Działania niepożądane
Winkrystyna

Działania niepożądane winkrystyny

Winkrystyna jest cytostatykiem z grupy alkaloidów barwinka, który powoduje szereg działań niepożądanych, które są zazwyczaj odwracalne i zależne od dawki. Najistotniejsze toksyczne działania winkrystyny dotyczą ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Do najczęściej występujących działań niepożądanych należą neurotoksyczność i łysienie, natomiast najbardziej dotkliwe mają pochodzenie nerwowo-mięśniowe. Warto zaznaczyć, że działania niepożądane mogą być bardziej wyraźne u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby z powodu zmniejszonego metabolizmu i opóźnionego wydalania z żółcią.¹

Neurotoksyczność jako najpoważniejsze działanie niepożądane

Toksyczność neurologiczna stanowi najbardziej poważne działanie niepożądane winkrystyny. Stopień nasilenia neurotoksyczności zależy od dawki leku oraz wieku pacjenta. Warto podkreślić, że neurotoksyczne działanie winkrystyny może prowadzić również do zaparć i niedrożności jelit.²

Najczęściej występującym neurotoksycznym działaniem niepożądanym jest neuropatia obwodowa (postać mieszana ruchowo-czuciowa), która pojawia się u prawie wszystkich pacjentów. Nerwowo-mięśniowe działania niepożądane zazwyczaj pojawiają się w określonej kolejności:

• Początkowo występują zaburzenia czuciowe i parestezje
• W dalszym toku leczenia pojawiają się nerwobóle (m.in. żuchwy i jąder)
• Następnie rozwijają się zaburzenia motoryczne

³

U pacjentów kontynuujących leczenie winkrystyną opisywano zniesienie odruchów głębokich, zespół opadającej stopy, słabość mięśni, ataksję i porażenia. Winkrystyna może również wpływać na nerwy czaszkowe, prowadząc do niedowładu i/lub porażenia poszczególnych mięśni kontrolowanych przez nerwy czaszkowe, bez jednoczesnego osłabienia innych mięśni.⁴

U niektórych pacjentów otrzymujących siarczan winkrystyny mogą wystąpić drgawki, często w połączeniu z nadciśnieniem. W przypadku dzieci odnotowano kilka przypadków drgawek, po których wystąpiła śpiączka. Winkrystyna wywołuje również toksyczność autonomicznego oraz ośrodkowego układu nerwowego, choć rzadziej niż neuropatię obwodową. Działania na OUN obejmują m.in. zaburzenia świadomości oraz zmiany psychiczne, takie jak depresja, pobudzenie, bezsenność, splątanie, psychozy i halucynacje.⁵

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Winkrystyna często powoduje nudności, wymioty, zaparcia i ból brzucha. Zaparcia mogą mieć charakter obstrukcji w górnym odcinku jelit, podczas gdy odbytnica pozostaje pusta. Często występują bóle brzucha o charakterze kolkowym.⁶

Niezbyt często obserwuje się osłabienie apetytu, utratę masy ciała, anoreksję, biegunkę oraz niedrożność porażenną jelit. Ta ostatnia może wystąpić szczególnie u małych dzieci.⁷

Do rzadkich zaburzeń żołądkowo-jelitowych należą zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, martwica i/lub perforacja jelit. Bardzo rzadko może wystąpić zapalenie trzustki.⁸

Zaburzenia hematologiczne

Terapia winkrystyną może prowadzić do zaburzeń hematologicznych, takich jak:

• Przemijająca trombocytoza (często)
• Ciężkie zahamowanie czynności szpiku kostnego
• Anemia
• Leukopenia
• Trombocytopenia

⁹

Zaburzenia skórne

Bardzo często występującym działaniem niepożądanym jest łysienie, które jest odwracalne po odstawieniu winkrystyny.¹⁰

Zaburzenia układu immunologicznego

Często po podaniu winkrystyny (podobnie jak innych alkaloidów barwinka) obserwuje się nagłe wystąpienie duszności i skurczu oskrzeli, które mogą mieć przebieg ciężki i zagrażający życiu. Objawy te są szczególnie częste w przypadku jednoczesnego stosowania mitomycyny. Reakcja może wystąpić w ciągu kilku minut lub godzin po podaniu alkaloidu barwinka lub do dwóch tygodni po podaniu dawki mitomycyny.¹¹

Rzadko występują reakcje alergiczne, takie jak anafilaksja, wysypka i obrzęk, potencjalnie związane z leczeniem winkrystyną. Reakcje te były obserwowane u pacjentów leczonych chemioterapią wielolekową z udziałem winkrystyny.¹²

Zaburzenia nerkowe i dróg moczowych

Niezbyt często obserwuje się poliurię, dyzurię, zatrzymanie moczu w wyniku atonii pęcherza moczowego, hiperurykemię oraz nefropatię moczanową. U pacjentów w podeszłym wieku przyjmowanie leków powodujących zatrzymanie moczu należy przerwać w krótkim okresie po rozpoczęciu podawania winkrystyny.¹³

Rzadko może wystąpić zespół SIADH (zespół nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego). Zespół ten może być związany z neurotoksycznością produktu leczniczego, prawdopodobnie wskutek bezpośredniego działania na podwzgórze. U takich pacjentów występuje hiponatremia, w połączeniu z wydalaniem sodu z moczem, bez oznak zaburzeń ze strony nerek lub nadnerczy, niedociśnienia, odwodnienia, azotemii czy obrzęku. Hiponatremię i utratę sodu poprzez nerki można skorygować poprzez ograniczenie płynów.¹⁴

Bardzo rzadko odnotowuje się nietrzymanie moczu.¹⁵

Zaburzenia układu rozrodczego

Winkrystyna może prowadzić do nieodwracalnej bezpłodności, która występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet. Często obserwuje się azoospermię u mężczyzn leczonych złożoną chemioterapią z udziałem winkrystyny i prednizonu z cyklofosfamidem lub mechloretaminą i prokarbazyną. Niezbyt często u kobiet może wystąpić brak menstruacji.¹⁶

Nowotwory wtórne

U pacjentów leczonych winkrystyną w skojarzeniu z innymi cytostatykami o znanym działaniu rakotwórczym, dochodziło do rozwoju wtórnych nowotworów złośliwych.¹⁷

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Niezbyt często występują choroba wieńcowa i zawał mięśnia sercowego. Choroby naczyń wieńcowych i zawał mięśnia sercowego występowały u pacjentów leczonych chemioterapią z udziałem winkrystyny, którzy wcześniej poddawani byli radioterapii śródpiersiowej. Rzadko obserwuje się nadciśnienie tętnicze i niedociśnienie tętnicze.¹⁸

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Rzadko, szczególnie u dzieci, może wystąpić choroba zarostowa żył wątrobowych.¹⁹

Reakcje w miejscu podania

Często obserwuje się podrażnienie w miejscu wstrzyknięcia. Niezbyt często mogą wystąpić gorączka, zapalenie żył, ból, zapalenie tkanki łącznej i martwica. Objawy te mogą wystąpić po podrażnieniu ściany naczynia lub wynaczynieniu w trakcie podawania produktu leczniczego.²⁰

Inne działania niepożądane

Rzadko zgłaszane są bóle głowy. Niezbyt często występuje głuchota. Z częstością nieznana może wystąpić leukoencefalopatia.²¹

Tabela działań niepożądanych winkrystyny

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Stosowanie winkrystyny wiąże się z szeregiem poważnych zagrożeń, które wymagają szczególnej uwagi medycznej:

Zagrożenia neurologiczne

Neurotoksyczność winkrystyny stanowi najpoważniejsze zagrożenie związane z jej stosowaniem. Neuropatia obwodowa może znacząco obniżyć jakość życia pacjentów i prowadzić do trwałego upośledzenia funkcji ruchowych. W skrajnych przypadkach może dojść do całkowitego unieruchomienia pacjenta. Szczególnie niebezpieczne są drgawki, które u dzieci mogą prowadzić do śpiączki i stanowić bezpośrednie zagrożenie życia.²²

Zagrożenia żołądkowo-jelitowe

Niedrożność porażenna jelit stanowi poważne powikłanie, szczególnie u małych dzieci. Martwica i perforacja jelit są stanami zagrażającymi życiu, wymagającymi natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Zapalenie trzustki może również stanowić bezpośrednie zagrożenie życia pacjenta.²³

Zagrożenia immunologiczne

Nagłe wystąpienie duszności i skurczu oskrzeli może mieć przebieg ciężki i zagrażający życiu, szczególnie przy jednoczesnym stosowaniu mitomycyny. Reakcje anafilaktyczne również stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.²⁴

Zagrożenia hematologiczne

Ciężkie zahamowanie czynności szpiku kostnego prowadzi do zwiększonego ryzyka infekcji, które mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjentów poddawanych chemioterapii. Trombocytopenia zwiększa ryzyko krwawień, które w określonych lokalizacjach (np. krwawienie do OUN) może być śmiertelne.²⁵

Zagrożenia sercowo-naczyniowe

Choroba wieńcowa i zawał mięśnia sercowego stanowią poważne zagrożenie dla życia pacjenta, szczególnie u osób poddawanych wcześniej radioterapii śródpiersiowej.²⁶

Ze względu na szeroki zakres i potencjalną ciężkość działań niepożądanych, stosowanie winkrystyny wymaga ścisłego monitorowania stanu pacjenta oraz wczesnego rozpoznawania i leczenia objawów toksyczności. W niektórych przypadkach konieczne może być zmniejszenie dawki lub całkowite przerwanie leczenia.