Hydronephrosis to po polsku „hydronefroza”.
Epidemiologia
Hydronefroza to patologiczne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerek spowodowane utrudnionym odpływem moczu, występujące u około 1% dorosłych i 2-2,5% dzieci, z wyraźną przewagą u chłopców (4-5 razy częściej niż u dziewczynek). Etiologia jest zróżnicowana i zależy od wieku pacjenta; u noworodków najczęstszą przyczyną jest zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego (UPJ), natomiast u dorosłych dominują kamica nerkowa (60% przypadków), ciąża (13%) oraz łagodny przerost prostaty (8,9%). Hydronefroza prenatalna wykrywana jest u około 1,4% płodów, najczęściej w 20. tygodniu ciąży, i w większości przypadków ustępuje samoistnie. Diagnostyka opiera się na ultrasonografii, z wykorzystaniem klasyfikacji SFU (stopień 1-5) oraz systemu UTD, a w przypadku utrzymującej się lub ciężkiej hydronefrozy zalecane są badania dodatkowe, takie jak VCUG i renografia diuretyczna. Wskaźnik oporu (RI) jest czułym i swoistym narzędziem diagnostycznym. W ostatnich latach opracowano model sztucznej inteligencji (Hydronephrosis Severity Index, HSI) do oceny ryzyka konieczności interwencji chirurgicznej na podstawie obrazów USG, wykazujący wysoką czułość (82-96%) i swoistość (54-79%).
- Epidemiologia hydronefrozy
- Częstotliwość występowania w populacji ogólnej
- Hydronefroza prenatalna
- Hydronefroza u dzieci
- Hydronefroza u dorosłych
- Hydronefroza u kobiet w ciąży
- Przyczyny i etiologia hydronefrozy
- Nadzór i monitorowanie hydronefrozy
- Monitorowanie hydronefrozy prenatalnej
- Monitorowanie poporodowe
- Systemy klasyfikacji i oceny ryzyka
- Nowe metody monitorowania i stratyfikacji ryzyka
- Znaczenie epidemiologiczne i implikacje kliniczne
Epidemiologia hydronefrozy
Hydronefroza to po polsku „hydronefroza” – jest to schorzenie charakteryzujące się poszerzeniem układu kielichowo-miedniczkowego nerek z powodu utrudnionego odpływu moczu. Hydronefroza stanowi istotny problem epidemiologiczny dotyczący zarówno populacji dorosłych, jak i dzieci, a także płodów diagnozowanych w okresie prenatalnym.12
Częstotliwość występowania w populacji ogólnej
Hydronefroza dotyka około 1 na 100 osób dorosłych w pewnym momencie ich życia, co czyni ją relatywnie częstym schorzeniem urologicznym.12 Badania autopsyjne przeprowadzone na grupie 59 064 osób w różnym wieku (od noworodków do osób starszych) wykazały obecność hydronefrozy u 3,1% badanych.1 Współczynnik śmiertelności związany z hydronefroza wynosi około 3,1 na 100 000 osób.1
Częstość występowania hydronefrozy różni się w zależności od przyczyny podstawowej:1
- Częstość hydronefrozy po półsztywnej ureterorenoskopii wynosi 17,8%
- Częstość hydronefrozy po przezskórnej nefrolitotomii wynosi 16%
- Częstość hydronefrozy wtórnej do zapalenia wyrostka robaczkowego wynosi 3,5%
Hydronefroza prenatalna
Hydronefroza prenatalna (antenatalna) jest jedną z najczęściej wykrywanych nieprawidłowości układu moczowego w badaniach prenatalnych.12 Występuje w około 1% wszystkich ciąż, co czyni ją najczęstszą anomalią układu moczowego wykrywaną w okresie prenatalnym.12 W zależności od kryteriów diagnostycznych i wieku ciążowego, częstość występowania hydronefrozy prenatalnej waha się od 0,6% do 5,4%.1 Poszerzenie układu moczowego (UTD) stanowi 50% wszystkich nieprawidłowych znalezisk w układzie moczowym w przesiewowych badaniach prenatalnych.1
Hydronefroza prenatalna jest zwykle wykrywana podczas rutynowych badań ultrasonograficznych płodu, najczęściej w 20. tygodniu ciąży.1 Może być zdiagnozowana nawet w pierwszym trymestrze ciąży.1 Hydronefroza jest najczęstszą anomalią układu moczowego wykrywaną w badaniach prenatalnych i ocenia się, że dotyka około 42 000 płodów (1,4% wszystkich płodów) rocznie.1
Hydronefroza u dzieci
Badania autopsyjne wskazują, że hydronefroza występuje u 2-2,5% dzieci.1 Częstość występowania jest nieco wyższa u chłopców, przy czym większość przypadków dotyczy dzieci poniżej 1. roku życia.1 Chłopcy są 4-5 razy bardziej narażeni na wystąpienie hydronefrozy niż dziewczynki.1
Zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego (UPJ) jest najczęstszą przyczyną hydronefrozy noworodkowej, z ogólną częstością występowania 1:1500.1 Częstość występowania wrodzonej hydronefrozy u dzieci wynosi około 0,13-0,16%, z większą przewagą u chłopców, a niemowlęta stanowią 25% przypadków.1
Hydronefroza u dorosłych
Różnice związane z płcią i wiekiem: Różnice w częstości występowania hydronefrozy w zależności od płci stają się widoczne dopiero po 20. roku życia:12
- W grupie wiekowej 20-60 lat hydronefroza występuje częściej u kobiet, prawdopodobnie z powodu ciąży i nowotworów ginekologicznych12
- U mężczyzn po 60. roku życia hydronefroza występuje częściej niż u kobiet, głównie z powodu przerostu prostaty i powikłań związanych z chorobami prostaty12
U młodych dorosłych najczęstszą przyczyną hydronefrozy i hydroureterów są kamienie nerkowe.1 Kamica nerkowa dotyka około 600 000 dorosłych w USA rocznie, co stanowi około 1 na 11 osób.1 Według nowszych danych, częstość występowania kamicy nerkowej w Stanach Zjednoczonych wzrosła z 1 na 20 dorosłych w 1994 roku do 1 na 11 dorosłych w 2010 roku.1
Hydronefroza u kobiet w ciąży
Hydronefroza jest powszechnie obserwowana u kobiet w ciąży, dotykając nawet do 80-90% ciężarnych.12 Mechanizm tego zjawiska związany jest z uciskiem mechanicznym moczowodów przez powiększającą się macicę oraz wpływem progesteronu.1 Hydronefroza w ciąży jest zwykle wykrywana w drugim trymestrze i może utrzymywać się przez 6-12 tygodni po porodzie.1
Szacuje się, że u większości kobiet występuje pewien stopień bezobjawowego poszerzenia kielichów nerkowych, miedniczek nerkowych i górnych dwóch trzecich moczowodów w czasie ciąży.1 Zjawisko to jest najbardziej wyraźne u pierworódek.1
Przyczyny i etiologia hydronefrozy
Etiologia hydronefrozy różni się w zależności od wieku pacjenta i innych czynników. Identyfikacja przyczyny jest kluczowa dla określenia odpowiedniego postępowania i leczenia.1
Przyczyny hydronefrozy prenatalnej
Względna częstość przyczyn hydronefrozy prenatalnej została określona następująco:1
- Przejściowa – 48%
- Fizjologiczna – 15%
- Zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego – 11%
- Odpływ pęcherzowo-moczowodowy – 9%
- Megaureter – 4%
- Wielotorbielowata dysplazja nerek – 2%
- Ureterocele – 2%
- Zastawki cewki tylnej – 1%
W badaniu przeprowadzonym na 213 pacjentach, najwyższą częstość hydronefrozy stwierdzono w grupie wiekowej 41-50 lat (45%). W badaniu wzięło udział 30% kobiet i 70% mężczyzn. Około 86% miało jednostronną hydronefroza, a 13% obustronną. Stopień nasilenia hydronefrozy był najwyższy w stopniu 2, który wystąpił u 122 pacjentów (57,3%).1
Przyczyny hydronefrozy obserwowane w badaniu ultrasonograficznym to:1
- Kamienie nerkowe – 60% przypadków
- Ciąża – 13% przypadków u kobiet
- Łagodny przerost prostaty – 8,9% przypadków u mężczyzn
Badanie to wykazało, że kamica nerkowa jest najczęstszą przyczyną hydronefrozy, a następnie ciąża i łagodny przerost prostaty.1
Przyczyny hydronefrozy u dzieci
W innym badaniu obejmującym 314 niemowląt z hydronefroza (55,7% chłopców i 44,3% dziewczynek) oceniono przyczyny hydronefrozy:1
- Przyczyna idiopatyczna – 42% (najczęstsza etiologia)
- Odpływ pęcherzowo-moczowodowy (VUR) – 37,4% (druga najczęstsza etiologia)
W ponad połowie przypadków u dzieci z hydronefroza, poszerzenie ustępuje bez żadnego leczenia, a przyczyna pozostaje nieznana.1
Nadzór i monitorowanie hydronefrozy
Monitorowanie hydronefrozy prenatalnej
Obserwacja prenatalna hydronefrozy jest determinowana przez ciężkość rozpoznania.1 Czas, w którym wykryto hydronefroza, ma wartość prognostyczną – prawie 80% płodów zdiagnozowanych w drugim trymestrze wykazuje ustąpienie lub poprawę objawów, z niskim prawdopodobieństwem powikłań poporodowych.1
Pacjenci z utrzymującą się lub pogarszającą się hydronefroza w trzecim trymestrze wykazują wyższy wskaźnik patologii poporodowej i wymagają ścisłej obserwacji.1 Ryzyko pogorszenia wewnątrzmacicznego jest wyższe w przypadku choroby obustronnej niż jednostronnej.1
Monitorowanie poporodowe
Wszystkie dzieci z hydronefroza prenatalną powinny mieć wykonane poporodowe badanie ultrasonograficzne nerek.1 Konieczność dalszego badania łagodnej hydronefrozy poporodowej (SFU 0-II) za pomocą VCUG (cystouretrografia mikcyjna) jest kontrowersyjna i zależy od podejścia lekarza do diagnozowania bezobjawowego VUR.1
Utrzymująca się umiarkowana lub ciężka hydronefroza (SFU III-IV) powinna być badana za pomocą VCUG, a następnie renografii diuretycznej, jeśli hydronefrozy nie można wyjaśnić refluksem pęcherzowo-moczowodowym.1
W badaniu pacjentów, którzy przeszli przezskórną nefrolitotomię, ultrasonografia nerek wykonana 4-6 tygodni po usunięciu stentu wykazała klinicznie niemą hydronefroza u 16% pacjentów. Hydronefroza ustąpiła samoistnie w 50% przypadków, ze średnim czasem do ustąpienia wynoszącym 6,3 miesiąca.1
Systemy klasyfikacji i oceny ryzyka
Towarzystwo Urologii Płodowej (Society for Fetal Urology, SFU) stworzyło uniwersalny system oceny stopnia hydronefrozy, który waha się od stopnia 1 (najbardziej łagodny) do stopnia 5 (najbardziej ciężki).1
System klasyfikacji poszerzenia układu moczowego (Urinary Tract Dilation, UTD) został opracowany w 2014 roku przez specjalistów z wielu dziedzin w celu standaryzacji nomenklatury dla oceny UTD w okresie prenatalnym i poporodowym.1 Zalecenia poporodowe opierają się na przypisanym poziomie ryzyka i określają stosowanie antybiotykoterapii profilaktycznej, potrzebę skierowania do specjalisty, odpowiedni odstęp czasu między kontrolnymi badaniami ultrasonograficznymi nerek oraz potrzebę dodatkowych badań obrazowych.1
Ostatnie dane z wieloośrodkowego prospektywnego rejestru hydronefrozy SFU wykazały dwie ważne rzeczy: znaczącą korzyść z antybiotykoterapii profilaktycznej u pacjentów z poszerzeniem moczowodu >7 mm oraz brak korzyści w przypadku izolowanej hydronefrozy podobnej do zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego.1
Nowe metody monitorowania i stratyfikacji ryzyka
Opracowano model sztucznej inteligencji do oceny ryzyka konieczności interwencji chirurgicznej u pacjentów z hydronefroza bezpośrednio na podstawie obrazów ultrasonograficznych. Model został nazwany Wskaźnikiem Nasilenia Hydronefrozy (Hydronephrosis Severity Index, HSI).1
Model HSI został przeszkolony na retrospektywnie zebranym zbiorze danych 1938 obrazów ultrasonograficznych dla 403 pacjentów i ich powiązanych dokumentacji medycznej. Model ten wykazywał czułość 89% i swoistość 73% (99% NPV, 15% PPV) w analizie danych ze Stanford, czułość 96% i swoistość 54% (92% NPV, 74% PPV) w danych z UIowa oraz czułość 82% i swoistość 79% (68% NPV, 89% PPV) w danych z CHOP.1
Stratyfikacja ryzyka przy użyciu samych obrazów ultrasonograficznych ma potencjał usprawnienia opieki nad pacjentami z niskim ryzykiem, zmniejszenia liczby pacjentów badanych za pomocą inwazyjnych testów i pomaga dostawcom przestrzegać zasady ALARA (tak nisko, jak to racjonalnie osiągalne) dotyczącej promieniowania, przyspieszając jednocześnie interwencje dla tych, którzy mogą z nich skorzystać.1
Znaczenie epidemiologiczne i implikacje kliniczne
Hydronefroza stanowi istotny problem zdrowotny, mający znaczący udział w utracie funkcji nerek i konieczności dializy.1 Diagnostyka i leczenie hydronefrozy mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania trwałemu uszkodzeniu nerek.1
Jak najwcześniejsze rozpoznanie jest niezwykle ważne, ponieważ nerki mogą ulec trwałemu uszkodzeniu, jeśli stan ten pozostanie nieleczony zbyt długo.1 Usunięcie przeszkody jest niezbędne, aby nerka wróciła do normalnego funkcjonowania. Jeśli hydronefroza wymaga operacji, wskaźnik powodzenia do pełnego wyzdrowienia jest szacowany na 95%.1
Najczęstszym powikłaniem hydronefrozy jest rozwój zakażenia układu moczowego (UTI). Dzieci z ciężką hydronefroza (umiarkowana-ciężka, stopień 3 i 4) mają wyższe ryzyko UTI/odmiedniczkowego zapalenia nerek.1
W niektórych przypadkach hydronefroza, która jest ciężka lub pozostaje nieleczona, może powodować zakażenia układu moczowego, bliznowacenie nerek i utratę funkcji nerek, co może prowadzić do długotrwałych problemów.1 Ciężka hydronefroza może prowadzić do niewydolności nerek, co może następnie wymagać dializy lub przeszczepu nerki.1
Większość osób wraca do zdrowia po hydronefroza przy szybkim leczeniu.1 Hydronefroza jest łatwo zarządzalnym stanem; głównym celem leczenia powinno być usunięcie nadmiaru moczu i złagodzenie ciśnienia. Szybkie leczenie przyczyny podstawowej zmniejsza szansę na rozwój hydronefrozy. Ogólne rokowanie w przypadku hydronefrozy jest uznawane za dobre.1
Implikacje dla praktyki klinicznej
W przypadku łagodnej i umiarkowanej hydronefrozy, jest bardzo prawdopodobne, że stan się z czasem poprawi sam. Nie powinien powodować przyszłych uszkodzeń nerek. W przypadku ciężkiej hydronefrozy, lekarze mogą potrzebować ściślej ją obserwować. Celem jest zapobieganie powikłaniom hydronefrozy, które narażają nerki na ryzyko.1
Wskazania do interwencji chirurgicznej obejmują: pogorszenie hydronefrozy, spadek podzielonej funkcji nerki o >10%, podzieloną funkcję nerki <40%, krzywą niedrożności w renografii diuretycznej lub gorączkowe zakażenie układu moczowego.1
Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego zalecają operację jako leczenie z wyboru u pacjentów z objawowym zwężeniem połączenia miedniczkowo-moczowodowego. Pacjenci objawowi (z takimi objawami jak UTI i ból w boku) zarówno w przypadku UPJO, jak i POM (pierwotny obstrukcyjny megaureter) są bezwzględnymi wskazaniami do operacji, a dodatkowo, jeśli dochodzi do zmniejszenia funkcji nerek o ponad 10% podczas obserwacji, pogorszenia hydronefrozy lub słabej funkcji nerek od początkowego badania, wymagane jest skierowanie do urologa.1
U małych dzieci z łagodną hydronefroza (SFU 0-II) przeprowadzenie odpowiedniego monitorowania co 12 tygodni może być właściwe, zwłaszcza jeśli występują czynniki, które mogą prowadzić do zaostrzenia hydronefrozy.1
Tendencje w nadzorze i opiece zdrowotnej
Telemedicyna jest szybko wdrażana jako alternatywa dla wizyt osobistych, obniżając koszty przy jednoczesnym promowaniu wysokiej jakości, dostępnej opieki. Badania rodziców dzieci z hydronefroza wykazały zainteresowanie telemediycną jako formą opieki.1
Czynnikami ryzyka rozwoju hydronefrozy prenatalnej są: płeć męska, zwiększone zakażenia układu moczowego w okresie ciąży oraz historia chorób nerek w rodzinie.1
W przypadku hydronefrozy jednostronnej wykazano, że ból w lewej okolicy lędźwiowej występował nieco częściej niż ból w prawej okolicy lędźwiowej, chociaż nie uznano tego za istotne statystycznie.1 Średni wskaźnik oporu (RI) jest bardzo dobrym narzędziem do diagnozy hydronefrozy, z bardzo wysokim poziomem swoistości i czułości.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.