Ehrlichioza i anaplazmoza
Etiologia i przyczyny
Ehrlichioza i anaplazmoza to choroby odkleszczowe wywoływane przez gram-ujemne, obligatoryjnie wewnątrzkomórkowe bakterie z rodziny Anaplasmataceae, należące do rzędu Rickettsiales. Główne patogeny to Ehrlichia chaffeensis (ludzka ehrlichioza monocytarna, HME), Ehrlichia ewingii (ehrlichioza ewingii, HEE) oraz Anaplasma phagocytophilum (ludzka anaplazmoza granulocytarna, HGA). E. chaffeensis infekuje monocyty i makrofagi, natomiast E. ewingii i A. phagocytophilum atakują granulocyty neutrofilowe. Transmisja odbywa się głównie przez kleszcze: Amblyomma americanum (Ehrlichia spp.) oraz Ixodes scapularis i Ixodes pacificus (A. phagocytophilum). Kleszcz musi być przyczepiony co najmniej 12-24 godziny, aby doszło do transmisji A. phagocytophilum. Rezerwuarem patogenów są zwierzęta dzikie, np. jelenie białoogonowe (E. chaffeensis) i myszy białostope (A. phagocytophilum). Człowiek jest przypadkowym gospodarzem, niebędącym źródłem dalszej transmisji. Śmiertelność w nieleczonej ehrlichiozie monocytarnej wynosi około 3%, a w anaplazmozie poniżej 1%.
- Ehrlichioza i anaplazmoza – Etiologia, przyczyny powstawania, czynniki wywołujące
- Patogeny powodujące ehrlichiozę
- Patogeny powodujące anaplazmozę
- Wektory transmisji
- Rezerwuary zwierzęce
- Patogeneza i mechanizm działania
- Inne drogi zakażenia
- Czynniki ryzyka
- Znaczenie kliniczne i epidemiologiczne
- Choroby pokrewne i infekcje mieszane
- Podsumowanie etiologii ehrlichiozy i anaplazmozy
Ehrlichioza i anaplazmoza – Etiologia, przyczyny powstawania, czynniki wywołujące
Ehrlichioza i anaplazmoza to choroby przenoszone przez kleszcze, wywoływane przez bakterie z rodziny Anaplasmataceae, należące do rzędu Rickettsiales. Są to gram-ujemne, obligatoryjnie wewnątrzkomórkowe kokobackie, które infekują komórki układu odpornościowego człowieka i zwierząt.123 Bakterie te są podobne do Rickettsia, jednak ich klasyfikacja uległa zmianom wraz z postępem badań molekularnych. Obecnie główne patogeny odpowiedzialne za te choroby zaliczane są do rodzajów Ehrlichia i Anaplasma.4
Patogeny powodujące ehrlichiozę
Ehrlichioza u ludzi jest wywoływana głównie przez trzy gatunki bakterii z rodzaju Ehrlichia:56
- Ehrlichia chaffeensis – główny czynnik etiologiczny ludzkiej ehrlichiozy monocytarnej (HME, human monocytic ehrlichiosis), zakażający przede wszystkim monocyty78
- Ehrlichia ewingii – patogen wywołujący ludzką ehrlichiozę ewingii (HEE), zakażający głównie granulocyty neutrofilowe i rzadziej eozynofile79
- Ehrlichia muris eauclairensis (wcześniej znany jako Ehrlichia muris-like agent) – stosunkowo niedawno zidentyfikowany patogen (2009 r.) wywołujący zakażenia u ludzi w USA, głównie w stanach Wisconsin i Minnesota1011
W 2023 roku w Chinach opisano potencjalne zakażenia wywołane przez nowy gatunek, wstępnie nazwany Candidatus Ehrlichia erythraense, co wskazuje na ciągłe poszerzanie się wiedzy na temat różnorodności patogenów z rodzaju Ehrlichia.1112
Patogeny powodujące anaplazmozę
Głównym czynnikiem etiologicznym ludzkiej anaplazmozy jest:13
- Anaplasma phagocytophilum – bakteria wywołująca ludzką anaplazmozę granulocytarną (HGA, human granulocytic anaplasmosis), wcześniej znana jako ludzka granulocytarna ehrlichioza (HGE, human granulocytic ehrlichiosis), infekuje głównie neutrofile714
Historia klasyfikacji A. phagocytophilum jest złożona. Początkowo patogen ten był klasyfikowany jako Rickettsia phagocytophila, następnie jako Cytoecetes phagocytophila, Ehrlichia phagocytophila, Ehrlichia equi, a finalnie, po reorganizacji taksonomicznej w 2001 roku w oparciu o analizę sekwencji genów 16S RNA i groESL, przeniesiono go do rodzaju Anaplasma jako Anaplasma phagocytophilum.31516
Wektory transmisji
Ehrlichioza i anaplazmoza są przenoszone przez różne gatunki kleszczy:1718
- Ehrlichioza (E. chaffeensis, E. ewingii) – głównym wektorem jest kleszcz samotny (lone star tick, Amblyomma americanum), występujący w południowo-centralnych, południowo-wschodnich i wschodnich przybrzeżnych stanach USA219
- Ehrlichioza (E. muris eauclairensis) – przenoszona głównie przez kleszcza czarnogiego (black-legged tick, Ixodes scapularis), popularnie nazywanego kleszczem jelenim2021
- Anaplazmoza (A. phagocytophilum) – przenoszona przez kleszcze z rodzaju Ixodes, głównie przez kleszcza czarnogiego (Ixodes scapularis) na wschodzie USA oraz przez zachodniego kleszcza czarnogiego (Western black-legged tick, Ixodes pacificus) na zachodnim wybrzeżu USA320
Kleszcze te infekują się bakteriami podczas żerowania na zakażonych zwierzętach, a następnie przenoszą patogeny na człowieka podczas kolejnego posiłku krwi. W przypadku A. phagocytophilum kleszcz musi być przyczepiony co najmniej 12-24 godziny, aby doszło do transmisji bakterii.2122
Rezerwuary zwierzęce
Bakterie wywołujące ehrlichiozę i anaplazmozę utrzymują się w naturze dzięki cyrkulacji między kleszczami a zwierzętami:20
- E. chaffeensis – głównym rezerwuarem są jelenie białoogonowe (white-tailed deer)819
- A. phagocytophilum – rezerwuarami są głównie małe gryzonie, w szczególności myszy białostope (white-footed mice), a także jelenie i inne dzikie ssaki232215
Człowiek jest przypadkowym gospodarzem tych patogenów i stanowi tzw. „ślepą uliczkę” w cyklu transmisji, co oznacza, że zakażony człowiek nie jest źródłem zakażenia dla kolejnych kleszczy.20
Patogeneza i mechanizm działania
Po wprowadzeniu bakterii Ehrlichia lub Anaplasma do krwiobiegu przez kleszcza, patogeny te wnikają do specyficznych komórek docelowych:72
- E. chaffeensis – infekuje głównie monocyty i makrofagi (stąd nazwa ehrlichioza monocytarna)7
- E. ewingii – infekuje neutrofile9
- A. phagocytophilum – infekuje neutrofile (stąd nazwa anaplazmoza granulocytarna)7
Patogeneza zakażeń Ehrlichia i Anaplasma obejmuje kilka kluczowych mechanizmów:924
- Bakterie wnikają do komórek docelowych i namnażają się w fagosomach
- Tworzą charakterystyczne śródcytoplazmatyczne mikrokolonie zwane morulami (mulberry-shaped vacuole-bound intracytoplasmic inclusions)
- Modyfikują funkcje zainfekowanych komórek przez zmiany w wewnątrzkomórkowej transdukcji sygnału lub modulację transkrypcji
- Zmieniają odpowiedź immunologiczną gospodarza, co umożliwia im przetrwanie wewnątrz komórek
E. chaffeensis zmienia szlaki sygnałowe gospodarza, powodując wejście endosomu w szlak recyklingu receptorów, co pozwala uniknąć fuzji fagosom-lizosom i umożliwia wzrost moruli.24
Zakażenie prowadzi do bezpośrednich modyfikacji funkcji zainfekowanych komórek, co chroni bakterie przed mechanizmami obronnymi gospodarza. Jednocześnie reakcje immunologiczne i zapalne gospodarza przyczyniają się do objawów klinicznych obserwowanych we wszystkich formach ehrlichiozy i anaplazmozy.247
Inne drogi zakażenia
Chociaż główną drogą zakażenia jest ukłucie przez zakażonego kleszcza, opisano również rzadkie przypadki innych dróg transmisji:25
- Transfuzje krwi (zarówno dla A. phagocytophilum, jak i E. chaffeensis)2022
- Transplantacja narządów i szpiku kostnego2022
- Bardzo rzadko zakażenia wrodzone (opisywane w pojedynczych przypadkach)19
Te alternatywne drogi zakażenia są możliwe, ponieważ bakterie Ehrlichia i Anaplasma infekują krwinki białe, które cyrkulują w krwiobiegu.25
Czynniki ryzyka
Głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na ehrlichiozę lub anaplazmozę jest ekspozycja na kleszcze, szczególnie podczas aktywności na terenach endemicznego występowania tych patogenów. Zwiększone ryzyko dotyczy również:226
- Osób starszych (największa liczba przypadków dotyczy grupy wiekowej 60-69 lat)
- Osób z upośledzoną funkcją śledziony
- Osób z osłabionym układem odpornościowym (np. z powodu leczenia nowotworów, zaawansowanego zakażenia HIV, po przeszczepach narządów lub stosujących niektóre leki immunosupresyjne)
U tych pacjentów choroba może mieć cięższy przebieg i prowadzić do poważniejszych powikłań.25
Znaczenie kliniczne i epidemiologiczne
Ehrlichioza i anaplazmoza zostały stosunkowo niedawno rozpoznane jako choroby ludzi. Pierwszy przypadek ludzkiej ehrlichiozy opisano w 1986 roku, a anaplazmozę zidentyfikowano jako odrębną jednostkę chorobową w 1994 roku.1114 Choroby te rozprzestrzeniły się na całym świecie, a liczba przypadków stale rośnie, co wynika z kilku czynników:27
- Zwiększonej populacji kleszczy i rezerwuarów zwierzęcych
- Rozwoju obszarów mieszkalnych na terenach o wysokiej populacji kleszczy
- Lepszych metod diagnostycznych i większej świadomości tych chorób wśród lekarzy
W USA anaplazmoza przewyższa liczbowo przypadki ehrlichiozy monocytarnej.14 Obie choroby są chorobami podlegającymi obowiązkowi zgłaszania.2829
Ehrlichioza i anaplazmoza stanowią poważny problem kliniczny ze względu na potencjalnie ciężki przebieg, szczególnie u pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka. Śmiertelność w nieleczonej ehrlichiozie monocytarnej wynosi około 3%, a w anaplazmozie poniżej 1%.3031
Choroby pokrewne i infekcje mieszane
Ehrlichioza i anaplazmoza należą do szerszej grupy chorób odkleszczowych, które często współwystępują ze względu na wspólne wektory i rezerwuary.32 Szczególnie istotne jest możliwe współwystępowanie z innymi patogenami przenoszonymi przez kleszcze, takimi jak:3334
- Borrelia burgdorferi (czynnik etiologiczny boreliozy z Lyme) – przenoszony przez ten sam gatunek kleszcza co A. phagocytophilum (Ixodes scapularis)
- Babesia microti (powodująca babeszjozę) – również przenoszona przez Ixodes scapularis
Współinfekcje dwoma lub więcej patogenami odkleszczowymi są powszechne i mogą prowadzić do cięższego przebiegu choroby. Psy zakażone równocześnie boreliozą i anaplazmozą mają prawie dwukrotnie większe prawdopodobieństwo rozwoju choroby klinicznej niż psy zakażone tylko jednym patogenem.35
W rzadkich przypadkach diagnostyka jest utrudniona ze względu na nakładające się objawy kliniczne różnych chorób odkleszczowych i podobny obraz laboratoryjny. Na przykład pancytopenia może być wywoływana zarówno przez HME/HGA, jak i babeszjozę, co może utrudniać ustalenie dokładnej etiologii zaburzeń hematologicznych.36
Potencjał zoonotyczny
Wiele gatunków Ehrlichia i Anaplasma ma potencjał zoonotyczny, co oznacza możliwość przenoszenia się między różnymi gatunkami zwierząt a człowiekiem:23
- A. phagocytophilum – ma znaczący potencjał zoonotyczny i może infekować ludzi, psy, koty, owce, kozy, krowy, konie, gryzonie, jelenie i inne dzikie ssaki
- E. canis – głównie patogen psów, ale opisywano rzadkie przypadki zakażeń u ludzi
- E. chaffeensis – głównie patogen ludzki, ale może również infekować inne ssaki
Ta zdolność do przekraczania barier gatunkowych zwiększa znaczenie epidemiologiczne tych patogenów i podkreśla potrzebę ścisłej współpracy między medycyną ludzką a weterynaryjną w kontekście koncepcji „Jedno zdrowie” (One Health).37
Nowe patogeny z rodzaju Ehrlichia i Anaplasma
Badania prowadzone w ostatnich latach wskazują na istnienie większej różnorodności patogenów z rodzaju Ehrlichia i Anaplasma, niż wcześniej sądzono. Odkrycia nowych gatunków i genotypów poszerzają naszą wiedzę na temat potencjalnych zagrożeń dla zdrowia ludzi i zwierząt:37
- Candidatus Anaplasma sparouinense – nowo opisany patogen wykryty u pacjenta po splenektomii w Gujanie Francuskiej, powodujący przewlekłe zakażenie wewnątrz erytrocytów
- Candidatus Anaplasma amazonensis – spokrewniony z powyższym gatunek infekujący leniwce w Brazylii
- Candidatus Ehrlichia cajennense – nowo odkryty bliski krewny ludzkiego patogenu E. ewingii, wykryty w kleszcu Cayenne, stanowiący potencjalne zagrożenie dla zdrowia ludzi w Ameryce Południowej
Te nowe patogeny posiadają czynniki wirulencji zidentyfikowane u gatunków Ehrlichia i Anaplasma patogennych dla ludzi i zwierząt domowych, co sugeruje ich potencjalną chorobotwórczość.37
Odkrycia te podkreślają, że liczba gatunków Ehrlichia i Anaplasma infekujących ludzi pozostaje kwestią otwartą, a w miarę postępu badań prawdopodobnie będą identyfikowane kolejne patogeny o znaczeniu medycznym.37
Podsumowanie etiologii ehrlichiozy i anaplazmozy
Ehrlichioza i anaplazmoza to choroby odkleszczowe wywoływane przez blisko spokrewnione bakterie wewnątrzkomórkowe z rodziny Anaplasmataceae. Główne patogeny to Ehrlichia chaffeensis (powodująca ludzką ehrlichiozę monocytarną), Ehrlichia ewingii (powodująca ehrlichiozę ewingii) oraz Anaplasma phagocytophilum (powodująca ludzką anaplazmozę granulocytarną).171
Bakterie te są przenoszone przez różne gatunki kleszczy – E. chaffeensis głównie przez kleszcza samotnego (Amblyomma americanum), a A. phagocytophilum przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Po zakażeniu patogeny te infekują specyficzne komórki układu odpornościowego – E. chaffeensis monocyty, a A. phagocytophilum granulocyty neutrofilowe.72
Wzrastająca liczba przypadków, odkrycia nowych gatunków patogennych oraz możliwość współinfekcji z innymi chorobami odkleszczowymi stanowią istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne. Wczesne rozpoznanie i leczenie mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania poważnym powikłaniom tych potencjalnie niebezpiecznych chorób.2725
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.