Amyloidoza
Leczenie
Amyloidoza to grupa chorób charakteryzujących się odkładaniem patologicznych białek amyloidowych w tkankach, zróżnicowanych pod względem etiologii i leczenia. W amyloidozie AL, najczęstszej postaci systemowej, leczenie pierwszej linii opiera się na schemacie Dara-CyBorD (daratumumab, cyklofosfamid, bortezomib, deksametazon), zatwierdzonym przez FDA w 2021 roku, który znacząco poprawia wskaźniki remisji hematologicznej i funkcji narządów (59% pacjentów bez oznak choroby po 20 miesiącach). Alternatywne schematy obejmują VCd, BMdex oraz bortezomib z deksametazonem. W wybranych przypadkach stosuje się wysokodawkową chemioterapię z autologicznym przeszczepem komórek macierzystych (ASCT), z kryteriami kwalifikacji: wiek <70 lat, ECOG ≤2, brak istotnej dysfunkcji narządów. Badania nad nowymi terapiami, takimi jak przeciwciała monoklonalne (CAEL-101, birtamimab) oraz inhibitory BCL-2 (venetoclax) i BCMA, są w toku i mogą zrewolucjonizować leczenie amyloidozy AL.
- Wprowadzenie do leczenia amyloidozy
- Leczenie amyloidozy AL
- Schematy chemioterapii i leczenie celowane
- Przeszczep komórek macierzystych
- Nowe kierunki w leczeniu amyloidozy AL
- Leczenie amyloidozy ATTR
- Leczenie amyloidozy AA
- Leczenie wspomagające i objawowe
- Leczenie zajęcia serca
- Leczenie zajęcia nerek
- Leczenie zajęcia układu nerwowego i przewodu pokarmowego
- Modyfikacje stylu życia i terapie uzupełniające
- Badania kliniczne i nowe terapie
- Podejście wielodyscyplinarne w leczeniu amyloidozy
- Postępy w leczeniu amyloidozy
Wprowadzenie do leczenia amyloidozy
Amyloidoza (amyloidoza) to rzadka choroba, charakteryzująca się odkładaniem nieprawidłowych białek zwanych amyloidem w tkankach i narządach organizmu. Leczenie amyloidozy jest złożone i musi być dostosowane indywidualnie, dlatego ważne jest, aby pacjenci byli prowadzeni w specjalistycznych ośrodkach z doświadczeniem w leczeniu tej choroby1. Aktualnie nie istnieje lekarstwo całkowicie eliminujące amyloidozę, jednak dostępne są metody leczenia, które mogą spowolnić postęp choroby, złagodzić objawy i poprawić jakość życia pacjentów23.
Głównym celem terapii jest zatrzymanie lub spowolnienie produkcji białek amyloidowych oraz łagodzenie objawów wynikających z zajęcia narządów4. Podejście do leczenia amyloidozy zależy przede wszystkim od jej typu (AL, ATTR, AA), stopnia zaawansowania choroby, narządów objętych procesem chorobowym oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta5.
Leczenie amyloidozy AL
Amyloidoza AL (amyloidoza łańcuchów lekkich), znana również jako amyloidoza pierwotna, jest najczęstszym typem amyloidozy systemowej. Leczenie tej postaci choroby koncentruje się na zwalczaniu nieprawidłowych komórek plazmatycznych produkujących białka amyloidowe6.
Schematy chemioterapii i leczenie celowane
Obecnie preferowanym schematem leczenia pierwszej linii w amyloidozie AL jest kombinacja daratumumabu, cyklofosfamidu, bortezomibu i deksametazonu (Dara-CyBorD)78. Ten schemat leczenia został zatwierdzony przez FDA w 2021 roku i stanowi pierwszy specyficzny lek przeznaczony do leczenia nowo zdiagnozowanej amyloidozy AL9. Badania kliniczne wykazały, że pacjenci leczeni schematem Dara-CyBorD mają pięciokrotnie większą szansę na zatrzymanie postępu choroby, a 59% pacjentów nie wykazywało oznak amyloidozy AL po 20 miesiącach leczenia10.
W przypadku braku dostępu do daratumumabu alternatywne schematy pierwszej linii obejmują11:
- VCd (bortezomib, cyklofosfamid, deksametazon)12
- BMdex (bortezomib, melfalan, deksametazon)13
- Bortezomib z deksametazonem14
Do innych leków stosowanych w leczeniu amyloidozy AL należą1516:
- Melfalan – chemioterapeutyk stosowany w wysokich dawkach jako część przeszczepu komórek macierzystych
- Bortezomib – lek z grupy inhibitorów proteasomu, skuteczny w leczeniu pacjentów z amyloidozą AL
- Talidomid – początkowo stosowany jako lek nasenny, okazał się skuteczny w leczeniu szpiczaka mnogiego i amyloidozy AL
- Lenalidomid – nowsza wersja talidomidu o mniejszej liczbie działań niepożądanych
- Rytuksymab – przydatny dla pacjentów z chłoniakiem, makroglobulinemią Waldenströma i amyloidozą AL
- Cyklofosfamid – kolejny lek chemioterapeutyczny, który może zwalczać komórki powodujące amyloidozę AL
Przeszczep komórek macierzystych
Wysokodawkowa chemioterapia z następczym autologicznym przeszczepem komórek macierzystych (ASCT) jest skuteczną strategią leczenia dla wybranych pacjentów z amyloidozą AL17. Ta metoda zapewnia największą szansę na długotrwałą remisję, jednak aby kwalifikować się do ASCT jako terapii pierwszej linii, pacjenci muszą spełnić określone kryteria: wiek poniżej 70 lat, dobry stan ogólny (stan sprawności ECOG ≤2) i brak znaczącej dysfunkcji narządów18.
Procedura ASCT obejmuje pobranie własnych komórek macierzystych pacjenta z krwi, a następnie podanie wysokiej dawki melfalanu. Po 2-3 dniach od zakończenia chemioterapii, komórki macierzyste są zwracane do organizmu pacjenta drogą dożylną19. Chociaż ta terapia może opóźnić postęp choroby i w niektórych przypadkach poprawić objawy poprzez usunięcie nieprawidłowych białek z narządów, nie jest to pełne wyleczenie20.
Badania wykazały, że stosowanie bortezomibu jako leczenia indukcyjnego przed ASCT poprawia remisję hematologiczną i całkowite przeżycie pacjentów21.
Nowe kierunki w leczeniu amyloidozy AL
Obecnie prowadzone są badania nad nowymi lekami, które mogą bezpośrednio atakować złogi amyloidowe. Przeciwciała monoklonalne, takie jak CAEL-101, birtamimab i AT-03, są badane pod kątem ich zdolności do usuwania włókien amyloidowych z zajętych narządów2223. Te leki mają potencjał do odwrócenia istniejących złogów amyloidu, co mogłoby rewolucjonizować leczenie amyloidozy AL24.
Inne obiecujące terapie obejmują inhibitor BCL-2 venetoclax dla pacjentów z amyloidozą AL z translokacją t(11;14)25 oraz terapie skierowane przeciwko BCMA (antygen dojrzewania komórek B)26.
Leczenie amyloidozy ATTR
Amyloidoza ATTR (amyloidoza transtyretynowa) jest spowodowana odkładaniem się białka transtyretyny (TTR) w tkankach. Wyróżnia się dwie główne postacie: dziedziczną (ATTRv) i nabytą związaną z wiekiem (ATTRwt). Leczenie amyloidozy ATTR koncentruje się na stabilizacji białka TTR lub zmniejszeniu jego produkcji27.
Stabilizatory TTR
Tafamidis (Vyndamax, Vyndaqel) jest pierwszym lekiem zatwierdzonym przez FDA do leczenia kardiomiopatii w przebiegu amyloidozy ATTR28. Lek ten działa poprzez stabilizację tetramerów TTR, zapobiegając ich rozpadowi na monomery amyloidogenne29. W badaniu ATTR-ACT tafamidis znacząco zmniejszył śmiertelność i częstość hospitalizacji związanych z niewydolnością serca u pacjentów z amyloidozą sercową ATTR30.
Innym stabilizatorem TTR jest diflunisal, niesteroidowy lek przeciwzapalny, który może spowalniać postęp amyloidozy ATTR. Wykazano, że poprawia wyniki jakości życia i zmniejsza progresję uszkodzenia neurologicznego w porównaniu z placebo31. Jednakże lek ten nie jest tolerowany przez wielu pacjentów32.
Acoramidis (AG10/ALXN2060) jest nowym stabilizatorem TTR badanym w leczeniu amyloidozy ATTR, który wykazuje wysoką skuteczność w postaci dziedzicznej z polineuropatią, spowalniając postęp choroby33.
Leczenie wyciszające gen TTR
Patisiran (Onpattro) i inotersen (Tegsedi) to leki zatwierdzone przez FDA do leczenia polineuropatii w przebiegu dziedzicznej amyloidozy ATTR34. Leki te działają poprzez wyciszanie ekspresji genu TTR w komórkach wątroby, co prowadzi do zmniejszenia produkcji białka TTR35.
Patisiran wykorzystuje mechanizm interferencji RNA (RNAi), w którym małe interferujące RNA (siRNA) wiążą się z mRNA TTR i zapobiegają produkcji białka TTR. W badaniu klinicznym APOLLO pacjenci przyjmujący patisiran wykazali znaczną poprawę w skali upośledzenia neuropatii i jakości życia po 18 miesiącach w porównaniu z placebo36.
Inotersen jest antysensownym oligonukleotydem, który, podobnie jak patisiran, powoduje degradację mRNA TTR. W przeciwieństwie do patisiranu, inotersen podawany jest jako cotygodniowa iniekcja podskórna, którą pacjent lub opiekun może podawać samodzielnie37.
Vutrisiran został zatwierdzony przez FDA w czerwcu 2022 roku do leczenia polineuropatii w dziedzicznej amyloidozie ATTR u dorosłych38. Najnowsze badanie HELIOS B wykazało, że pacjenci leczeni vutrisiranem mieli większe szanse na przeżycie, lepszą jakość życia i mniejsze prawdopodobieństwo hospitalizacji z powodów związanych z sercem39.
Transplantacja narządów w ATTR
Historycznie transplantacja wątroby była standardem leczenia dziedzicznej amyloidozy ATTR, ponieważ wątroba produkuje 95% TTR mierzonego w surowicy40. Nowa wątroba produkuje tylko normalne TTR, zatrzymując produkcję zmutowanego białka41. Jednakże w ostatnich latach, wraz z wprowadzeniem farmakologicznych terapii modyfikujących przebieg choroby, liczba przeszczepów wątroby z powodu dziedzicznej amyloidozy ATTR znacznie spadła42.
W przypadku zaawansowanej kardiomiopatii amyloidowej może być konieczny przeszczep serca. U pacjentów z dziedziczną amyloidozą ATTR z neuropatią, historycznie wykonywano jednoczesny przeszczep serca i wątroby w celu zapobiegania progresji wyniszczającej neuropatii, ale obecnie jest to zastępowane przez dostępność terapii wyciszających gen, takich jak patisiran lub inotersen43.
Leczenie amyloidozy AA
Amyloidoza AA (amyloidoza wtórna) rozwija się w przebiegu przewlekłych chorób zapalnych. Głównym celem leczenia tej postaci amyloidozy jest kontrola choroby podstawowej44.
Efektywne leczenie choroby podstawowej, takiej jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroby zapalne jelit czy przewlekłe infekcje, może prowadzić do zmniejszenia poziomów białka SAA (surowiczego amyloidu A), co z czasem może spowodować regresję istniejących złogów amyloidu i poprawę funkcji narządów45.
W leczeniu amyloidozy AA stosuje się silne leki przeciwzapalne, takie jak steroidy46. Ponadto biologiczne leki modyfikujące przebieg choroby są często przepisywane do leczenia chorób podstawowych, które mogą powodować amyloidozę AA. Jednym z przykładów jest tocilizumab (Actemra)47.
Inhibitory czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-alfa), takie jak infliksymab i etanercept, są stosowane średnio przez 20 miesięcy u osób z zapaleniem spowodowanym amyloidozą AA. Jeśli inhibitory TNF-alfa nie są skuteczne, można rozważyć inhibitory interleukiny-1 (np. anakinra, kanakinumab, rilonacept) i inhibitory interleukiny-6 (np. tocilizumab)48.
Leczenie wspomagające i objawowe
Oprócz leczenia przyczynowego, ważną rolę odgrywa leczenie wspomagające, mające na celu łagodzenie objawów i poprawę funkcji zajętych narządów49.
Leczenie zajęcia serca
Zajęcie serca w przebiegu amyloidozy może prowadzić do niewydolności serca i zaburzeń rytmu. Leczenie obejmuje50:
- Diuretyki pętlowe – podstawa leczenia niewydolności serca w amyloidozie
- Leki przeciwzakrzepowe – w celu zmniejszenia ryzyka zakrzepów
- Leki kontrolujące rytm serca
Należy zauważyć, że tradycyjne terapie ratujące życie w niewydolności serca ze zmniejszoną frakcją wyrzutową (inhibitory konwertazy angiotensyny/antagoniści receptora angiotensyny/inhibitory neprilizyny receptora angiotensyny, beta-blokery i antagoniści receptora mineralokortykoidowego) mogą być słabo tolerowane przez pacjentów z kardiomiopatią amyloidową, często powodując hipotonię51.
W wybranych przypadkach zaawansowanej kardiomiopatii amyloidowej można rozważyć przeszczep serca52.
Leczenie zajęcia nerek
Zajęcie nerek może prowadzić do zespołu nerczycowego lub niewydolności nerek. Leczenie obejmuje53:
- Leczenie zespołu nerczycowego – terapia wspomagająca i diuretyki
- Dializoterapia – w przypadku niewydolności nerek
- Transplantacja nerki – w przypadku krańcowej niewydolności nerek
Leczenie zajęcia układu nerwowego i przewodu pokarmowego
Zajęcie układu nerwowego może prowadzić do neuropatii obwodowej, a zajęcie przewodu pokarmowego może powodować zaburzenia trawienia, biegunkę i wyniszczenie. Leczenie jest przede wszystkim objawowe54.
W przypadku trudności z połykaniem zaleca się unikanie mięsa (które może być trudne do przełknięcia) i terapię w celu zmniejszenia ryzyka zadławienia55. Dla pacjentów z zaparciami lekarz może przepisać różne rodzaje środków przeczyszczających, które albo zmniejszają usuwanie wody z kału w jelicie, czyniąc go bardziej miękkim, albo zwiększają jego objętość, albo stymulują ruchy jelita56.
Modyfikacje stylu życia i terapie uzupełniające
Oprócz konwencjonalnego leczenia, pacjenci z amyloidozą mogą odnieść korzyść z modyfikacji stylu życia i terapii uzupełniających57:
- Dieta niskosodowa – może pomóc w przypadku obrzęków spowodowanych zatrzymaniem płynów w organizmie i chronić serce i nerki przed dalszymi uszkodzeniami58
- Ograniczenie podaży płynów – lekarz może zalecić ograniczenie spożycia płynów (prawdopodobnie około lub mniej niż 1,5 litra) i utrzymanie minimalnego spożycia soli59
- Terapia snu – dla pacjentów z bezsennością i zmęczeniem w ciągu dnia60
- Akupunktura – badania wykazały, że akupunktura może być korzystna w łagodzeniu objawów amyloidozy61
Badania kliniczne i nowe terapie
Badania kliniczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju nowych terapii dla pacjentów z amyloidozą62. Uczestnictwo w badaniu klinicznym może być doskonałym sposobem dla pacjentów na dostęp do nowych metod leczenia, zanim staną się one powszechnie dostępne63.
Przykłady obiecujących badań klinicznych obejmują64:
- Badanie AKCEA-TTR-LRx dla pacjentów z dziedziczną lub nabytą kardiomiopatią amyloidową transtyretynową
- Badanie MAGNITUDE oceniające skuteczność i bezpieczeństwo NTLA-2001, eksperymentalnej terapii edycji genomu opartej na CRISPR/Cas9, u pacjentów z kardiomiopatią amyloidową transtyretynową
Ponadto prowadzone są badania nad środkami usuwającymi amyloid, takimi jak CAEL-101, oraz badania nad korzyściami z dodania przeciwciała monoklonalnego daratumumabu do standardowego leczenia chemioterapią65.
Podejście wielodyscyplinarne w leczeniu amyloidozy
Ze względu na złożoność amyloidozy i jej wpływ na wiele układów organizmu, podejście wielodyscyplinarne jest kluczowe dla optymalnego leczenia66. Zespół wielodyscyplinarny może obejmować:
- Hematologów i onkologów – do zarządzania terapią skierowaną na nieprawidłowe komórki plazmatyczne
- Kardiologów – do leczenia zajęcia serca
- Nefrologów – do leczenia zajęcia nerek
- Neurologów – do leczenia neuropatii
- Specjalistów transplantologii – do oceny możliwości przeszczepu narządów
Takie podejście zapewnia kompleksową opiekę i indywidualne dopasowanie strategii leczenia do potrzeb każdego pacjenta67.
Postępy w leczeniu amyloidozy
Leczenie amyloidozy przeszło znaczące zmiany w ostatnich latach68. Mimo że nadal nie istnieje lekarstwo na amyloidozę, dostępne są obiecujące terapie, które mogą spowolnić postęp choroby, złagodzić objawy i poprawić jakość życia pacjentów.
Dla amyloidozy AL standardem leczenia stał się schemat Dara-CyBorD, który wykazuje wysokie wskaźniki odpowiedzi i poprawę funkcji narządów. Dla amyloidozy ATTR, tafamidis oraz leki wyciszające gen TTR oferują nowe możliwości leczenia, które mogą znacząco zmienić przebieg choroby.
W przypadku amyloidozy AA, skuteczne leczenie choroby podstawowej pozostaje kluczowe, a nowe leki biologiczne oferują dodatkowe możliwości terapeutyczne.
Postęp w diagnostyce i leczeniu amyloidozy był znaczący w ciągu ostatniej dekady. Wczesne rozpoznanie umożliwiło skuteczne leczenie, pozwalając pacjentom prowadzić aktywne życie. Trwające badania kliniczne nad nowymi terapiami dają nadzieję na usuwanie amyloidu z serca i innych zajętych narządów69.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.