanie niż USG i jest szczególnie przydatna w przypadkach, gdy wyniki USG są niejednoznaczne. Badanie TK pozwala na szczegółową ocenę nerek, moczowodów i pęcherza moczowego oraz identyfikację przyczyny hydronefrozy, takiej jak kamienie moczowe, guzy czy zewnętrzny ucisk. Szczególnie wartościowa jest tomografia komputerowa z kontrastem (urografia TK), która umożliwia ocenę funkcji nerek i wizualizację całego układu moczowego.1718
Rezonans magnetyczny (MRI) jest alternatywą dla TK, zwłaszcza u dzieci i kobiet w ciąży, gdzie unika się narażenia na promieniowanie jonizujące. MRI dostarcza szczegółowych obrazów układu moczowego i jest szczególnie przydatny w ocenie wad wrodzonych. Urografia rezonansu magnetycznego (MRU) wykorzystuje kontrast, aby dokładniej zobrazować drogi moczowe.1920
Badania izotopowe
Renografia diuretyczna (MAG3) jest badaniem nuklearnym wykorzystywanym do oceny funkcji nerek i drożności dróg moczowych. Po podaniu dożylnym radioizotopu i diuretyku, specjalna kamera śledzi przepływ znacznika przez nerki i drogi moczowe. Badanie to jest szczególnie przydatne w ocenie przeszkody w połączeniu miedniczkowo-moczowodowym (UPJ) i różnicowaniu między czynnościowym a anatomicznym zwężeniem.2122
Scyntygrafia DMSA służy do oceny miąższu nerek i wykrywania blizn nerkowych. Jest szczególnie przydatna w ocenie funkcji nerek u dzieci z hydronefrozą spowodowaną odpływem pęcherzowo-moczowodowym.23
Badania laboratoryjne
Badanie ogólne moczu pozwala na wykrycie krwi, białka, kryształów lub bakterii w moczu, co może wskazywać na infekcję, kamicę lub inne przyczyny hydronefrozy. W przypadku podejrzenia zakażenia układu moczowego, wykonuje się również posiew moczu.2425
Badania krwi obejmują ocenę funkcji nerek poprzez oznaczenie stężenia kreatyniny, mocznika (BUN) i oszacowanego wskaźnika filtracji kłębuszkowej (eGFR). Wyniki te są szczególnie istotne w przypadkach obustronnej hydronefrozy, gdzie może dojść do upośledzenia funkcji nerek. Dodatkowo wykonuje się morfologię krwi w celu wykrycia potencjalnych infekcji oraz oznaczenie elektrolitów, które mogą być zaburzone w przypadku niewydolności nerek.2627
Badania inwazyjne
Cystouretrografia mikcyjna (VCUG) to badanie polegające na wprowadzeniu cewnika do pęcherza moczowego i wypełnieniu go kontrastem, a następnie wykonaniu zdjęć radiologicznych podczas oddawania moczu. VCUG jest kluczowym badaniem w diagnostyce odpływu pęcherzowo-moczowodowego (VUR), który jest częstą przyczyną hydronefrozy u dzieci.2829
Urografia wstępująca i ureterorenoskopia mogą być niezbędne zarówno do diagnostyki, jak i leczenia przeszkód w górnych drogach moczowych. Procedury te umożliwiają dokładną ocenę moczowodu i założenie stentu moczowodowego w przypadku stwierdzenia zwężenia.30
Diagnostyka hydronefrozy u poszczególnych grup pacjentów
Diagnostyka prenatalna
Hydronefroza jest najczęściej wykrywaną nieprawidłowością układu moczowego w badaniach prenatalnych. Rutynowe badanie USG wykonywane około 20. tygodnia ciąży pozwala na wykrycie poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego u płodu. W przypadku stwierdzenia hydronefrozy prenatalnej, zalecane są dodatkowe badania USG w kolejnych tygodniach ciąży w celu monitorowania jej progresji oraz oceny ilości płynu owodniowego.3132
Ocena stopnia hydronefrozy prenatalnej opiera się na pomiarze przednio-tylnego wymiaru miedniczki nerkowej:33
- Łagodna: 4-7 mm w II trymestrze; 7-9 mm w III trymestrze
- Umiarkowana: 8-10 mm w II trymestrze; 10-15 mm w III trymestrze
- Ciężka: >10 mm w II trymestrze; >15 mm w III trymestrze
W przypadku ciężkiej hydronefrozy prenatalnej lub przy zmniejszonej ilości płynu owodniowego może być konieczna konsultacja z zespołem specjalistów, w tym z urologiem dziecięcym i nefrologiem dziecięcym, aby zaplanować odpowiednie postępowanie po urodzeniu.35
Diagnostyka u dzieci
U noworodków z prenatalnie rozpoznaną hydronefrozą wykonuje się badanie USG nerek i dróg moczowych zwykle w 2-3 dobie życia. Jeżeli wynik wskazuje na utrzymującą się hydronefrozę, przeprowadza się dalsze badania, aby określić jej przyczynę.3637
W zależności od stopnia hydronefrozy i wyników wstępnych badań, u dzieci może być konieczne wykonanie:38
- VCUG – aby wykluczyć odpływ pęcherzowo-moczowodowy
- Renografii MAG3 – do oceny funkcji nerek i drożności dróg moczowych
- MRU – w wybranych przypadkach do dokładniejszej oceny anatomii układu moczowego
Należy podkreślić, że u wielu dzieci hydronefroza może ustąpić samoistnie, dlatego ważne jest odpowiednie monitorowanie i unikanie niepotrzebnych interwencji.41
Diagnostyka u dorosłych
U dorosłych hydronefroza często objawia się ostrym bólem w okolicy lędźwiowej (kolka nerkowa), może też występować z objawami infekcji układu moczowego. Diagnostyka obejmuje podobny zakres badań jak u dzieci, jednak przyczyny hydronefrozy są zwykle inne.42
Najczęstszymi przyczynami hydronefrozy u młodych dorosłych są kamienie nerkowe, a u starszych pacjentów – guzy miednicy mniejszej, przerost prostaty u mężczyzn czy nowotwory. Dlatego diagnostyka często obejmuje również badania ukierunkowane na te schorzenia.4344
U dorosłych proces diagnostyczny zazwyczaj rozpoczyna się od USG, ale często konieczne jest wykonanie TK z kontrastem (urografii TK), która jest bardziej czuła w wykrywaniu kamieni moczowodowych i innych przyczyn obstrukcji.45
Diagnostyka hydronefrozy w ciąży
Hydronefroza fizjologiczna występuje u około 80% kobiet w ciąży, zwykle w drugim i trzecim trymestrze, i jest bardziej nasilona po stronie prawej. Jest spowodowana hormonalnie indukowanym rozluźnieniem mięśni gładkich moczowodu oraz uciskiem powiększonej macicy na moczowody.4647
U kobiet w ciąży z objawami hydronefrozy (ból w okolicy lędźwiowej, objawy infekcji) należy przeprowadzić diagnostykę z wykorzystaniem badań nieinwazyjnych, przede wszystkim USG. W przypadku podejrzenia kamicy nerkowej, gdy wyniki USG są niejednoznaczne, można rozważyć wykonanie MRI bez kontrastu gadolinowego.48
Stopniowanie i klasyfikacja hydronefrozy
Istnieje kilka systemów klasyfikacji hydronefrozy, które pomagają w ocenie jej nasilenia i planowaniu leczenia. Najczęściej stosowane to:4950
Klasyfikacja według Society of Fetal Urology (SFU)
Ta klasyfikacja jest powszechnie stosowana w ocenie hydronefrozy u dzieci:51
- Stopień 0 – prawidłowy układ kielichowo-miedniczkowy
- Stopień 1 – minimalne poszerzenie miedniczki nerkowej
- Stopień 2 – umiarkowane poszerzenie miedniczki i niektórych kielichów
- Stopień 3 – znaczne poszerzenie miedniczki i wszystkich kielichów
- Stopień 4 – jak w stopniu 3, z dodatkowo ścieńczałym miąższem nerki
Klasyfikacja według wymiarów miedniczki nerkowej
Opiera się na pomiarze przednio-tylnego wymiaru miedniczki nerkowej (APD) w USG:53
- Norma: <4 mm
- Łagodna hydronefroza: 4-10 mm
- Umiarkowana hydronefroza: 10-15 mm
- Ciężka hydronefroza: >15 mm
Klasyfikacja według UTD (Urinary Tract Dilation)
Nowszy system klasyfikacji uwzględniający więcej parametrów, w tym APD, poszerzenie kielichów, grubość miąższu nerki i nieprawidłowości pęcherza moczowego:55
- UTD P1 (prenatalne) / UTD A1 (postnatalne) – łagodne poszerzenie
- UTD P2 (prenatalne) / UTD A2-3 (postnatalne) – umiarkowane do ciężkiego poszerzenia
Podejście diagnostyczne w zależności od przyczyny hydronefrozy
Obstrukcja połączenia miedniczkowo-moczowodowego (UPJ)
Obstrukcja UPJ jest najczęstszą przyczyną hydronefrozy u noworodków, występującą w 1 na 2000 żywych urodzeń. Charakteryzuje się zwężeniem w miejscu połączenia miedniczki nerkowej z moczowodem, co utrudnia odpływ moczu z nerki.57
Diagnostyka:58
- USG – wykazuje poszerzenie miedniczki i kielichów bez poszerzenia moczowodu
- Scyntygrafia MAG3 – potwierdza diagnozę, wykazując opóźnione wydzielanie znacznika z nerki
- MRU – może być przydatne w dokładniejszej ocenie anatomii
Kamica układu moczowego
Kamica nerkowa jest najczęstszą przyczyną hydronefrozy u młodych dorosłych. Kamienie mogą blokować odpływ moczu na różnych poziomach dróg moczowych.6061
Diagnostyka:62
- USG – może uwidocznić kamienie w nerce, ale ma mniejszą czułość w wykrywaniu kamieni w moczowodzie
- TK bez kontrastu – badanie z wyboru w diagnostyce kamicy, o wysokiej czułości i swoistości
- Urografia TK – może dodatkowo określić stopień obstrukcji i funkcję nerek
Odpływ pęcherzowo-moczowodowy (VUR)
VUR polega na cofaniu się moczu z pęcherza do moczowodów i nerek podczas mikcji, co może prowadzić do nawracających infekcji i hydronefrozy.64
Diagnostyka:65
- VCUG – podstawowe badanie w diagnostyce VUR, pozwalające określić jego stopień
- USG – może wykazać poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego, zwłaszcza po mikcji
- Scyntygrafia DMSA – do oceny blizn nerkowych spowodowanych przez nawracające infekcje
Guzy i nowotwory
Nowotwory miednicy mniejszej, takie jak rak szyjki macicy, rak prostaty czy rak pęcherza moczowego, mogą powodować hydronefrozę poprzez ucisk na moczowody lub naciek.67
Diagnostyka:68
- USG – początkowa ocena hydronefrozy
- TK lub MRI z kontrastem – do szczegółowej oceny rozległości guza i stopnia naciekania
- Cystoskopia – w przypadku podejrzenia guza pęcherza moczowego
- Biopsja – do potwierdzenia rozpoznania złośliwego nowotworu
Podejście do leczenia na podstawie wyników diagnostycznych
Na podstawie wyników diagnostycznych ustala się plan leczenia hydronefrozy. Wybór metody terapii zależy od przyczyny, stopnia nasilenia, wieku pacjenta i towarzyszących objawów.7071
Postępowanie zachowawcze
W przypadku łagodnej do umiarkowanej hydronefrozy, zwłaszcza u dzieci, często stosuje się podejście zachowawcze polegające na regularnych badaniach kontrolnych. Wielu pacjentów nie wymaga interwencji, ponieważ hydronefroza może ustąpić samoistnie.7273
W niektórych przypadkach, zwłaszcza u dzieci z odpływem pęcherzowo-moczowodowym lub ryzykiem infekcji, może być zalecana profilaktyka antybiotykowa.74
Leczenie przyczynowe
W przypadku kamicy nerkowej stosuje się:75
- Litotrypsję pozaustrojową falą uderzeniową (ESWL)
- Ureterorenoskopię z litotrypsją laserową
- Przezskórną nefrolitotrypsję (PCNL) w przypadku dużych kamieni
W przypadku zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego:77
- Pieloplastyka – chirurgiczna rekonstrukcja połączenia miedniczkowo-moczowodowego
- Endopielotomia – mniej inwazyjna procedura endoskopowa
W przypadku odpływu pęcherzowo-moczowodowego:79
- Podśluzówkowe wstrzyknięcie substancji rozszerzającej (STING)
- Reimplantacja moczowodu – chirurgiczna korekcja odpływu
Odbarczenie układu moczowego
W przypadku ostrej obstrukcji lub infekcji może być konieczne natychmiastowe odbarczenie układu moczowego:81
- Cewnikowanie pęcherza moczowego – w przypadku przeszkody podpęcherzowej
- Wprowadzenie stentu moczowodowego – w przypadku niedrożności moczowodu
- Założenie przezskórnej nefrostomii – w przypadku ciężkiej hydronefrozy z infekcją
Monitorowanie i kontrola po leczeniu
Po leczeniu hydronefrozy konieczne jest regularne monitorowanie, aby ocenić skuteczność terapii i zapobiec nawrotom. Częstotliwość i rodzaj badań kontrolnych zależą od przyczyny hydronefrozy, zastosowanego leczenia i ryzyka powikłań.83
Typowy harmonogram monitorowania może obejmować:84
- Okresowe badania USG – do oceny stopnia hydronefrozy
- Badania laboratoryjne – do oceny funkcji nerek
- W wybranych przypadkach renografię MAG3 – do oceny funkcji i odpływu moczu z nerki
U dzieci z prenatalną hydronefrozą, która ustąpiła lub ma charakter łagodny, monitorowanie może być stopniowo ograniczane. Natomiast pacjenci po zabiegach chirurgicznych wymagają bardziej intensywnej kontroli, zwłaszcza w pierwszym roku po operacji.86
Powikłania i rokowanie
Nieleczona hydronefroza może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:8788
- Zakażenia układu moczowego
- Przewlekłe uszkodzenie nerek
- Niewydolność nerek
- Kamica nerkowa
- Nadciśnienie nerkopochodne
Rokowanie zależy od przyczyny hydronefrozy, jej nasilenia, czasu trwania i szybkości podjęcia leczenia. W większości przypadków, zwłaszcza przy wczesnym rozpoznaniu i leczeniu, rokowanie jest dobre.9091
U dzieci z prenatalnie rozpoznaną hydronefrozą rokowanie jest szczególnie korzystne – około 50-60% przypadków ustępuje samoistnie w ciągu pierwszych 2 lat życia. Jednak pacjenci z ciężką hydronefrozą lub towarzyszącymi wadami układu moczowego wymagają ścisłego monitorowania i często interwencji chirurgicznej.9293
Podsumowanie podejścia diagnostycznego
Diagnostyka hydronefrozy wymaga systematycznego podejścia, które obejmuje:9495
- Wywiad i badanie fizykalne ukierunkowane na objawy i czynniki ryzyka
- Badania obrazowe, przede wszystkim USG jako badanie pierwszego rzutu
- Badania laboratoryjne do oceny funkcji nerek i wykluczenia infekcji
- Badania specjalistyczne w zależności od podejrzewanej przyczyny
- Systematyczne monitorowanie, zwłaszcza w przypadkach prenatalnej hydronefrozy
Wczesna i dokładna diagnostyka hydronefrozy jest kluczowa dla zapobiegania trwałym uszkodzeniom nerek i innym powikłaniom. Interdyscyplinarne podejście z udziałem urologów, nefrologów, radiologów i innych specjalistów zapewnia optymalne postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne.9798
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.