Feochromocytoma
Epidemiologia
Feochromocytoma (PCC) i przyzwojak (PGL) to rzadkie guzy neuroendokrynne o rocznej zachorowalności wynoszącej 2-8 na milion osób i rozpowszechnieniu od 1:2500 do 1:6500. Częstość występowania jest wyższa u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym – 0,1-0,6% u dorosłych i 2-4,5% u dzieci. Średni wiek diagnozy wynosi około 44 lata w przypadkach sporadycznych i 25 lat w dziedzicznych, które stanowią do 40% u dorosłych i 70-80% u dzieci. Feochromocytoma wykrywana jest przypadkowo w 10-49% przypadków, a choroba przerzutowa występuje w 15-17% przypadków. Wskaźnik nawrotów wynosi 6,5-17,4%, a czynniki ryzyka nawrotu obejmują m.in. wiek <20 lat, lokalizację pozanadnerczową, wielkość guza >150 mm oraz mutacje genetyczne, zwłaszcza w genie SDHB. Diagnostyka i monitorowanie obejmują coroczne badania biochemiczne (metanefryny wolne w osoczu i/lub frakcjonowane w moczu) oraz obrazowanie MRI, z zaleceniem dożywotniego nadzoru u pacjentów z wysokim ryzykiem lub dziedzicznym podłożem.
Epidemiologia Feochromocytoma
Feochromocytoma (PCC) i przyzwojak (PGL) są rzadkimi guzami neuroendokrynnymi. Częstość występowania tych nowotworów jest stosunkowo niska, wahając się od 2 do 8 przypadków na milion osób rocznie, z rozpowszechnieniem między 1:2500 a 1:650012. Jednakże, w ostatnich latach obserwuje się wzrost częstości występowania tych guzów, co może być związane z poprawą technik diagnostycznych i zwiększonym wykorzystaniem badań obrazowych34.
Badania epidemiologiczne przeprowadzone w zachodniej Kanadzie wykazały niespodziewanie wyższą częstość występowania PCC/PGL – 0,66 przypadków na 100 000 osób rocznie56. W porównaniu do wcześniejszych szacunków wynoszących około 0,2-0,8 na 100 000 osób7, dane te sugerują, że rzeczywista częstość występowania może być wyższa niż wcześniej sądzono. Badanie z Holandii wykazało wzrost standaryzowanej względem wieku częstości występowania PCC z 0,29 na 100 000 osobolat w latach 1995-1999 do 0,46 na 100 000 osobolat w latach 2011-201538.
W Stanach Zjednoczonych roczna liczba nowych przypadków szacowana jest na 500-160017. W badaniu przeprowadzonym w Korei Południowej, ogólna częstość występowania PCC/PGL wynosiła 2,13 na 100 000 osób, a standaryzowana względem wieku roczna zachorowalność – 0,18 na 100 000 osobolat94.
Rozpowszechnienie wśród pacjentów z nadciśnieniem
Feochromocytoma występuje u około 0,1-0,6% dorosłych pacjentów z nadciśnieniem tętniczym leczonych ambulatoryjnie1710. U dzieci z nadciśnieniem częstość występowania jest znacznie wyższa i wynosi około 2-4,5%12. Rozpowszechnienie feochromocytoma u dzieci z nadciśnieniem szacuje się na około 1,7%7.
Warto zauważyć, że feochromocytoma może być obecne u 1% wszystkich pacjentów z nadciśnieniem tętniczym11. Częstość występowania feochromocytoma u osób z przypadkowo wykrytymi guzami nadnerczy (incydentaloma) wynosi około 4-8%12, choć niektóre źródła podają wartość około 5%12.
Rozkład wiekowy i płciowy
Feochromocytoma może wystąpić w każdym wieku, jednak szczyt zachorowań przypada na 3-5 dekadę życia11314. Średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 40 lat dla przypadków sporadycznych12. Istnieje znacząca różnica wieku w momencie rozpoznania między przypadkami sporadycznymi (średnio 43,9 lat) a dziedzicznymi (średnio 24,9 lat)715.
Około 20% wszystkich przypadków feochromocytoma dotyczy pacjentów pediatrycznych12. U dzieci około 10% feochromocytoma występuje jako guzy pojedyncze zlokalizowane w nadnerczach, 25% ma charakter obustronny, a 25% to guzy pozanadnerczowe1316.
Nie ma istotnych różnic w występowaniu feochromocytoma między kobietami a mężczyznami – choroba dotyka obu płci z podobną częstością121015. Niektóre badania sugerują nieco częstsze występowanie u kobiet niż u mężczyzn (stosunek 1,4:1)17.
W badaniu przeprowadzonym w Kanadzie zaobserwowano, że częstość występowania PCC/PGL rośnie z wiekiem i jest najwyższa u osób w wieku 60-79 lat (8,85 i 14,68 przypadków na 100 000 osób rocznie, odpowiednio dla mężczyzn i kobiet)56.
Przypadki nierozpoznane i wykrywane przypadkowo
Feochromocytoma jest chorobą, która często pozostaje niewykryta za życia pacjenta. Retrospektywne badanie z kliniki Mayo ujawniło, że w około 50% przypadków feochromocytoma diagnoza była postawiona dopiero podczas autopsji3818. Badania autopsyjne wykazały wyższą liczbę przypadków niż rzeczywiste wskaźniki występowania7.
Około 10-49% tych guzów jest wykrywanych przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych przyczyn123. Wzrost częstości wykrywania feochromocytoma jest częściowo przypisywany zwiększonemu wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania419.
Genetyczne uwarunkowania feochromocytoma
Istotnym aspektem epidemiologii feochromocytoma jest jego silny związek z podłożem genetycznym. Do 40% pacjentów z PCC/PGL ma specyficzne dla choroby mutacje germlinalne, co oznacza, że przypadek jest dziedziczny20221. Wśród pozostałych 60% przypadków sporadycznych, co najmniej 1/3 pacjentów ma mutację somatyczną w genach predysponujących202.
Częstość występowania dziedzicznego feochromocytoma jest znacznie wyższa u dzieci – nawet do 70-80% przypadków pediatrycznych ma podłoże dziedziczne212223. Ze względu na wysokie ryzyko genetyczne, wszyscy pacjenci z rozpoznaniem PCC/PGL powinni mieć przeprowadzone badania genetyczne2124.
Rozpowszechnienie feochromocytoma u osób posiadających mutację germinalną w genach podatności na PCC/PGL może wynosić około 50%12. Chorzy z rodzinną postacią choroby są zazwyczaj młodsi w momencie diagnozy (średnia wieku 40,8 lat) w porównaniu do przypadków sporadycznych (54,5 lat)1316.
Związek z zespołami dziedzicznymi
Feochromocytoma może występować jako część zespołów genetycznych, w tym:
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2 (MEN2) – feochromocytoma występuje u około 50% pacjentów z MEN22526
- Zespół von Hippla-Lindaua (VHL) – częstość feochromocytoma wynosi 10-20%27
- Neurofibromatoza typu 1 (NF1) – częstość feochromocytoma wynosi 0,15-7%, a nawet do 14,6% w niektórych badaniach prospektywnych27
- Dziedziczny zespół przyzwojaków i feochromocytoma związany z mutacjami w genach SDH (w szczególności SDHB)28
Monitorowanie i nadzór
Ze względu na ryzyko nawrotów i rozwoju choroby przerzutowej, pacjenci z feochromocytoma wymagają długoterminowego monitorowania. Wskaźnik nawrotu choroby jest szacowany na około 6,5-17,4%29. W badaniu obejmującym 309 pacjentów z PCC/PGL, zidentyfikowano 39 pacjentów z nawrotami (12,6%)30.
Średni czas do wystąpienia nawrotu wynosił 116,6 miesięcy (9,7 lat), z medianą 71 miesięcy (5,9 lat). Większość pacjentów (64,1%) doświadczyła nawrotu ponad 5 lat po początkowej resekcji, a jedna trzecia pacjentów miała nawrót po 10 latach obserwacji30.
Wytyczne Endocrine Society zalecają dożywotnie monitorowanie pod kątem nawrotu feochromocytoma27. Europejskie Towarzystwo Endokrynologiczne sugeruje biochemiczną obserwację przez co najmniej dziesięć lat dla pacjentów z niskim ryzykiem i dożywotnią obserwację dla pacjentów z wysokim ryzykiem29.
Dla pacjentów z dziedzicznym feochromocytoma zaleca się dożywotni nadzór kliniczny, biochemiczny i obrazowy1524. Nadzór powinien obejmować:
- Coroczne dokładne badanie podmiotowe i przedmiotowe, w tym monitorowanie ciśnienia krwi24
- Coroczne badania biochemiczne metabolitów katecholamin (metanefryny wolne w osoczu i/lub frakcjonowane metanefryny w dobowej zbiórce moczu)2431
- Regularne badania obrazowe, preferowane jest obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI), aby ograniczyć ekspozycję na promieniowanie24
Czynniki ryzyka nawrotu
Zidentyfikowano kilka czynników ryzyka nawrotu feochromocytoma:
- Choroba pozanadnerczowa (przyzwojaki)3132
- Wiek poniżej 20 lat31
- Rodzinne feochromocytoma3132
- Wielkość guza powyżej 150 mm31
- Guzy prawostsronne32
- Guzy obustronne32
Feochromocytoma złośliwe i przerzutowe
Chociaż większość guzów PCC/PGL jest łagodna, choroba przerzutowa może rozwinąć się w 15-17% przypadków202. Częstość występowania choroby przerzutowej waha się między 2-25% w PCC i 2,4-60% w PGL202.
Około 8% przypadków sporadycznych, 20-75% przypadków dziedzicznych, 5% przypadków obustronnych nadnerczowych i 33% przypadków pozanadnerczowych w momencie pierwszej prezentacji ma charakter przerzutowy202.
Odsetek guzów złośliwych wynosi około 10% dla feochromocytoma i 25% dla przyzwojaków1025. Wskaźnik pięcioletniego przeżycia dla nieprzerztowych i przerzutowych PCC/PGL w momencie diagnozy wynosi odpowiednio 97% i 84%9.
Goffredo i wsp. analizowali 508 pacjentów z PCC/PGL z 18 rejestrów w USA (1988-2009) i odnotowali 5-letni wskaźnik przeżycia całkowitego wynoszący 58% dla przerzutowych PCC i 80% dla przerzutowych PGL33.
Czynniki ryzyka choroby przerzutowej
Zidentyfikowano kilka czynników zwiększających ryzyko choroby przerzutowej:
- Wielkość guza powyżej 5 cm34
- Pozanadnerczowa lokalizacja pierwotnego guza34
- Wysokie poziomy 3-metoksytyraminy (3-MT) w osoczu34
- Obecność mutacji w kompleksie dehydrogenazy bursztynianowej B (SDHB) – ryzyko choroby przerzutowej wynosi od 20 do 70%3424
Dla pacjentów z przerzutowym PCC/PGL zaleca się częste monitorowanie z obrazowaniem anatomicznym przekrojowym (CT lub MRI) co 3-6 miesięcy w pierwszym roku choroby35.
| Parametr epidemiologiczny | Wartość | Źródło |
|---|---|---|
| Roczna zachorowalność | 2-8 na milion osób | 12 |
| Rozpowszechnienie | 1:2500 do 1:6500 | 12 |
| Częstość wśród dorosłych z nadciśnieniem | 0,1-0,6% | 17 |
| Częstość wśród dzieci z nadciśnieniem | 2-4,5% | 12 |
| Odsetek przypadków dziedzicznych | Do 40% u dorosłych, 70-80% u dzieci | 2123 |
| Szczyt zachorowań | 3-5 dekada życia | 113 |
| Średni wiek diagnozy (sporadyczne) | 43,9 lat | 715 |
| Średni wiek diagnozy (dziedziczne) | 24,9 lat | 715 |
| Odsetek przypadków wykrywanych przypadkowo | 10-49% | 12 |
| Częstość występowania choroby przerzutowej | 15-17% | 202 |
| Odsetek nawrotów | 6,5-17,4% | 29 |
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego
Ze względu na rzadkość występowania feochromocytoma, istotne jest prowadzenie rejestrów populacyjnych i badań epidemiologicznych, aby lepiej zrozumieć naturalny przebieg choroby i identyfikować czynniki ryzyka. Dane epidemiologiczne są kluczowe dla opracowania optymalnych strategii badań przesiewowych i nadzoru, szczególnie dla osób z genetyczną predyspozycją2336.
Wczesne wykrywanie feochromocytoma jest niezwykle ważne, ponieważ nierozpoznane guzy mogą prowadzić do poważnych powikłań sercowo-naczyniowych, w tym encefalopatii, choroby naczyń mózgowych, zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca, ostrego zawału mięśnia sercowego, zapalenia mięśnia sercowego, kardiomiopatii, obrzęku płuc i wstrząsu27.
Wzrost częstości rozpoznawania feochromocytoma w ostatnich latach, szczególnie u osób starszych i w przypadku mniejszych guzów, sugeruje poprawę w świadomości klinicznej i diagnostyce, co może prowadzić do wcześniejszego wykrywania i lepszych wyników leczenia37.
Opieka multidyscyplinarna w wyspecjalizowanych ośrodkach jest kluczowa dla pacjentów z feochromocytoma, szczególnie w przypadkach dziedzicznych i przerzutowych3538. Ze względu na złożoność choroby i jej potencjalne powikłania, pacjenci powinni być leczeni przez zespoły z doświadczeniem w diagnostyce, leczeniu i monitorowaniu tego rzadkiego nowotworu3940.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.