Działania niepożądane
Tramadol

Wprowadzenie do tematyki działań niepożądanych

Tramadol jest syntetycznym opioidem o działaniu ośrodkowym stosowanym w leczeniu bólu o nasileniu umiarkowanym do silnego. Ze względu na swój mechanizm działania, obejmujący wiązanie z receptorami opioidowymi μ oraz hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny, tramadol może wywoływać szereg działań niepożądanych, które należy uwzględnić podczas terapii. Znajomość profilu bezpieczeństwa substancji jest kluczowa dla odpowiedniego prowadzenia pacjentów oraz minimalizacji ryzyka wystąpienia potencjalnie poważnych powikłań.¹²

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęstszymi działaniami niepożądanymi obserwowanymi podczas stosowania tramadolu są nudności i zawroty głowy, które występują u więcej niż 10% pacjentów. Objawy te są charakterystyczne dla grupy opioidowych leków przeciwbólowych i często towarzyszą rozpoczęciu terapii lub zwiększeniu dawki leku.³⁴

Inne często występujące działania niepożądane (≥1/100 do <1/10) obejmują:

• Bóle głowy i senność⁵
• Zaparcia i suchość w jamie ustnej⁶
• Nadmierne pocenie się⁷
• Zmęczenie⁸

Układowe działania niepożądane

Zaburzenia układu nerwowego

Ze względu na swój mechanizm działania tramadol często wywołuje działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Najpoważniejszymi konsekwencjami są drgawki padaczkowe, które występują rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), głównie po zastosowaniu wysokich dawek tramadolu bądź po równoczesnym podawaniu produktów obniżających próg drgawkowy.⁹

Inne działania niepożądane ze strony układu nerwowego obejmują:

• Bardzo często: zawroty głowy¹⁰
• Często: bóle głowy, senność¹¹
• Rzadko: parestezje, drżenie, zaburzenia koordynacji, omdlenia, zaburzenia mowy¹²
• Bardzo rzadko: zawroty głowy (uczucie wirowania)¹³
• Częstość nieznana: zespół serotoninowy – poważne potencjalnie zagrażające życiu powikłanie charakteryzujące się nadmierną aktywnością serotoninergiczną¹⁴

Zaburzenia psychiczne

Tramadol może powodować różnorodne zaburzenia psychiczne, które są zależne od osobowości pacjenta i czasu trwania leczenia. Najpoważniejszym działaniem niepożądanym jest możliwość rozwoju uzależnienia, nawet przy stosowaniu dawek terapeutycznych.¹⁵

Do zaburzeń psychicznych występujących po stosowaniu tramadolu należą:

• Zmiany nastroju (głównie podwyższenie nastroju, sporadycznie dysforia)¹⁶
• Zmiany aktywności (zwykle ograniczenie, sporadycznie zwiększenie)¹⁷
• Zmiany funkcji poznawczych i sensorycznych (podejmowanie decyzji, zaburzenia percepcji)¹⁸
• Halucynacje, splątanie, zaburzenia snu i koszmary senne¹⁹

Po odstawieniu produktu mogą wystąpić objawy z odstawienia, podobne do objawów związanych z odstawieniem opioidów, takie jak: pobudzenie, lęk, nerwowość, bezsenność, hiperkineza, drżenia mięśniowe oraz zaburzenia żołądka i jelit.²⁰

Zaburzenia serca i naczyń

Tramadol może mieć wpływ na układ sercowo-naczyniowy, co jest szczególnie istotne u pacjentów z chorobami współistniejącymi. Działania niepożądane z tego zakresu obejmują:

• Niezbyt często: zaburzenia rytmu serca, tachykardia, hipotonia ortostatyczna, zapaść krążeniowa – występują szczególnie po wysiłku fizycznym lub po podaniu dożylnym²¹²²
• Rzadko: bradykardia²³
• Rzadko: podwyższenie ciśnienia krwi²⁴
• Bardzo rzadko: nagłe zaczerwienienie (zwłaszcza twarzy)²⁵

Zaburzenia układu oddechowego

Jako lek opioidowy, tramadol może wpływać na układ oddechowy, powodując depresję oddechową, szczególnie przy przedawkowaniu lub w skojarzeniu z innymi lekami działającymi hamująco na ośrodkowy układ nerwowy.²⁶

Inne zaburzenia układu oddechowego obejmują:

• Przypadki zaostrzenia astmy, choć nie ustalono związku przyczynowego ze stosowaniem tramadolu²⁷
• Czkawka (częstość nieznana)²⁸

Zaburzenia żołądka i jelit

Tramadol często wywołuje działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, które mogą istotnie wpływać na komfort i współpracę pacjenta podczas leczenia:

• Bardzo często: nudności, wymioty²⁹
• Często: zaparcia, suchość w ustach³⁰
• Niezbyt często: odruchy wymiotne, dolegliwości żołądkowo-jelitowe (uczucie ucisku w okolicy żołądka, uczucie pełności)³¹

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Reakcje skórne występują stosunkowo często podczas terapii tramadolem:

• Często: potliwość³²
• Niezbyt często: reakcje skórne (np. świąd, wysypka, pokrzywka)³³

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Obserwowano następujące zaburzenia metaboliczne:

• Rzadko: zmiany apetytu³⁴
• Częstość nieznana: hipoglikemia – niski poziom glukozy we krwi³⁵

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

W pojedynczych przypadkach odnotowano zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych podczas leczenia tramadolem. Może to świadczyć o potencjalnym wpływie na funkcję wątroby.³⁶

Zaburzenia układu immunologicznego

Reakcje alergiczne występują rzadko, ale mogą mieć poważny przebieg:

• Rzadko: reakcje alergiczne (np. duszność, skurcz oskrzeli, świszczący oddech, obrzęk naczynioruchowy) i anafilaktyczne³⁷

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Tramadol może powodować osłabienie mięśni:

• Rzadko: osłabienie ruchowe³⁸

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Tramadol może wpływać na funkcję pęcherza moczowego i wydalanie moczu:

• Rzadko: zaburzenia mikcji (zaburzenia w oddawaniu moczu, zatrzymanie moczu)³⁹

Działania niepożądane kombinacji tramadolu z paracetamolem

W przypadku stosowania preparatów złożonych zawierających tramadol i paracetamol, profil działań niepożądanych obejmuje zarówno efekty typowe dla tramadolu, jak i paracetamolu. Wśród najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych podczas badań klinicznych nad skojarzeniem paracetamolu i tramadolu były: nudności, zawroty głowy oraz senność, obserwowane u ponad 10% pacjentów.⁴⁰

Dodatkowo obserwowano następujące zaburzenia:

• Zaburzenia psychiczne: stan splątania, zmiany nastroju, depresja, lęk, nerwowość, euforia⁴¹
• Zaburzenia układu nerwowego: mimowolne skurcze mięśni, parestezje, amnezja, ataksja, drgawki⁴²
• Zaburzenia oka: niewyraźne widzenie, zwężenie źrenic, rozszerzenie źrenic⁴³
• Zaburzenia serca: palpitacje, tachykardia, arytmia⁴⁴
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: nadmierne pocenie się, świąd, odczyny skórne⁴⁵

Tabela działań niepożądanych tramadolu

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Ryzyko uzależnienia

Długotrwałe stosowanie tramadolu może prowadzić do rozwoju uzależnienia, nawet przy stosowaniu dawek terapeutycznych. Ryzyko uzależnienia od tramadolu może się różnić w zależności od indywidualnych czynników ryzyka u pacjenta, dawki i czasu trwania leczenia opioidami.⁴⁶

Po nagłym odstawieniu tramadolu mogą wystąpić objawy podobne do obserwowanych po odstawieniu opioidów, takie jak:

• Pobudzenie
• Lęk
• Nerwowość
• Bezsenność
• Hiperkineza
• Drżenia mięśniowe
• Zaburzenia żołądka i jelit⁴⁷

Do innych, bardzo rzadko opisywanych objawów odstawiennych należą: napady paniki, silny niepokój, omamy, parestezje, szumy uszne i nietypowe zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego (np. stan splątania, urojenia, depersonalizacja, derealizacja, paranoja).⁴⁸

Zespół serotoninowy

Zespół serotoninowy jest potencjalnie zagrażającym życiu stanem związanym z nadmierną aktywnością serotoninergiczną w ośrodkowym układzie nerwowym. Może wystąpić podczas stosowania tramadolu, szczególnie w skojarzeniu z innymi lekami serotoninergicznymi. Charakteryzuje się triada objawów: zaburzenia psychiczne (pobudzenie, splątanie), zaburzenia autonomicznego układu nerwowego (tachykardia, wahania ciśnienia tętniczego, hipertermia) oraz zaburzenia nerwowo-mięśniowe (hiperrefleksja, mioklonie, sztywność mięśniowa, drżenie).⁴⁹

Drgawki

Tramadol może obniżać próg drgawkowy i powodować drgawki, szczególnie u pacjentów z predyspozycją. Ryzyko drgawek wzrasta przy stosowaniu wysokich dawek tramadolu oraz przy jednoczesnym stosowaniu leków obniżających próg drgawkowy (np. leki przeciwdepresyjne, neuroleptyki).⁵⁰

Depresja oddechowa

Zahamowanie oddychania obserwowano po zastosowaniu znacznie przekroczonej zalecanej dawki tramadolu oraz po równoczesnym stosowaniu leków hamujących czynność ośrodkowego układu nerwowego. Jest to potencjalnie śmiertelne działanie niepożądane wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.⁵¹

Reakcje alergiczne

Rzadko mogą wystąpić reakcje alergiczne, w tym poważne reakcje anafilaktyczne zagrażające życiu. Objawy mogą obejmować duszność, skurcz oskrzeli, świszczący oddech, obrzęk naczynioruchowy.⁵²

Działania niepożądane szczególnie niebezpieczne w określonych grupach pacjentów

Niektóre działania niepożądane tramadolu mogą być szczególnie niebezpieczne w określonych grupach pacjentów:

• Pacjenci z padaczką lub obniżonym progiem drgawkowym – zwiększone ryzyko wystąpienia drgawek⁵³
• Pacjenci z chorobami układu sercowo-naczyniowego – ryzyko zaburzeń krążenia, zapaści krążeniowej⁵⁴
• Pacjenci z zaburzeniami oddychania – ryzyko nasilenia depresji oddechowej⁵⁵
• Pacjenci z astmą – potencjalne ryzyko zaostrzenia objawów, choć nie ustalono jednoznacznego związku przyczynowego⁵⁶
• Pacjenci przyjmujący równocześnie leki serotoninergiczne – zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu serotoninowego⁵⁷
• Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek – możliwe kumulowanie się leku i nasilenie działań niepożądanych⁵⁸

Przedawkowanie tramadolu

Przedawkowanie tramadolu stanowi poważne ryzyko dla zdrowia i życia pacjenta. Objawy przedawkowania tramadolu mogą obejmować:

• Wymioty
• Zwężenie źrenic
• Uspokojenie
• Uogólnione drgawki padaczkowe
• Zaburzenia oddychania, a nawet zatrzymanie oddechu
• Spadek ciśnienia z niewydolnością krążenia
• Śpiączka⁵⁹

Notowano także przypadki zespołu serotoninowego w wyniku przedawkowania.⁶⁰

Leczenie przedawkowania polega na utrzymaniu czynności oddechowej i układu krążenia. W przypadku depresji oddechowej należy podać nalokson, natomiast jeśli wystąpią drgawki, należy rozważyć podanie diazepamu. Należy pamiętać, że zastosowanie naloksonu może zwiększać ryzyko powstawania drgawek.⁶¹

Hemodializa lub hemofiltracja nie są wystarczającym bądź odpowiednim sposobem leczenia ostrego przedawkowania tramadolu ze względu na zbyt wolne usuwanie tramadolu z surowicy przy zastosowaniu tych metod.⁶²