Właściwości farmakodynamiczne
Tramadol

Właściwości farmakodynamiczne tramadolu

Tramadol jest przeciwbólowym lekiem opioidowym o działaniu ośrodkowym, należącym do grupy farmakoterapeutycznej określanej kodem ATC: N02AX02. Substancja ta charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania, co wyróżnia ją spośród innych leków opioidowych.^{1 2}

Mechanizm działania na receptory opioidowe

Tramadol działa jako czysty, nieselektywny agonista receptorów opioidowych μ, δ i κ, przy czym charakteryzuje się największym powinowactwem do receptorów μ. Ta interakcja z receptorami opioidowymi stanowi kluczowy element jego działania przeciwbólowego.^{3 4}

Szczególnie interesująca jest struktura enancjomeryczna tramadolu. Substancja występuje w postaci dwóch enancjomerów, z których:

• (+)-izomer wykazuje przede wszystkim aktywność opioidową poprzez powinowactwo do receptora μ
• (-)-izomer nasila działanie przeciwbólowe (+)-izomeru, a dodatkowo wykazuje własną aktywność poprzez hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny

⁵

Działanie na układy monoaminergiczne

Poza działaniem na receptory opioidowe, tramadol wykazuje istotny wpływ na układy monoaminergiczne, co dodatkowo przyczynia się do jego efektu przeciwbólowego. Mechanizmy te obejmują:

• Hamowanie neuronalnego wychwytu zwrotnego noradrenaliny
• Nasilenie lub ułatwianie uwalniania serotoniny

Dzięki tym dodatkowym mechanizmom tramadol modyfikuje przekazywanie impulsów bólowych w układzie nerwowym.^{6 7}

Dodatkowe właściwości farmakologiczne

Oprócz głównego działania przeciwbólowego, tramadol charakteryzuje się następującymi właściwościami:

Działanie przeciwkaszlowe – tramadol wykazuje istotne działanie przeciwkaszlowe, co może być dodatkową korzyścią u pacjentów z kaszlem towarzyszącym dolegliwościom bólowym.^{8 9}

Nieistotny klinicznie wpływ na układ oddechowy – w przeciwieństwie do morfiny, tramadol stosowany w zalecanych dawkach terapeutycznych nie powoduje istotnej depresji ośrodka oddechowego. Ta cecha znacząco poprawia profil bezpieczeństwa tego leku w porównaniu z klasycznymi opioidami.^{10 11}

Minimalny wpływ na motorykę przewodu pokarmowego – tramadol w niewielkim stopniu zaburza perystaltykę przewodu pokarmowego, co zmniejsza ryzyko zaparć – powszechnego problemu przy stosowaniu opioidów.^{12 13}

Nieznaczny wpływ na układ sercowo-naczyniowy – tramadol charakteryzuje się zazwyczaj niewielkim wpływem na układ krążenia, co zwiększa bezpieczeństwo jego stosowania u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego.^{14 15}

Potencjał analgetyczny w porównaniu z morfiną

Siła działania przeciwbólowego tramadolu jest wielokrotnie mniejsza od morfiny. W dokumentach charakterystyki produktów leczniczych zawierających tramadol określa się ją na poziomie od 1/10 do 1/6 siły działania morfiny.^{16 17}

W przypadku podania dożylnego, potencjał analgetyczny tramadolu również jest określany na poziomie 1/10 do 1/6 potencjału morfiny.^{18 19}

Pozycja w drabinie analgetycznej WHO

Tramadol jako pojedynczy składnik lub w połączeniu z paracetamolem jest pozycjonowany jako lek przeciwbólowy II stopnia według drabiny analgetycznej Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Zgodnie z tym zaleceniem, powinien być stosowany pod nadzorem lekarza w leczeniu bólu o umiarkowanym i silnym natężeniu.^{20 21}

Tramadol w preparatach złożonych

Połączenie z paracetamolem

Wiele preparatów zawiera tramadol w połączeniu z paracetamolem. Paracetamol (acetaminofen) jest nieopioidowym lekiem przeciwbólowym, którego dokładny mechanizm działania nie jest w pełni poznany, ale przyjmuje się, że może obejmować zarówno działanie ośrodkowe, jak i obwodowe.^{22 23}

Połączenie tramadolu z paracetamolem bazuje na koncepcji analgezji multimodalnej, gdzie łączy się leki o różnych mechanizmach działania, uzyskując synergistyczny efekt przeciwbólowy. Dzięki temu można uzyskać skuteczne działanie przeciwbólowe przy mniejszych dawkach poszczególnych składników, co może zmniejszać ryzyko działań niepożądanych.²⁴

Połączenie z deksketoprofenem

Innym przykładem preparatu złożonego jest połączenie tramadolu z deksketoprofenem. Deksketoprofen jest lekiem przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Jego mechanizm działania polega na hamowaniu cyklooksygenazy i w konsekwencji blokowania syntezy prostaglandyn.²⁵

W badaniach przedklinicznych wykazano synergistyczne oddziaływanie między tramadolem a deksketoprofenem, zarówno w modelach ostrego, jak i przewlekłego zapalenia. Sugeruje to, że mniejsze dawki każdej substancji czynnej pozwalają na uzyskanie skutecznego działania przeciwbólowego.²⁶

Skuteczność kliniczna tramadolu

Badania u pacjentów dorosłych

Skuteczność tramadolu w połączeniu z deksketoprofenem wykazano w badaniach klinicznych u pacjentów z różnymi rodzajami bólu. W badaniu z udziałem 606 pacjentek z bólem po histerektomii brzusznej wykazano, że połączenie tramadolu z deksketoprofenem prowadziło do znacznie większego efektu przeciwbólowego niż poszczególne składniki podane w tej samej dawce (deksketoprofen 25 mg) lub wyższych dawkach (tramadol 100 mg).²⁷

Podobnie, w badaniu u 641 pacjentów z bólem po operacji rekonstrukcyjnej stawu biodrowego, skojarzenie tramadolu z deksketoprofenem wykazało lepsze działanie przeciwbólowe niż pojedyncze substancje czynne.²⁸

Badania u dzieci i młodzieży

Skuteczność tramadolu badano również w populacji pediatrycznej. W badaniach klinicznych z udziałem ponad 2000 pacjentów pediatrycznych (od noworodków do 17 roku życia) oceniano efekt działania tramadolu po podaniu doustnym i pozajelitowym. Wskazania do leczenia bólu w tych badaniach obejmowały:

• Ból pooperacyjny (głównie brzuszny)
• Ból po chirurgicznych usunięciach zęba
• Ból z powodu złamań, oparzeń i urazów
• Inne stany bólowe wymagające leczenia przeciwbólowego przez co najmniej 7 dni

²⁹

W badaniach tych dowiedziono większej skuteczności tramadolu w porównaniu z placebo, gdy był stosowany w:

• Dawkach pojedynczych do 2 mg/kg masy ciała
• Dawkach wielokrotnych do 8 mg/kg masy ciała na dobę (maksymalnie do 400 mg na dobę)

Ponadto, skuteczność tramadolu była większa lub równorzędna w porównaniu z paracetamolem, nalbufiną, petydyną lub małymi dawkami morfiny.^{30 31}

Istotna obserwacja dotyczy profilu bezpieczeństwa tramadolu, który w badaniach klinicznych był podobny u pacjentów dorosłych i u dzieci starszych niż 1 rok życia.^{32 33}